Tampon kapasitesi

Tampon kapasitesi, suyun asit veya baz eklenmesi, karbondioksit alışverişi, biyolojik faaliyet ya da arıtma kimyasalları gibi etkiler karşısında pH değişimine direnme yeteneğidir. İngilizce teknik kaynaklarda buffering capacity veya buffer intensity olarak adlandırılır. Doğal ve arıtılmış sularda bu özellik çoğunlukla karbonik asit, bikarbonat ve karbonat arasındaki kimyasal dengeden kaynaklanır. Fosfatlar, silikatlar, borat türleri, amonyak ve çözünmüş organik maddelerin asit-baz grupları da belirli sularda tamponlamaya katkıda bulunabilir. Tampon kapasitesi; koagülasyon, kimyasal yumuşatma, nitrifikasyon, dezenfeksiyon, korozyon kontrolü, ters ozmoz sonrası yeniden mineralizasyon ve sucul ekosistemlerde pH kararlılığının değerlendirilmesi açısından temel bir su kimyası özelliğidir.^[1][2]

Tamponlama Mekanizmasının Kimyasal Temeli

Bir tampon sistemi, zayıf bir asit ile onun eşlenik bazını veya zayıf bir baz ile onun eşlenik asidini birlikte içerir. Suya kuvvetli asit eklendiğinde tamponun bazik bileşeni eklenen H⁺ iyonlarının bir bölümünü bağlar. Kuvvetli baz eklendiğinde ise tamponun asidik bileşeni OH⁻ iyonlarıyla tepkimeye girer. Böylece eklenen asit veya bazın tamamı serbest hâlde kalmadığı için pH değişimi sınırlanır.

Tamponlama, pH’ın hiç değişmemesi anlamına gelmez. Her tampon sisteminin sınırlı bir kapasitesi vardır. Sistemdeki asit veya eşlenik baz bileşenlerinden biri önemli ölçüde tüketildiğinde pH değişimi hızlanır. ABD Çevre Koruma Ajansı, hidrojen iyonu girişlerinin suyun pH’ını ne ölçüde düşüreceğinin sistemin tampon kapasitesine bağlı olduğunu; bu kapasite aşıldığında pH’ın belirgin biçimde azalabileceğini belirtmektedir.^[3]

Aynı başlangıç pH’ına sahip iki su farklı tampon kapasitesine sahip olabilir. Birkaç damla asit eklendiğinde birinin pH’ı hızla düşerken diğerinin pH’ı çok daha sınırlı değişebilir. Bu nedenle başlangıç pH’ı, suyun asit veya baz yüküne karşı ne kadar dayanıklı olduğunu tek başına göstermez.

Karbonat Tampon Sistemi

Çoğu doğal tatlı suda başlıca tampon sistemi çözünmüş karbondioksit, karbonik asit, bikarbonat ve karbonat türlerinden oluşur. Sistemin temel dengeleri basitleştirilmiş olarak şöyledir:

CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃

H₂CO₃ ⇌ H⁺ + HCO₃⁻

HCO₃⁻ ⇌ H⁺ + CO₃²⁻

Suya asit eklendiğinde bikarbonat H⁺ iyonlarını bağlayarak karbonik asit ve çözünmüş karbondioksit oluşturabilir:

HCO₃⁻ + H⁺ ⇌ H₂CO₃ ⇌ CO₂ + H₂O

Suya baz eklendiğinde karbonik asit veya bikarbonat OH⁻ iyonlarını nötralize edebilir:

H₂CO₃ + OH⁻ → HCO₃⁻ + H₂O

HCO₃⁻ + OH⁻ → CO₃²⁻ + H₂O

Bu tepkimeler suyun pH’ının ani biçimde değişmesini sınırlar. Karbonatlı kayaçlarla temas eden yer altı sularında Ca²⁺, Mg²⁺ ve HCO₃⁻ konsantrasyonlarının yükselmesi çoğunlukla daha güçlü asit nötralizasyon kapasitesi oluşturur. Granit, kuvars veya düşük çözünürlüklü kayaçların hâkim olduğu havzalardaki sularda ise alkalinite ve tamponlama daha düşük olabilir.^[1]

Tampon Kapasitesi ile Alkalinite Arasındaki İlişki

Alkalinite ve tampon kapasitesi yakın ilişkili olmakla birlikte tamamen aynı kavram değildir. Alkalinite, suyun kuvvetli asidi belirli bir titrasyon son noktasına kadar nötralize edebilme kapasitesidir. Tampon kapasitesi ise belirli bir pH çevresinde asit veya baz eklenmesine karşı pH değişiminin ne kadar sınırlı kaldığını ifade eder.

ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu alkaliniteyi, suyun asitleri ve bazları nötralize ederek pH’ı görece kararlı tutma yeteneğiyle ilişkili bir özellik olarak tanımlamaktadır. Doğal sularda alkalinite çoğunlukla bikarbonat, karbonat ve hidroksitten kaynaklanır.^[1]

Aynı alkaliniteye sahip iki suyun tampon yoğunluğu farklı olabilir. Bunun nedeni tamponlamanın yalnızca toplam nötralizasyon kapasitesine değil, mevcut pH’a, çözünmüş inorganik karbon miktarına, sıcaklığa, iyonik güce ve tampon türlerinin dağılımına da bağlı olmasıdır. EPA’nın korozyon kontrolü teknik kaynağında tampon yoğunluğunun alkalinite, çözünmüş inorganik karbon ve pH tarafından belirlendiği açıklanmaktadır.^[4]

Tampon Yoğunluğu

Tampon kapasitesinin daha nicel ifadesi tampon yoğunluğu olarak adlandırılabilir. Bu büyüklük, pH’ı belirli bir miktar değiştirmek için gereken kuvvetli asit veya baz miktarını ifade eder. Basitleştirilmiş gösterim şöyledir:

β = ΔC / ΔpH

Burada β tampon yoğunluğunu, ΔC eklenen kuvvetli asit veya bazın molar konsantrasyon değişimini, ΔpH ise meydana gelen pH değişimini ifade eder. Tampon yoğunluğu yüksekse belirli miktardaki kimyasal ilavesi küçük pH değişimi oluşturur. Düşükse aynı ilave daha büyük pH değişimine yol açar.

EPA, tampon yoğunluğunu suyun pH’ın yükselmesine veya düşmesine karşı direnci olarak tanımlar ve bir pH birimi değişim için gereken baz konsantrasyonuyla ifade edilebileceğini belirtir. Değer sabit değildir; suyun bulunduğu pH bölgesine göre değişebilir.^[4]

Tampon Kapasitesine Katkıda Bulunan Bileşenler

Doğal sularda bikarbonat çoğunlukla başlıca tampon bileşenidir. Bununla birlikte suyun kaynağına ve kullanımına göre başka asit-baz çiftleri de önemli olabilir.

Tampon kapasitesinin yalnızca bikarbonat konsantrasyonundan hesaplanması, fosfat, organik asit veya amonyak katkısının önemli olduğu sularda eksik sonuç verebilir. EPA ve USGS çalışmalarında, organik madde, amonyak ve ortofosfat gibi karbonat dışı bileşenlerin bazı su kütlelerinde ek pH tamponlaması oluşturabileceği belirtilmektedir.^[5]

Doğal Sularda Tampon Kapasitesinin Oluşumu

Yağış suyu atmosferden ve topraktan CO₂ alarak karbonik asit oluşturur. Bu su kireç taşı veya dolomit gibi karbonat mineralleriyle temas ettiğinde mineralleri çözer ve bikarbonat kazanır:

CaCO₃ + CO₂ + H₂O ⇌ Ca²⁺ + 2HCO₃⁻

Dolomit çözünmesi:

CaMg(CO₃)₂ + 2CO₂ + 2H₂O ⇌ Ca²⁺ + Mg²⁺ + 4HCO₃⁻

Bu tepkimeler doğal suya alkalinite ve tampon kapasitesi kazandırır. Karbonatlı akiferlerden gelen sular bu nedenle çoğunlukla asit girişlerine karşı daha dirençlidir. İnce topraklı, asidik kayaçlı veya yoğun yağışla yıkanmış havzalarda tampon kapasitesi daha düşük olabilir.

Akarsu ve göllerde fotosentez çözünmüş CO₂’yi tüketerek pH’ın yükselmesine, solunum ve organik madde ayrışması ise CO₂ oluşturarak pH’ın düşmesine neden olabilir. Güçlü tamponlanan sularda günlük pH dalgalanması sınırlı kalırken düşük tampon kapasiteli sularda daha büyük değişimler görülebilir.

