Antibiyotik kalıntıları

Antibiyotik kalıntıları, insan hekimliği, veteriner hekimliği, hayvancılık, su ürünleri yetiştiriciliği, tarım, ilaç üretimi, hastane atıkları, evsel atık su ve uygunsuz ilaç bertarafı gibi kaynaklardan su döngüsüne karışabilen antibakteriyel ilaçların ve bunların metabolitlerinin çevrede kalan iz miktarlarını ifade eder. İçme suyu güvenliği açısından antibiyotik kalıntıları, çoğu zaman akut zehirlenme düzeylerinden çok daha düşük ng/L veya µg/L aralıklarında görülse bile, antimikrobiyal direnç seçilimi, direnç genlerinin yayılması, arıtma sistemlerinin yetersiz kalması, atık su kaynaklı yüzey suyu etkileri, hassas ekosistemler ve uzun süreli düşük doz maruziyet belirsizlikleri nedeniyle “organik ve yeni nesil kirleticiler” sınıfında yüksek öneme sahiptir. Bu terim yalnızca tek bir kimyasalı değil; sülfonamidler, makrolidler, florokinolonlar, tetrasiklinler, beta-laktamlar ve diğer antibakteriyel ilaç gruplarını kapsayan geniş bir çevresel kirletici grubunu tanımlar.^[1][2]

Antibiyotik Kalıntıları Nedir?

Antibiyotik kalıntısı, tedavi, koruma, hayvan yetiştiriciliği, bitkisel üretim veya ilaç üretimi sırasında kullanılan antibiyotiklerin değişmeden kalan moleküllerini, kısmen parçalanmış ürünlerini veya biyolojik olarak aktif metabolitlerini ifade eder. Su ortamında bu kalıntılar tek başına bulunabileceği gibi ağrı kesiciler, hormonlar, antidepresanlar, kişisel bakım ürünleri, pestisitler, PFAS, mikroplastikler ve dezenfeksiyon yan ürünleriyle birlikte karmaşık karışımlar oluşturabilir.

Özellik	Açıklama
Kirletici grubu	Organik ve yeni nesil kirleticiler
Alt sınıf	Farmasötik kalıntılar ve antimikrobiyal bileşikler
Tipik birim	ng/L, µg/L veya bazı kirli deşarjlarda daha yüksek düzeyler
Başlıca kaynak	Evsel atık su, hastane atığı, hayvancılık, tarım, su ürünleri, ilaç üretimi ve uygunsuz bertaraf
Başlıca risk konusu	Antimikrobiyal direnç, ekotoksisite, uzun süreli düşük doz maruziyet ve karışım etkileri
Başlıca analiz yöntemi	LC-MS/MS, HPLC-MS/MS, yüksek çözünürlüklü kütle spektrometrisi
Başlıca arıtma yaklaşımı	Ozonlama, gelişmiş oksidasyon, aktif karbon, membran prosesleri ve kaynak kontrolü

Antibiyotik kalıntıları, klasik içme suyu parametreleri gibi tek bir sınır değere sahip basit kirleticiler değildir. Her antibiyotiğin kimyasal yapısı, suda kalıcılığı, biyolojik aktivitesi, arıtma verimi, çevresel davranışı ve direnç seçilim potansiyeli farklıdır.

Neden “Yeni Nesil Kirletici” Olarak Değerlendirilir?

Antibiyotik kalıntıları geleneksel su kalite analizlerinde uzun süre rutin olarak izlenmemiştir. Bunun nedeni hem bu maddelerin çok düşük düzeylerde bulunması hem de hassas analiz cihazlarının yaygınlaşmasının zaman almasıdır. Günümüzde LC-MS/MS ve yüksek çözünürlüklü kütle spektrometrisi gibi yöntemlerle, daha önce tespit edilemeyen farmasötik kalıntılar yüzey suyu, yer altı suyu, atık su, arıtılmış su ve bazı içme suyu örneklerinde ölçülebilmektedir.

Bu kirleticilerin “yeni nesil” veya “ortaya çıkan kirleticiler” sınıfında değerlendirilmesinin başlıca nedenleri şunlardır:

Klasik içme suyu yönetmeliklerinde her biri için ayrı sınır değerin bulunmaması
Çok düşük konsantrasyonlarda bile biyolojik etki potansiyeli taşımaları
Antimikrobiyal direnç seçilimine katkı verebilmeleri
Atık su arıtma tesislerinde her zaman tam giderilememeleri
İlaç tüketimi arttıkça sürekli çevreye girmeleri
Farklı antibiyotiklerin ve direnç genlerinin birlikte bulunabilmesi
Karmaşık karışım etkilerinin tam olarak bilinmemesi
Kaynak kontrolü, arıtma ve izleme politikalarının hâlâ gelişmekte olması

Dünya Sağlık Örgütü, içme suyunda eser düzeyde farmasötik bulunması konusunun su güvenliği yönetimi içinde ele alınması gerektiğini, ancak bunun mikrobiyolojik riskler ve temel kimyasal risklerle birlikte önceliklendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.^[1]

Başlıca Antibiyotik Grupları

Antibiyotik kalıntıları çok geniş bir kimyasal aileyi kapsar. Her grup aynı çevresel davranışı göstermez. Bazıları ışıkta veya suda daha hızlı parçalanabilirken, bazıları tortuya bağlanabilir, bazıları biyolojik arıtmadan kısmen geçebilir, bazıları ise yüzey sularında daha kalıcı izler bırakabilir.

Antibiyotik grubu	Örnek bileşikler	Su kalitesi açısından not
Sülfonamidler	Sülfametoksazol, sülfadiazin, sülfametazin	Atık su ve yüzey suyu çalışmalarında sık izlenen gruplardandır.
Makrolidler	Azitromisin, klaritromisin, eritromisin	Avrupa yüzey suyu izleme listelerinde yer almış antibiyotik grubudur.
Florokinolonlar	Siprofloksasin, levofloksasin, norfloksasin	Partikül ve çamura bağlanma eğilimi gösterebilir; direnç açısından önemlidir.
Tetrasiklinler	Tetrasiklin, oksitetrasiklin, doksisiklin	Veteriner kullanım ve hayvansal atıklarla ilişkilidir; metallerle kompleksleşebilir.
Beta-laktamlar	Amoksisilin, ampisilin, sefalosporinler	Bazıları çevrede daha hızlı parçalanabilir; ancak yüksek kullanım nedeniyle izlenir.
Trimetoprim	Trimetoprim	Sülfonamidlerle birlikte tedavi kullanımı ve atık su izlemelerinde önemlidir.
Linkozamidler	Klindamisin, linkomisin	Atık su ve hayvancılık etkili ortamlarda ölçülebilir.
Glikopeptidler	Vankomisin	Kritik klinik kullanım nedeniyle AMR değerlendirmesinde önemlidir.
Aminoglikozidler	Gentamisin, streptomisin	Polar yapıları nedeniyle analiz ve arıtma davranışı farklılık gösterebilir.

EPA Method 1694, farmasötik ve kişisel bakım ürünlerinin su, toprak, sediment ve biyokatılarda HPLC/MS/MS ile ölçülmesine yönelik bir yöntemdir ve ampisilin, azitromisin, tetrasiklin türevleri gibi çok sayıda antibiyotiği hedef analitler arasında listeler.^[3]

Antibiyotik Kalıntıları Suya Nasıl Karışır?

Antibiyotiklerin önemli bir bölümü insan veya hayvan vücudunda tamamen parçalanmadan atılır. Bu bileşikler idrar ve dışkı yoluyla kanalizasyon sistemine, fosseptiklere, hayvansal gübreye veya doğrudan çevreye geçebilir. Atık su arıtma tesisleri bu bileşiklerin tamamını hedefleyecek şekilde tasarlanmamışsa, kalıntıların bir bölümü arıtılmış suyla alıcı ortama karışabilir.

Kaynak	Suya geçiş yolu	Riskli ortam
Evsel kullanım	İdrar, dışkı ve kanalizasyon yoluyla atık suya geçiş	Kentsel atık su arıtma tesisleri ve alıcı yüzey suları
Hastaneler	Yoğun antibiyotik kullanımı ve dirençli mikroorganizma yükü	Kanalizasyon sistemleri ve hastane atık suyu
Hayvancılık	Veteriner antibiyotiklerinin gübre ve yüzey akışıyla taşınması	Tarım alanları, drenaj kanalları, yer altı suyu
Su ürünleri yetiştiriciliği	Yem ve tedavi uygulamalarından su ortamına geçiş	Göletler, kıyı suları ve kapalı devre sistemler
İlaç üretimi	Üretim atık suları ve proses kayıpları	Endüstriyel deşarj noktaları ve alıcı sular
Uygunsuz bertaraf	İlaçların lavaboya veya tuvalete atılması	Belediye kanalizasyonu ve atık su arıtma tesisleri
Fosseptik sistemler	Evsel atık suyunun toprağa ve akifere sızması	Özel kuyular ve kırsal yerleşimler
Arıtılmış atık suyun yeniden kullanımı	Yetersiz ileri arıtma sonrası sulama veya akifer besleme	Dolaylı içme suyu yeniden kullanımı ve hassas havzalar

WHO, antimikrobiyal bileşiklerin, metabolitlerinin, dirençli organizmaların ve direnç genlerinin insan, hayvan ve bitkisel üretimden, atık sudan, çamurdan ve antimikrobiyal üretiminden kaynaklanan yaygın kirleticiler olduğunu belirtmektedir.^[2]

İlaç Üretimi Kaynaklı Kirlilik

Antibiyotik kalıntıları içinde en yüksek yerel konsantrasyonlar, bazı durumlarda antibiyotik üretim tesislerinin atık sularıyla ilişkilendirilebilir. Üretim kaynaklı kirlilik, tedavi sonrası insan atığından gelen iz düzeylerden farklı olarak, belirli havzalarda yüksek antibiyotik yükü oluşturabilir. Bu durum antimikrobiyal direnç seçilimi açısından özel önem taşır.

Dünya Sağlık Örgütü 2024 yılında antibiyotik üretiminde atık su ve katı atık yönetimi için küresel rehber yayımlamış; antibiyotik üretiminden kaynaklanan kirliliğin ilaçların etkinliğini tehdit eden antibiyotik direncine katkı verebileceğini ve üretim tesisleri aşağısındaki su kütlelerinde yüksek antibiyotik düzeylerinin yaygın biçimde belgelenmiş olduğunu belirtmiştir.^[4]

Üretim kaynaklı risk	Açıklama	Yönetim yaklaşımı
Yüksek noktasal yük	Belirli tesislerden gelen atık su yerel su kütlelerinde yüksek konsantrasyon oluşturabilir.	Kaynakta azaltım ve proses içi kontrol gerekir.
Direnç seçilimi	Yüksek antibiyotik düzeyi dirençli bakterilerin seçilmesine katkı verebilir.	PNEC temelli deşarj hedefleri ve AMR izleme gerekir.
Atık yönetimi eksikliği	Katı ve sıvı atıkların uygunsuz yönetimi suya geçişi artırır.	Endüstriyel atık su arıtma ve şeffaf raporlama gerekir.
Tedarik zinciri riski	Ucuz üretim baskısı çevresel kontrolü zayıflatabilir.	Satın alma, denetim ve kalite kriterlerine çevresel koşullar eklenmelidir.

Antimikrobiyal Dirençle İlişkisi

Antibiyotik kalıntılarının en önemli çevresel risklerinden biri antimikrobiyal dirençtir. Antibiyotikler su ortamında yalnızca kimyasal kirletici olarak bulunmaz; aynı zamanda bakteriler üzerinde seçilim baskısı oluşturabilir. Bu baskı, dirençli bakterilerin ve antibiyotik direnç genlerinin yayılmasına katkı verebilir.

Antimikrobiyal direnç açısından su döngüsünde üç unsur birlikte değerlendirilmelidir:

Antibiyotik kalıntıları
Antibiyotiğe dirençli bakteriler
Antibiyotik direnç genleri

Bu üç unsur atık suda, arıtma çamurunda, yüzey sularında, sedimentte, hayvansal gübrede ve bazı kirlenmiş yer altı sularında birlikte bulunabilir. Bu nedenle antibiyotik kalıntıları yalnızca kimyasal analiz konusu değil, aynı zamanda mikrobiyolojik ve genetik izleme konusu olarak da ele alınmalıdır.

AMR bileşeni	Ne ifade eder?	Su güvenliği açısından anlamı
Antibiyotik kalıntısı	Aktif veya kısmen aktif antibakteriyel molekül	Seçilim baskısı oluşturabilir.
Dirençli bakteri	Belirli antibiyotiklere karşı yaşayabilen mikroorganizma	Atık su, yüzey suyu ve dağıtım sistemi biyofilmlerinde izlenebilir.
Direnç geni	Direnç fenotipini kodlayan genetik unsur	Yatay gen transferiyle yayılabilir.
Biyofilm	Yüzeylerde gelişen mikrobiyal topluluk	Direnç genlerinin korunması ve değişimi için ortam sağlayabilir.
Atık su çamuru	Kirleticilerin ve mikroorganizmaların yoğunlaştığı faz	Tarımda kullanım ve çevreye yayılım açısından önemlidir.