Asitlenme ve Ekosistemler Açısından Önemi

Düşük tampon kapasiteli göl ve akarsular asit yağışı, asidik maden drenajı veya organik asit girişlerine karşı daha hassastır. Yüksek bikarbonat içeren akarsular önemli miktarda H⁺ girişini nötralize edebilir. Tampon rezervi tüketildiğinde ise pH hızla düşebilir.^[3]

pH düşüşü yalnızca hidrojen iyonu artışıyla sınırlı bir etki değildir. Asidik koşullar bazı metallerin çözünürlüğünü ve biyolojik olarak kullanılabilir biçimlerini artırabilir. Bu durum sucul canlıların solungaçlarına, iyon dengesine, üremesine ve besin zincirine etki edebilir. Etkinin büyüklüğü metal türüne, su sertliğine, çözünmüş organik maddeye ve maruz kalma süresine bağlıdır.

Tampon kapasitesi yüksek suyun her durumda ekolojik olarak daha iyi olduğu da söylenemez. Doğal olarak düşük alkaliniteli ekosistemler bu koşullara uyumlu türler barındırabilir. Değerlendirmede su kütlesinin doğal arka planı ve insan kaynaklı değişim birbirinden ayrılmalıdır.

Tampon Kapasitesinin Ölçülmesi

Tampon kapasitesi çoğu rutin laboratuvar raporunda doğrudan tek bir değer olarak verilmez. Uygulamada toplam alkalinite, pH ve çözünmüş inorganik karbon sonuçları birlikte kullanılır. Gerekirse hedef pH çevresinde deneysel asit-baz titrasyonu yapılarak tampon yoğunluğu belirlenir.

Alkalinite Titrasyonu

Toplam alkalinite ölçümünde bilinen hacimdeki numuneye standart kuvvetli asit eklenir ve pH değişimi izlenir. Kullanılan asit miktarından numunenin asit nötralizasyon kapasitesi hesaplanır. Standard Methods 2320 B yönteminde alkalinite, çözünen maddelerin oluşturduğu hidroksil iyonlarının standart asit ilavesiyle tepkimesine ve seçilen son nokta pH’ına dayanır.^[6]

Toplam alkalinite çoğunlukla mg/L CaCO₃ cinsinden raporlanır. Bu ifade numunede gerçekten o miktarda katı CaCO₃ bulunduğu anlamına gelmez; farklı bazik türlerin ortak eşdeğerlik biriminde gösterilmesini sağlar.

Asit Nötralizasyon Kapasitesi

Asit nötralizasyon kapasitesi (acid neutralizing capacity, ANC), filtre edilmemiş numunenin kuvvetli asidi nötralize etme kapasitesidir. Alkalinite analizinde ise çoğunlukla filtrelenmiş numunedeki çözünmüş türler değerlendirilir. Askıda karbonat mineralleri veya diğer reaktif katılar bulunan sularda ANC, çözünmüş alkaliniteden daha yüksek olabilir.

Deneysel Tampon Yoğunluğu Tayini

Belirli bir çalışma pH’ındaki tampon yoğunluğu, küçük ve kontrollü miktarlarda asit veya baz eklenerek ölçülebilir. Her ilaveden sonra dengeye ulaşılması beklenir ve pH kaydedilir. Eklenen eşdeğer madde miktarı ile pH değişimi arasındaki ilişki, titrasyon eğrisinin ilgili bölümündeki tampon yoğunluğunu verir.

Tampon yoğunluğu deneyinde numune hacmi, sıcaklık, titrant derişimi, karıştırma, hava ile CO₂ alışverişi ve dengeleme süresi kontrol edilmelidir. Açık kapta uzun süre bekletilen düşük alkaliniteli su atmosferden CO₂ alabilir veya CO₂ kaybedebilir; bu durum titrasyon eğrisini değiştirir.

Kullanılan Birimler

CaCO₃’ün eşdeğer kütlesi yaklaşık 50 mg/meq olduğundan dönüşüm şu şekilde yapılabilir:

Alkalinite, meq/L = Alkalinite, mg/L CaCO₃ / 50

Örneğin alkalinitesi 100 mg/L CaCO₃ olan bir su yaklaşık 2 meq/L asit nötralizasyon kapasitesine sahiptir. Bu değer tampon yoğunluğuyla aynı değildir; yalnızca mevcut toplam alkalinite rezervini gösterir.