WHO’nun WASH ve antimikrobiyal direnç sayfası, WASH ve atık su yönetiminin AMR’nin yayılımını azaltmada kritik unsur olduğunu ve antimikrobiyal bileşiklerin, dirençli organizmaların ve direnç genlerinin atık su ve çamurda yaygın kirleticiler olduğunu belirtmektedir.^[2]

İçme Suyu Açısından Sağlık Değerlendirmesi

İçme suyunda antibiyotik kalıntıları genellikle tedavi dozlarının çok altında tespit edilir. Bu nedenle mevcut bilgiler, tipik düşük düzeylerde doğrudan farmakolojik etki riskinin genellikle düşük olabileceğini düşündürür. Ancak bu durum sorunun önemsiz olduğu anlamına gelmez. Asıl belirsizlikler uzun süreli düşük doz maruziyet, karışım etkileri, hassas gruplar, antibiyotik direnç seçilimi ve kaynak suyu güvenliğiyle ilişkilidir.

Sağlık konusu	Değerlendirme	İçme suyu açısından anlamı
Doğrudan farmakolojik etki	Tipik içme suyu düzeyleri tedavi dozlarının çok altındadır.	Akut ilaç etkisi çoğu durumda temel risk değildir.
Alerjik reaksiyon	Çok hassas bireylerde teorik olarak tartışılır.	Kanıt sınırlıdır; risk değerlendirmesi bileşiğe göre yapılır.
Bağırsak mikrobiyotası	Uzun süreli düşük doz karışımların etkisi hâlâ araştırılmaktadır.	Kesin sınır değeri çoğu antibiyotik için belirlenmemiştir.
Antimikrobiyal direnç	Çevresel antibiyotik düzeyleri seçilim baskısı oluşturabilir.	Su güvenliği ve halk sağlığı açısından en kritik başlıklardan biridir.
Karışım etkisi	Birden fazla ilaç ve kimyasal birlikte bulunabilir.	Tekil madde riskleri toplam tabloyu eksik gösterebilir.
Hassas gruplar	Bebekler, gebeler, immün yetmezliği olanlar ve kronik hastalar daha dikkatli değerlendirilir.	Koruyucu yaklaşım ve kaynak kontrolü önemlidir.

WHO’nun farmasötiklerin içme suyundaki varlığına ilişkin raporu, eser konsantrasyonların insan sağlığı açısından doğrudan riskleri konusunda kaygılar bulunsa da, konunun su güvenliği planları içinde önceliklendirilerek yönetilmesi gerektiğini vurgular.^[1]

Ekolojik Etkiler

Antibiyotik kalıntıları içme suyu arıtımı kadar ekosistem sağlığı açısından da önemlidir. Antibiyotikler bakterileri hedefleyen biyolojik olarak aktif maddelerdir. Bu nedenle su ortamında mikroorganizma topluluklarını, algleri, sediment biyotasını, biyofilm yapısını ve besin döngülerini etkileyebilir. Antibiyotiklerin sürekli düşük düzeylerde ortama girmesi, “puls” şeklindeki tekil kirlenmeden farklı olarak kronik seçilim baskısı oluşturabilir.

Su mikroorganizmalarının tür kompozisyonu değişebilir.
Dirençli bakteriler seçilebilir.
Direnç genleri sediment ve biyofilmde birikebilir.
Alg ve siyanobakteri toplulukları etkilenebilir.
Arıtma çamurunun tarımsal kullanımında direnç yayılımı tartışılabilir.
Su ürünleri yetiştiriciliğinde çevresel antibiyotik yükü artabilir.
Karma kimyasal karışımlar ekotoksisiteyi artırabilir.

EPA’nın 2024 teknoloji özetinde, farmasötik ve kişisel bakım ürünlerinin düşük konsantrasyonlarda bile sucul organizmalar üzerinde antibiyotik direnci, endokrin bozucu etkiler ve biyobirikim gibi olumsuz etkilerle ilişkilendirilebileceği belirtilmektedir.^[5]

İçme Suyu Mevzuatında Durum

Antibiyotik kalıntıları için birçok ülkede tek bir genel içme suyu sınır değeri yoktur. Bunun nedeni, antibiyotiklerin çok farklı kimyasal ve toksikolojik özelliklere sahip geniş bir grup olmasıdır. Klasik içme suyu mevzuatı çoğunlukla mikrobiyolojik parametreler, ağır metaller, nitrat, pestisitler, uçucu organikler ve dezenfeksiyon yan ürünleri gibi daha yerleşik parametreleri düzenler. Antibiyotik kalıntıları ise genellikle izleme, araştırma, aday kirletici listeleri, çevresel risk değerlendirmesi ve atık su kaynak kontrolü içinde ele alınır.

Kurumsal yaklaşım	Antibiyotik kalıntıları açısından anlamı
WHO	Farmasötikleri içme suyu güvenliği planı kapsamında önceliklendirilmesi gereken eser kirleticiler olarak ele alır.
WHO AMR yaklaşımı	Antibiyotik üretimi, atık su ve çamur yönetimini AMR kontrolünün parçası olarak değerlendirir.
U.S. EPA CCL 6 taslağı	Farmasötikleri içme suyu aday kirletici gruplarından biri olarak değerlendirmeye almıştır.
U.S. EPA Method 1694	Farmasötik ve kişisel bakım ürünlerinin çevresel örneklerde LC-MS/MS ile ölçümü için yöntem sunar.
AB Yüzey Suyu İzleme Listesi	Makrolid antibiyotikler, amoksisilin ve siprofloksasin gibi antibiyotikleri su politikası izleme listesine almıştır.
AB Kentsel Atık Su Direktifi 2024/3019	Mikrokirleticilerin giderimi için ileri arıtma ve ilaç-kozmetik sektörüne genişletilmiş üretici sorumluluğu yaklaşımı getirir.
Türkiye	İçme suyu uygunluğu için yürürlükteki resmi yönetmelik ve yetkili kurum değerlendirmesi esas alınır; antibiyotik kalıntıları özel risk izleme konusu olarak ele alınmalıdır.

EPA’nın 2026 tarihli taslak CCL 6 sayfasında farmasötikler, mikroplastikler, PFAS ve dezenfeksiyon yan ürünleriyle birlikte içme suyu aday kirletici grupları arasında sayılmıştır.^[6] Avrupa Birliği’nin yüzey suyu izleme listesinde makrolid antibiyotikler, amoksisilin ve siprofloksasin gibi antibiyotikler çevresel izleme için seçilmiştir.^[7]

Avrupa Birliği Atık Su Yaklaşımı

Avrupa Birliği, antibiyotikler ve diğer farmasötik kalıntıları yalnızca içme suyu nihai ürünü üzerinden değil, atık su ve mikrokirletici kaynağı üzerinden de ele almaktadır. 2024 yılında kabul edilen yeni Kentsel Atık Su Arıtımı Direktifi, mikrokirleticilere yönelik daha ileri arıtma ve izleme yaklaşımı getirir. Bu yaklaşım, ilaç ve kozmetik ürünlerinden gelen mikrokirleticilerin çevresel yükünü azaltmayı hedefler.

Avrupa Komisyonu, yeni kuralların mikrokirleticilere yeni standartlar getirdiğini, mikroplastikler ve PFAS için sistematik izleme zorunluluğu getirdiğini, halk sağlığı parametreleri arasında antimikrobiyal direncin izlenmesini öngördüğünü ve ilaç ile kozmetik sektörlerinin ileri arıtma maliyetlerinin en az %80’ini karşılamasını gerektirdiğini açıklamıştır.^[8]

AB yaklaşımı	Antibiyotik kalıntıları açısından anlamı
Dördüncül arıtma	Mikrokirleticilerin daha ileri proseslerle azaltılmasını hedefler.
Genişletilmiş üretici sorumluluğu	İlaç ve kozmetik sektörlerinin ileri arıtma maliyetlerine katkı vermesini öngörür.
AMR izleme	Atık suda antimikrobiyal direnç göstergelerinin takip edilmesini destekler.
Mikrokirletici yönetimi	Farmasötik kalıntıları kaynakta azaltma ve arıtma ile birlikte ele alır.
Havza koruma	Arıtılmış atık suyun alıcı su ve içme suyu kaynaklarını etkilemesini azaltmayı amaçlar.

Analiz Yöntemleri

Antibiyotik kalıntıları genellikle çok düşük konsantrasyonlarda bulunduğu için klasik su analizleriyle ölçülemez. Çoğu antibiyotik polar, iyonlaşabilir ve termal olarak hassas olduğu için gaz kromatografisi yerine sıvı kromatografi-kütle spektrometrisi temelli yöntemler kullanılır. Analiz öncesinde katı faz ekstraksiyonu ile örnek zenginleştirme yapılabilir.

Analiz yöntemi	Temel ilke	Kullanım notu
LC-MS/MS	Sıvı kromatografiyle ayırma ve tandem kütle spektrometrisiyle ölçüm	Antibiyotik kalıntıları için en yaygın hedefli analiz yöntemidir.
HPLC-MS/MS	Yüksek performanslı sıvı kromatografi ve tandem MS	EPA Method 1694 gibi yöntemlerde kullanılır.
Katı faz ekstraksiyonu	Numunedeki iz organiklerin kartuşta tutulup yoğunlaştırılması	Düşük ng/L düzeylerinde duyarlılığı artırır.
Yüksek çözünürlüklü MS	Bilinmeyen veya şüpheli bileşiklerin taranması	Metabolit ve dönüşüm ürünleri için yararlıdır.
qPCR	Antibiyotik direnç genlerinin moleküler ölçümü	Kimyasal kalıntı değil, AMR göstergesi ölçer.
Metagenomik analiz	Mikrobiyal topluluk ve direnç genlerinin geniş taraması	Su güvenliği ve AMR izleme çalışmalarında kullanılır.
Biyolojik etki testleri	Toplam biyolojik etkinin ölçülmesi	Kimyasal analizle birlikte karışım etkilerini değerlendirmeye yardımcı olabilir.

EPA Method 1694, çevresel numunelerde farmasötik ve kişisel bakım ürünlerinin HPLC/MS/MS ile belirlenmesi için geliştirilmiştir; yöntemin performansının matris girişimlerine bağlı olabileceği ve deneyimli analistler gerektirdiği vurgulanır.^[3]

Numune Alma ve Koruma

Antibiyotik kalıntıları için numune alma, klasik iyon veya metal numunelerinden farklıdır. Bazı antibiyotikler ışığa duyarlı olabilir, bazıları partiküllere bağlanabilir, bazıları biyolojik olarak dönüşebilir ve bazıları cam veya plastik yüzeylere tutunabilir. Bu nedenle numune kabı, koruyucu, filtrasyon, soğuk zincir ve bekletme süresi analiz amacına göre seçilmelidir.

Analiz yapılacak antibiyotik grubu önceden belirlenmelidir.
Numune kabı laboratuvar tarafından sağlanmalıdır.
Işığa duyarlı maddeler için amber şişe kullanılabilir.
Çözünmüş ve toplam fraksiyon ayrımı tanımlanmalıdır.
Filtrasyon yapılacaksa saha veya laboratuvar filtrasyonu açıkça belirtilmelidir.
Soğuk zincir korunmalıdır.
Numune kısa sürede laboratuvara ulaştırılmalıdır.
Saha blankı ve ekipman blankı kullanılmalıdır.
İç standart ve izotop seyreltme kalite kontrolü destekler.
Antibiyotik direnç genleri için ayrı mikrobiyolojik/moleküler numune protokolü gerekir.

Antibiyotik kalıntısı analizi yapılırken yalnızca “antibiyotik var mı?” sorusu yeterli değildir. Hangi antibiyotik sınıflarının ölçüldüğü, raporlama sınırları, geri kazanım oranları, matris etkileri ve ölçüm belirsizliği raporda açıkça görülmelidir.

Sonuçların Yorumlanması

Antibiyotik kalıntısı sonucu, tek bir sınır değere göre basit biçimde “uygun” veya “uygun değil” şeklinde yorumlanamaz. Değerin hangi antibiyotiğe ait olduğu, numunenin ham su mu, arıtma çıkışı mı, atık su etkili yüzey suyu mu, özel kuyu mu olduğu ve direnç göstergeleriyle birlikte değerlendirilip değerlendirilmediği önemlidir.