İçme Suyu Arıtımında Tampon Kapasitesi

Koagülasyon

Alüminyum ve demir tuzlarıyla yapılan koagülasyon sırasında metal iyonlarının hidrolizi H⁺ oluşturabilir ve suyun alkalinitesini tüketebilir. Ham suyun tampon kapasitesi düşükse koagülant ilavesi pH’ı hızla düşürebilir. Bunun sonucunda flok oluşumu, renk ve bulanıklık giderimi ile artık metal konsantrasyonu etkilenebilir.

Düşük alkaliniteli sularda koagülasyon öncesinde veya sırasında kireç, sodyum hidroksit, soda külü ya da sodyum bikarbonat gibi kimyasallarla alkalinite desteği gerekebilir. Uygun kimyasal ve doz, kavanoz deneyleri ile ham su analizine göre belirlenmelidir.

Kimyasal Yumuşatma

Kireçle yumuşatma prosesinde pH yükseltilerek CaCO₃ ve Mg(OH)₂ çökeltileri oluşturulur. Başlangıç alkalinitesi, karbonat sertliği ve serbest CO₂ miktarı kimyasal ihtiyacını etkiler. Yumuşatma sonrasında suyun aşırı bazik kalmaması ve dağıtım sisteminde kararlı hâle gelmesi için yeniden karbonatlandırma uygulanabilir.

Dezenfeksiyon

Klorun suda oluşturduğu türlerin dağılımı pH’a bağlıdır. Tampon kapasitesi düşükse dezenfektan veya pH düzenleyici kimyasallar suyun pH’ını daha kolay değiştirebilir. Dünya Sağlık Örgütü, pH’ın su arıtımındaki berraklaştırma, dezenfeksiyon ve dağıtım sistemi korozyonu bakımından önemli bir operasyonel parametre olduğunu belirtmektedir.^[7]

Dağıtım Sistemi ve Korozyon

Tampon kapasitesi, arıtılmış suyun şebekede pH’ını koruyabilmesini etkiler. Düşük tampon kapasiteli su, boru malzemeleriyle tepkime, dezenfektan değişimi, karışım veya biyolojik faaliyet sonucunda pH dalgalanmalarına daha açık olabilir. EPA, pH değişimine direnç sağlayan başlıca türlerin karbonat ve bikarbonat olduğunu; pH, alkalinite ve çözünmüş inorganik karbonun korozyon kontrolünde birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.^[4]

Alkaliniteyi yükseltmek her koşulda korozyonu otomatik olarak azaltmaz. Boru malzemesi, pH, kalsiyum, klorür, sülfat, ortofosfat, çözünmüş oksijen ve su yaşı birlikte değerlendirilmelidir. Aşırı kimyasal doz taşlaşma, metal çözünürlüğü veya dezenfeksiyon sorunları oluşturabilir.

Ters Ozmoz ve Demineralize Sularda Tampon Kapasitesi

Ters ozmoz, damıtma ve iyon değişimine dayalı demineralizasyon prosesleri çözünmüş iyonların yanı sıra alkaliniteyi de önemli ölçüde azaltabilir. Düşük alkaliniteli ürün suyu çok zayıf tamponlanır ve küçük miktarda asit, baz veya CO₂ girişiyle belirgin pH değişimi gösterebilir.

Ters ozmoz ürün suyunda ölçülen düşük pH her zaman yüksek miktarda kuvvetli asit bulunduğu anlamına gelmez. Membrandan geçen çözünmüş CO₂, ürün suyundaki düşük alkalinite nedeniyle pH’ı belirgin biçimde düşürebilir. Buna rağmen toplam asit miktarı sınırlı olabilir.

Son şartlandırma amacıyla aşağıdaki işlemler uygulanabilir:

• Kalsit veya dolomit yatağından geçirme
• Kireç ve kontrollü CO₂ dozlama
• Sodyum bikarbonatla alkalinite artırma
• Uygun kalitedeki mineralce zengin suyla harmanlama
• Kalsiyum ve magnezyum tuzlarının kontrollü dozlanması

Yeniden mineralizasyon hedefi yalnızca belirli bir pH değerine ulaşmak olmamalıdır. pH kararlılığı, alkalinite, kalsiyum, taşlaşma eğilimi, korozyon riski ve dağıtım sistemi malzemeleri birlikte değerlendirilmelidir.