Durum	Olası yorum	İleri inceleme
Ham yüzey suyunda antibiyotik tespit edildi	Atık su, hastane, hayvancılık veya tarımsal kaynak etkisi olabilir.	Yukarı havza deşarjları, nüfus yükü ve atık su arıtma performansı incelenir.
Arıtma çıkışında kalıntı devam ediyor	Mevcut arıtma prosesi ilgili antibiyotiği yeterli azaltmıyor olabilir.	Ozon, GAC, AOP veya membran prosesleri değerlendirilir.
Yer altı suyunda tespit edildi	Fosseptik, sızıntı suyu, atık su infiltrasyonu veya hayvancılık etkisi olabilir.	Nitrat, klorür, E. coli, bor ve farmasötik panel birlikte incelenir.
Birden fazla antibiyotik birlikte bulundu	Karma atık su veya ilaç üretim kaynağı olabilir.	Kaynak izleme ve AMR gen analizi yapılır.
Direnç geni de tespit edildi	Kimyasal kalıntı yanında biyolojik AMR riski de vardır.	qPCR, metagenomik ve mikrobiyolojik izleme gerekir.
Yalnızca tek numunede düşük düzey tespit edildi	Geçici kaynak, analitik belirsizlik veya episodik deşarj olabilir.	Tekrar numune ve zaman serisi izleme yapılır.

Antibiyotik Kalıntıları ve Arıtma Zorluğu

Antibiyotiklerin arıtma davranışı bileşiğe göre değişir. Bazıları biyolojik arıtmada kısmen parçalanabilir, bazıları çamura bağlanabilir, bazıları ozonla hızlı oksitlenebilir, bazıları ise daha kalıcı olabilir. Bu nedenle “antibiyotik arıtımı” tek bir teknolojiyle çözülen homojen bir konu değildir.

EPA’nın 2024 teknoloji özetinde, klasik belediye atık su arıtma tesislerinin farmasötik ve kişisel bakım ürünlerini özel olarak hedeflemek üzere tasarlanmadığı; birincil ve ikincil arıtmanın birçok PPCP’yi bileşiğin özelliklerine, işletme değişkenlerine ve iklim koşullarına bağlı olarak değişken oranlarda giderebildiği belirtilmektedir.^[5]

Antibiyotik özelliği	Arıtma etkisi	Örnek yorum
Yüksek polarite	Aktif karbon tutunması sınırlı olabilir.	Membran veya AOP gerekebilir.
Partiküle bağlanma	Çamur ve filtrasyonla kısmi giderim olabilir.	Florokinolon ve tetrasiklinlerde önemlidir.
Fotoliz duyarlılığı	Güneş ışığı veya UV bazı bileşikleri parçalayabilir.	Doğal ortam ve AOP tasarımında dikkate alınır.
Biyolojik parçalanabilirlik	Biyolojik arıtma verimi değişir.	Atık su tesislerinde bileşiğe özel izleme gerekir.
Oksidasyon duyarlılığı	Ozon ve AOP ile yüksek giderim sağlanabilir.	Yan ürün ve doz kontrolü gerekir.
Membran geçirgenliği	RO/NF performansı molekül boyutu ve yüküne bağlıdır.	Konsantre yönetimi zorunludur.

Arıtma Yöntemleri

Antibiyotik kalıntılarının giderimi için en etkili yaklaşım, kaynak kontrolü ile ileri arıtma teknolojilerinin birlikte uygulanmasıdır. Sadece son noktada içme suyu arıtımı yapmak, özellikle atık su ve üretim kaynakları kontrol edilmediğinde sürdürülebilir değildir.

Ozonlama

Ozonlama birçok antibiyotik kalıntısının oksidasyonla parçalanmasında etkili olabilir. Ozon özellikle elektronca zengin fonksiyonel gruplar içeren bazı antibiyotiklerde yüksek giderim sağlayabilir. Ancak ozonlama sırasında dönüşüm ürünleri oluşabilir; bromür içeren sularda bromat riski yönetilmelidir.

Makrolidler, sülfonamidler ve bazı florokinolonlar ozonla parçalanabilir.
Ozon dozu, temas süresi ve pH önemlidir.
Toplam organik karbon ozon tüketimini artırabilir.
Dönüşüm ürünleri izlenmelidir.
Bromür varsa bromat kontrolü yapılmalıdır.
Ozon sonrası biyolojik aktif karbon parlatma sağlayabilir.

Gelişmiş Oksidasyon Prosesleri

Gelişmiş oksidasyon prosesleri, hidroksil radikali gibi güçlü oksitleyici türler oluşturarak antibiyotik kalıntılarını parçalamayı hedefler. UV/H₂O₂, O₃/H₂O₂, UV/ozon, fotokataliz ve Fenton benzeri prosesler bu sınıfa girer.

Basitleştirilmiş hedef süreç:

Antibiyotik + OH· → ara ürünler → CO₂ + H₂O + inorganik iyonlar

Gerçek sistemlerde tam mineralizasyon her zaman gerçekleşmez. Bu nedenle yalnızca ana bileşiğin azalması değil, dönüşüm ürünlerinin toksisitesi ve biyolojik etkisi de değerlendirilmelidir.

Aktif Karbon

Granüler aktif karbon ve toz aktif karbon, bazı antibiyotik kalıntılarını adsorpsiyonla tutabilir. Performans antibiyotiğin hidrofobikliği, yük durumu, pH, doğal organik madde, karbon tipi ve temas süresine bağlıdır. GAC, içme suyu arıtımında ozon sonrası biyolojik aktif karbon şeklinde de kullanılabilir.

Aktif karbon değişkeni	Antibiyotik giderimine etkisi
Karbon tipi	Mikro ve mezogözenek yapısı adsorpsiyonu etkiler.
pH	Antibiyotiğin iyonlaşma durumunu değiştirir.
Doğal organik madde	Adsorpsiyon alanları için rekabet eder.
Temas süresi	Dengeye yaklaşmayı belirler.
Kırılma noktası	Karbon doygunluğa ulaştığında çıkışta kalıntı artar.
Rejenerasyon	Kullanılmış karbonun yönetimi ve maliyeti önemlidir.

Membran Prosesleri

Nanofiltrasyon ve ters ozmoz, antibiyotik kalıntılarının azaltımında etkili olabilir. Ancak membran prosesleri antibiyotikleri yok etmez; konsantre akımda toplar. Bu nedenle konsantre yönetimi, enerji tüketimi, membran kirlenmesi ve ön arıtma ihtiyacı dikkate alınmalıdır.

Ters ozmoz geniş spektrumlu giderim sağlayabilir.
Nanofiltrasyon molekül boyutu ve yük seçiciliğine bağlıdır.
Membran kirlenmesi performansı düşürür.
Konsantre akımda antibiyotikler yoğunlaşır.
Evsel cihazlarda ürün suyu analiziyle doğrulama gerekir.
Membranlar direnç genlerini fiziksel olarak tutabilir; ancak bütünlük kontrolü gerekir.

Biyolojik Arıtma

Biyolojik arıtma bazı antibiyotiklerin parçalanmasını sağlayabilir; ancak her antibiyotik biyolojik olarak kolay parçalanmaz. Biyolojik sistemlerde antibiyotik kalıntıları çamura bağlanabilir, kısmen dönüşebilir veya çıkış suyuna geçebilir. Ayrıca biyolojik arıtma tesisleri dirençli bakteriler ve direnç genleri açısından da izlenmelidir.

Biyolojik arıtma performansını etkileyen değişkenler şunlardır:

Çamur yaşı
Hidrolik bekleme süresi
Sıcaklık
Oksijen koşulları
Mikrobiyal topluluk yapısı
Antibiyotik grubu
Giriş yükü
Çamura bağlanma eğilimi
Dezenfeksiyon basamağı

Kaynak Kontrolü

Antibiyotik kalıntıları için en etkili yönetim basamaklarından biri kaynak kontrolüdür. Arıtma teknolojileri pahalı ve enerji yoğun olabilir; ayrıca her bileşiği aynı verimle gidermez. Bu nedenle gereksiz antibiyotik kullanımını azaltmak, doğru reçeteleme, veteriner kullanımını kontrol etmek, üretim atıklarını sınırlamak ve ilaçların tuvalete atılmasını önlemek temel stratejilerdir.

Akılcı antibiyotik kullanımı
Reçetesiz ve gereksiz kullanımın azaltılması
Veteriner antibiyotiklerinin kontrollü kullanımı
Hayvansal gübre yönetimi
İlaç üretiminde atık su limitleri
Hastane atık suyu yönetimi
Kullanılmayan ilaçların geri toplama programları
Fosseptik sistem bakımının yapılması
Atık su arıtma tesislerinde ileri arıtma
Havza bazlı izleme ve kaynak haritalama

Arıtma Yöntemlerinin Karşılaştırılması

Yöntem	Antibiyotik kalıntılarına etkisi	Avantaj	Sınırlama
Konvansiyonel arıtma	Değişken ve çoğu zaman sınırlı giderim sağlar.	Mevcut tesislerde bulunur.	Antibiyotikleri özel olarak hedeflemez.
Ozonlama	Birçok antibiyotiği oksidasyonla azaltabilir.	Geniş spektrumlu etki sağlayabilir.	Dönüşüm ürünleri ve bromat kontrolü gerekir.
UV/H₂O₂	Radikal oksidasyonla parçalama sağlar.	Dirençli organikler için etkili olabilir.	Enerji, UV geçirgenliği ve oksidan dozu önemlidir.
Granüler aktif karbon	Adsorpsiyonla bazı antibiyotikleri tutar.	İçme suyu tesislerinde uygulanabilir.	Doğal organik madde rekabeti ve kırılma riski vardır.
Toz aktif karbon	Kısa süreli adsorpsiyon sağlar.	Mevsimsel veya olay bazlı uygulamaya uygundur.	Doz, temas ve çamur yönetimi gerekir.
Nanofiltrasyon	Yük ve boyuta bağlı giderim sağlar.	Birçok mikrokirleticiyi azaltabilir.	Konsantre akım oluşur.
Ters ozmoz	Geniş spektrumlu yüksek giderim sağlayabilir.	Kullanım noktası ve ileri arıtma için uygundur.	Enerji, bakım ve konsantre yönetimi gerekir.
Biyolojik aktif karbon	Adsorpsiyon ve biyolojik parçalanmayı birleştirir.	Ozon sonrası parlatmada yararlıdır.	Proses kararlılığı ve biyofilm yönetimi gerekir.
Kaynak kontrolü	Suya giren antibiyotik yükünü azaltır.	En sürdürülebilir yaklaşımdır.	Sağlık, tarım, endüstri ve atık yönetimi koordinasyonu gerektirir.

Evsel Arıtma Cihazları

Evsel düzeyde antibiyotik kalıntıları için en çok değerlendirilen teknolojiler aktif karbon ve ters ozmozdur. Ancak her karbon filtre veya her ters ozmoz cihazı her antibiyotiği aynı verimle gidermez. Cihaz performansı antibiyotiğin kimyasal yapısına, filtre kapasitesine, membran bütünlüğüne, bakım aralığına ve giriş suyundaki organik maddeye bağlıdır.

Evsel cihaz seçerken şu noktalar kontrol edilmelidir:

Cihazın farmasötik veya antibiyotik kalıntıları için test verisi bulunmalıdır.
Yalnızca TDS düşüşü antibiyotik giderimini kanıtlamaz.
Aktif karbon kartuşunun doygunluk ve değişim süresi izlenmelidir.
Ters ozmoz membranı düzenli değiştirilmelidir.
Ürün suyu gerektiğinde LC-MS/MS analiziyle doğrulanmalıdır.
Bakteriyel büyüme riskine karşı cihaz hijyeni korunmalıdır.
Atık konsantre veya kullanılmış kartuş çevresel açıdan yönetilmelidir.
Hassas kullanıcılar için yalnızca cihaz iddiasına değil, analiz sonucuna güvenilmelidir.

Antibiyotik kalıntıları için ev tipi arıtma, kaynak kontrolünün yerine geçmez. Kuyu, yüzey suyu veya şebeke kaynağında sürekli farmasötik etki varsa, sorunun havza ve atık su düzeyinde araştırılması gerekir.

Antibiyotik Kalıntılarını Gidermeyen veya Yetersiz Kalan İşlemler

Kaynatma: Antibiyotik kalıntılarını güvenilir biçimde gidermez; bazı maddeler parçalanabilir, bazıları yoğunlaşabilir veya dönüşüm ürünü oluşturabilir.
Klorlama: Mikrobiyolojik dezenfeksiyon sağlar; tüm antibiyotikleri güvenilir biçimde gidermek için yeterli değildir.
Sediment filtresi: Çözünmüş antibiyotik moleküllerini tutmaz.
Basit sürahi filtre: Antibiyotik kalıntıları için doğrulanmış performans yoksa güvenilir değildir.
Yumuşatıcı: Katyon değişimi sertliği hedefler; antibiyotik kalıntıları için ana çözüm değildir.
Havalandırma: Çoğu antibiyotik uçucu değildir; havalandırmayla uzaklaşmaz.
Yalnız UV dezenfeksiyon: Mikroorganizmaları etkisizleştirebilir; antibiyotik kalıntılarının tamamını parçalamaz.
Görsel kontrol: Antibiyotik kalıntıları renk, koku veya tatla anlaşılmaz.