Atık Su Arıtımında Tampon Kapasitesi

Nitrifikasyon

Nitrifikasyon sırasında amonyum önce nitrite, ardından nitrata oksitlenir ve süreç H⁺ iyonları üretir. Bu iyonlar atık suyun alkalinitesini tüketir. Yeterli tampon rezervi bulunmazsa pH düşebilir ve nitrifikasyon bakterilerinin faaliyeti sınırlanabilir.

Basitleştirilmiş toplam tepkime şöyledir:

NH₄⁺ + 2O₂ → NO₃⁻ + 2H⁺ + H₂O

EPA, nitrifikasyonun alkalinite, pH, çözünmüş oksijen ve kloramin kalıntısında azalmaya neden olabileceğini belirtmektedir.^[8]

Düşük alkaliniteli atık sularda sodyum bikarbonat, soda külü, kireç veya sodyum hidroksit dozlanabilir. Doz yalnızca giriş pH’ına göre değil, amonyum yüküne, hedef nitrifikasyon miktarına, çıkış alkalinitesine ve proses sıcaklığına göre belirlenmelidir.

Denitrifikasyon

Denitrifikasyon sırasında nitrat azot gazına indirgenirken alkalinitenin bir bölümü yeniden kazanılabilir. Bu nedenle nitrifikasyon ve denitrifikasyonun birlikte uygulandığı sistemlerde net alkalinite tüketimi, yalnızca nitrifikasyon yapılan sisteme göre daha düşük olabilir. Ancak geri kazanılan miktar karbon kaynağına ve proses stokiyometrisine bağlıdır.

Anaerobik Prosesler

Anaerobik çürütücülerde uçucu yağ asitleri oluşurken pH düşme eğilimi gösterebilir. Bikarbonat alkalinitesi bu asitleri tamponlayarak metanojenik mikroorganizmalar için daha kararlı koşullar sağlar. Uçucu yağ asitlerinin hızla birikmesi ve tampon kapasitesinin yetersiz kalması, pH düşüşü ve proses kararsızlığıyla sonuçlanabilir.

Tampon Kapasitesinin Artırılması

Su ve atık su proseslerinde tampon kapasitesini artırmak için alkalinite sağlayan kimyasallar kullanılabilir. Kimyasal seçimi hedef pH’a, debiye, mevcut alkaliniteye, proses türüne, maliyete ve oluşabilecek yan iyonlara bağlıdır.

Tampon kapasitesini artırmak amacıyla kullanılan kimyasalın yalnızca pH üzerindeki anlık etkisi değil, suya eklediği sodyum, kalsiyum, klorür veya diğer bileşenler de dikkate alınmalıdır. Kimyasal dozlaması geri bildirimli pH kontrolü, alkalinite analizi ve düzenli kalibrasyonla izlenmelidir.

Tampon Kapasitesinin Azalmasına Neden Olan Süreçler

• Asit veya asidik endüstriyel atık girişi
• Asidik maden drenajı
• Alüminyum ve demir tuzlarıyla yoğun koagülasyon
• Nitrifikasyon
• Sülfürlü bileşiklerin oksidasyonu
• Ters ozmoz ve demineralizasyon
• Düşük alkaliniteli suyla seyrelme
• Kalsiyum karbonat çökelmesiyle karbonat sisteminin azalması
• Asit katyon değiştirici veya hidrojen çevrimli reçine çıkışları

Bir prosesin pH’ı düşürmesi ile tampon kapasitesini azaltması aynı şey değildir. Bazı kimyasal ilaveler pH’ı değiştirirken önemli alkalinite bırakabilir; bazı işlemler ise başlangıç pH’ı fazla değişmeden nötralizasyon rezervini tüketebilir. Bu nedenle pH ve alkalinite birlikte izlenmelidir.

Tampon Kapasitesi ile Sertlik Arasındaki Fark

Sertlik başlıca Ca²⁺ ve Mg²⁺ iyonlarının toplam etkisidir. Tampon kapasitesi ise asit veya baz ilavesine karşı pH direncidir. Kalsiyum bikarbonat içeren bir su hem sert hem de güçlü tamponlanmış olabilir. Kalsiyum sülfat içeren başka bir su ise sert olduğu hâlde düşük alkaliniteye ve daha zayıf tampon kapasitesine sahip olabilir.