Atık Su Arıtma Tesislerinde İzleme

Antibiyotik kalıntıları için en kritik izleme noktalarından biri atık su arıtma tesisleridir. Tesis girişinde antibiyotik yükü, çıkışta giderim verimi, çamurda birikim ve alıcı ortamdaki seyreltme birlikte değerlendirilmelidir. Yalnızca çıkış suyuna bakmak yeterli değildir; direnç genleri ve dirençli bakteriler de izlenmelidir.

İzleme noktası	Ne gösterir?	Neden önemlidir?
Tesis girişi	Toplam antibiyotik yükünü gösterir.	Kaynak kontrolü ve yük değişimi için gereklidir.
Biyolojik arıtma çıkışı	Konvansiyonel prosesin giderim verimini gösterir.	İleri arıtma ihtiyacını belirler.
Son dezenfeksiyon çıkışı	Alıcı ortama verilen kalıntı düzeyini gösterir.	Çevresel maruziyet açısından önemlidir.
Arıtma çamuru	Partiküle bağlanan antibiyotik ve direnç genlerini gösterebilir.	Tarımsal kullanım ve çamur bertarafı için önemlidir.
Alıcı ortam	Seyreltme, birikim ve ekolojik etkileri gösterir.	Havza risk değerlendirmesi için gereklidir.
İçme suyu ham su alımı	Atık su etkisinin içme suyu kaynağına ulaşıp ulaşmadığını gösterir.	Su güvenliği planı açısından kritiktir.

Havza ve Kaynak Koruma

Antibiyotik kalıntıları için en güvenli yaklaşım, içme suyu kaynağına girmeden önce yükü azaltmaktır. Havza koruma, atık su deşarjlarının kontrolü, hastane ve endüstri atık yönetimi, hayvansal gübre uygulamalarının düzenlenmesi ve ilaç geri toplama programları bu nedenle temel önlemlerdir.

Havza ölçeğinde uygulanabilecek başlıca önlemler şunlardır:

Atık su arıtma tesislerinde ileri arıtma uygulanması
İlaç üretim tesislerinde deşarj limitleri ve şeffaf izleme
Hastane atık suyu kaynaklarının haritalanması
Kullanılmayan ilaçların eczane veya belediye toplama sistemlerine verilmesi
Veteriner antibiyotik kullanımının azaltılması
Hayvansal gübrenin kontrollü depolanması ve uygulanması
Akılcı antibiyotik kullanımı programları
Fosseptik sistemlerin bakımı
Yüzey suyu alımlarında atık su deşarjlarına mesafe ve seyrelme değerlendirmesi
AMR izleme programlarının su güvenliği planlarına eklenmesi

Özel Kuyular Açısından Önemi

Özel kuyularda antibiyotik kalıntıları genellikle doğrudan ilk akla gelen parametre değildir; ancak fosseptik, hayvancılık, gübre depolama, atık su infiltrasyonu, hastane veya ilaç üretim etkisi bulunan bölgelerde risk artabilir. Özel kuyularda antibiyotik kalıntıları, çoğu zaman nitrat, E. coli, toplam koliform, amonyum, klorür, bor ve farmasötik panelle birlikte değerlendirilmelidir.

Kuyu çevresinde fosseptik, hayvan barınağı, gübre deposu ve yüzey drenajı incelenir.
Nitrat, nitrit, amonyum, klorür, E. coli ve toplam koliform analiz edilir.
Risk yüksekse antibiyotik paneli LC-MS/MS ile analiz edilir.
Direnç genleri için moleküler analiz gerekebilir.
Kuyu başı yalıtımı ve kuyu derinliği değerlendirilir.
Yakın yüzey suyu veya drenaj kanalı bağlantısı araştırılır.
Arıtma sistemi varsa giriş-çıkış numuneleri karşılaştırılır.
Tek numune yerine mevsimsel izleme yapılır.

Antibiyotik Kalıntıları ve İçme Suyu Arıtma Tesisi

İçme suyu arıtma tesislerinde antibiyotik kalıntıları özellikle atık su etkili yüzey sularında, dolaylı içme suyu yeniden kullanımında, yoğun nüfuslu havzalarda ve düşük debili alıcı ortamlarda önem kazanır. Tesisin yalnızca bulanıklık, mikrobiyoloji ve klasik kimyasal parametreleri sağlaması, tüm yeni nesil organik kirleticilerin giderildiği anlamına gelmez.

İçme suyu tesisinde değerlendirilmesi gereken başlıklar şunlardır:

Ham su farmasötik taraması
Atık su deşarjlarının ham su alımına etkisi
Ozonlama veya AOP ihtiyacı
Aktif karbon temas süresi ve kırılma izleme
Membran prosesi varsa konsantre yönetimi
Dezenfeksiyon sonrası dönüşüm ürünleri
Antibiyotik direnç genleri ve biyolojik kararlılık
Mevsimsel ilaç tüketimi ve hastalık dönemleri
Kurak dönemde düşük seyrelme etkisi
Su güvenliği planına yeni nesil kirletici senaryolarının eklenmesi

Risk Değerlendirmesinde Kullanılan Yaklaşım

Antibiyotik kalıntıları için risk değerlendirmesi çok katmanlıdır. Yalnızca insan toksikolojisi değil, antimikrobiyal direnç seçilim düzeyleri, ekotoksikolojik eşikler, karışım etkileri ve maruziyet süresi birlikte değerlendirilir. Bazı çalışmalar PNEC yani tahmini etkisiz konsantrasyon değerlerini kullanır. AMR açısından ise direnç seçilimini önlemeye yönelik PNEC değerleri ayrıca tartışılır.

Risk ölçütü	Ne için kullanılır?	Sınırlama
İnsan sağlığı risk değeri	İçme suyu yoluyla doğrudan maruziyeti değerlendirir.	Her antibiyotik için yeterli veri bulunmayabilir.
Ekotoksikolojik PNEC	Sucul organizmalar üzerindeki etkileri değerlendirir.	Karışım etkilerini tam yansıtmayabilir.
AMR seçilim PNEC	Direnç gelişimini sınırlandırmaya yönelik değerlendirme yapar.	Mikrobiyal topluluk ve saha koşulları karmaşıktır.
Risk oranı	Ölçülen konsantrasyonun eşik değere oranıdır.	Tekil bileşik yaklaşımı karışımları eksik gösterebilir.
Karışım toksisitesi	Birden fazla antibiyotik ve kimyasalın birlikte etkisini inceler.	Veri ve model belirsizliği yüksektir.
Direnç geni izleme	Kimyasal kalıntı yanında biyolojik AMR göstergesi sağlar.	Sağlık sonucuna doğrudan çevirmek zordur.

Yanlış Bilinenler

Yanlış yorum	Doğru değerlendirme
Antibiyotik kalıntıları sadece hastane atıklarından gelir.	Evsel kullanım, hayvancılık, tarım, atık su, ilaç üretimi ve uygunsuz bertaraf da önemlidir.
İçme suyunda düşük düzey varsa tamamen önemsizdir.	Doğrudan ilaç etkisi düşük olabilir; ancak AMR, karışım ve uzun süreli maruziyet belirsizlikleri önemlidir.
Klorlama antibiyotikleri tamamen yok eder.	Klorlama tüm antibiyotikler için güvenilir giderim sağlamaz ve dönüşüm ürünleri oluşturabilir.
Aktif karbon her antibiyotiği aynı verimle giderir.	Giderim bileşiğin yapısına, pH’a, organik maddeye ve karbon kapasitesine bağlıdır.
RO cihazı varsa analiz gereksizdir.	Membran bütünlüğü ve ürün suyu kalitesi analizle doğrulanmalıdır.
Antibiyotik direnci yalnızca hastanelerde gelişir.	Atık su, hayvancılık, sediment, biyofilm ve su ortamları da direnç seçilimi için önemlidir.
Kullanılmayan ilaçları tuvalete atmak zararsızdır.	Bu uygulama farmasötik yükü artırır; geri toplama sistemleri tercih edilmelidir.
Tek bir antibiyotik analizi tüm riski gösterir.	Antibiyotik paneli, metabolitler, direnç genleri ve diğer mikrokirleticiler birlikte değerlendirilmelidir.

Benzer Terimlerden Farkları

Terim	Tanım	Antibiyotik kalıntılarından farkı
Antibiyotik kalıntıları	Antibakteriyel ilaçların ve metabolitlerinin su ortamındaki iz miktarlarıdır.	Farmasötik kalıntıların antibakteriyel alt grubudur.
Farmasötik kalıntılar	Tüm ilaçların çevresel kalıntılarını kapsar.	Antibiyotikler bunun yalnızca bir alt sınıfıdır.
PPCP	Farmasötik ve kişisel bakım ürünleri grubudur.	Antibiyotikler PPCP içinde yer alabilir, ancak grup daha geniştir.
Antimikrobiyal direnç	Mikroorganizmaların antimikrobiyallere direnç kazanmasıdır.	Kimyasal kalıntı değil, biyolojik sonuç ve halk sağlığı riskidir.
Direnç geni	Direnç özelliğini kodlayan genetik unsurudur.	Antibiyotik molekülü değil, genetik risk göstergesidir.
Metabolit	İlacın vücutta veya çevrede dönüşmüş ürünüdür.	Ana antibiyotik kadar veya daha az/çok aktif olabilir.
Mikrokirletici	Düşük konsantrasyonda etki gösterebilen kirleticilerin genel adıdır.	Antibiyotik kalıntıları mikrokirletici sınıfına girer.
Yeni nesil kirletici	Geleneksel izleme listelerinde sınırlı yer alan, güncel risk oluşturan kirleticidir.	Antibiyotik kalıntıları bu grubun önemli örneklerindendir.

İşletme ve İzleme Açısından Önemi

Antibiyotik kalıntıları, içme suyu güvenliği ve güncel çevresel riskler açısından yüksek arama potansiyeline sahip bir terimdir; çünkü su kalitesi, halk sağlığı, antimikrobiyal direnç, atık su yönetimi, hayvancılık, ilaç üretimi ve ileri arıtma teknolojilerini aynı başlık altında birleştirir. Su işletmeleri için bu parametre, yalnızca laboratuvar sonucu değil, havza yönetimi ve kaynak kontrolü göstergesidir.

Antibiyotik kalıntılarıyla birlikte izlenmesi önerilen başlıca parametreler şunlardır:

Sülfametoksazol
Trimetoprim
Siprofloksasin
Levofloksasin
Azitromisin
Klaritromisin
Eritromisin
Amoksisilin
Ampisilin
Tetrasiklin
Oksitetrasiklin
Doksisiklin
Toplam farmasötik panel
Antibiyotik direnç genleri
E. coli ve fekal göstergeler
Toplam koliform
Nitrat ve amonyum
Klorür
Bor
Toplam organik karbon
UV geçirgenliği
Ozon veya AOP yan ürünleri
PFAS ve diğer mikrokirleticiler

Antibiyotik kalıntılarının yönetiminde doğru yaklaşım; gereksiz antibiyotik kullanımını azaltmak, ilaç üretimi ve hastane kaynaklı deşarjları kontrol etmek, atık su arıtmasını güçlendirmek, havza bazlı izleme yapmak, içme suyu arıtımında ileri teknolojileri gerektiğinde devreye almak ve kimyasal kalıntıları antimikrobiyal direnç göstergeleriyle birlikte değerlendirmektir.

Kaynaklar

World Health Organization. Pharmaceuticals in Drinking-water. World Health Organization, 2012.
World Health Organization. WASH and Antimicrobial Resistance. World Health Organization.
U.S. Environmental Protection Agency. Method 1694: Pharmaceuticals and Personal Care Products in Water, Soil, Sediment, and Biosolids by HPLC/MS/MS. U.S. EPA, 2007.
World Health Organization. Guidance on Wastewater and Solid Waste Management for Manufacturing of Antibiotics. World Health Organization, 2024.
U.S. Environmental Protection Agency. Characteristics and Treatment of Pharmaceuticals and Personal Care Products in Wastewater. U.S. EPA, 2024.
U.S. Environmental Protection Agency. Draft Contaminant Candidate List 6. U.S. EPA, 2026.
European Commission. Commission Implementing Decision (EU) 2018/840 Establishing a Watch List of Substances for Union-wide Monitoring in the Field of Water Policy. Official Journal of the European Union, 2018.
European Commission. New Rules for More Thorough and Cost-effective Urban Wastewater Management Enter into Force. Directorate-General for Environment, 2024.
European Parliament and Council of the European Union. Directive (EU) 2024/3019 Concerning Urban Wastewater Treatment. Official Journal of the European Union, 2024.
U.S. Environmental Protection Agency. Contaminant Candidate List 5. U.S. EPA, 2026.
World Health Organization. Evidence and Targets for Reducing Antibiotic Pollution from Manufacturing. World Health Organization, 2024.
T.C. Sağlık Bakanlığı. İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik. T.C. Sağlık Bakanlığı.