İçme Suyu ve Sağlık Açısından Değerlendirme

Tampon kapasitesi tek başına toksik bir kirletici veya doğrudan sağlık riski değildir. Sağlık üzerindeki etkileri daha çok dolaylıdır. Çok düşük tampon kapasitesi pH kararsızlığına, boru korozyonuna ve metal salımına katkıda bulunabilir. Çok yüksek alkalinite veya aşırı kimyasal dozlama ise tat, taşlaşma ve proses performansı açısından sorun oluşturabilir.

Dünya Sağlık Örgütü pH için sağlık temelli bir kılavuz değer önermemekte, ancak pH kontrolünü berraklaştırma, dezenfeksiyon ve korozyon yönetimi bakımından önemli bir işletme gerekliliği olarak değerlendirmektedir.^[7]

Bir suyun tampon kapasitesi yüksek olduğu için mikrobiyolojik veya kimyasal açıdan güvenli olduğu varsayılamaz. Nitrat, arsenik, florür, kurşun, pestisitler ve mikrobiyolojik parametreler ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Türkiye’de Mevzuat ve Uygulama

Türkiye’de insani tüketim amaçlı suların kalite, izleme ve denetim çerçevesi İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik kapsamında yürütülmektedir.^[9]

Tampon kapasitesi genellikle bağımsız bir mevzuat parametresi olarak değil; pH, alkalinite, sertlik, kalsiyum, iletkenlik ve korozyon davranışının yorumlanmasında kullanılan teknik bir özellik olarak ele alınır. Mevzuata uygunluk yalnızca tampon kapasitesine göre belirlenmez. Yasal parametre değerleri, tesisin operasyonel alkalinite hedefleri ve dağıtım sistemi korozyon kontrol hedefleri birbirinden ayrılmalıdır.

İşletme ve İzleme Açısından Önemi

Tampon kapasitesi kaynak suyun mevsimsel değişimi, yağış, kar erimesi, kuyu karışımı, alg faaliyeti, kimyasal dozlar ve biyolojik prosesler nedeniyle zaman içinde değişebilir. Bu nedenle özellikle düşük alkaliniteli sistemlerde yalnızca dönemsel pH ölçümü yeterli olmayabilir.

İçme suyu ve atık su tesislerinde aşağıdaki parametrelerin birlikte izlenmesi yararlıdır:

• pH
• Toplam alkalinite
• Bikarbonat ve karbonat
• Çözünmüş inorganik karbon
• Kalsiyum ve toplam sertlik
• Elektriksel iletkenlik
• Çözünmüş CO₂
• Koagülant ve pH düzenleyici kimyasal dozları
• Atık sularda amonyum, nitrit ve nitrat
• Dağıtım sisteminde dezenfektan kalıntısı ve metal sonuçları

Tampon kapasitesindeki azalma, pH değişimi belirginleşmeden önce proses kararlılığının bozulmaya başladığını gösterebilir. Özellikle nitrifikasyon, koagülasyon ve ters ozmoz sonrası şartlandırmada alkalinite eğiliminin düzenli izlenmesi erken uyarı sağlar.

Kaynaklar

1. U.S. Geological Survey. Alkalinity and Water. Water Science School, 2018.
2. U.S. Environmental Protection Agency. Great Lakes Water Quality Monitoring Program Board: Chemistry. U.S. EPA, 2025.
3. U.S. Environmental Protection Agency. pH. Causal Analysis/Diagnosis Decision Information System, 2026.
4. U.S. Environmental Protection Agency. Optimal Corrosion Control Treatment Evaluation Technical Recommendations for Primacy Agencies and Public Water Systems. U.S. EPA, 2016.
5. U.S. Geological Survey. Enhanced pH Buffering and Nonconservative Alkalinity. Scientific Investigations Report 2013–5016, 2013.
6. National Environmental Methods Index. Standard Methods 2320 B: Alkalinity by Titration. NEMI.
7. World Health Organization. pH in Drinking-water. Background Document for Development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality, 2007.
8. U.S. Environmental Protection Agency. Nitrification. Distribution System Issue Paper, Office of Water, 2002.
9. T.C. Sağlık Bakanlığı. İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik. T.C. Sağlık Bakanlığı.