Kimyasal çöktürme
Kimyasal çöktürme, suda çözünmüş veya kolloidal hâlde bulunan bazı iyonların uygun kimyasal maddeler eklenerek çözünmeyen katı bileşiklere dönüştürülmesi ve bu katı fazın çökelme, flotasyon, filtrasyon veya çamur ayırma süreçleriyle sudan uzaklaştırılması işlemidir. Su ve atıksu arıtımında ağır metallerin, fosforun, sertlik oluşturan kalsiyum ve magnezyum türlerinin, askıda katı maddelerin ve bazı inorganik kirleticilerin kontrolünde temel fizikokimyasal proseslerden biridir. Kimyasal çöktürme, tek başına nihai arıtma yöntemi olabileceği gibi koagülasyon, flokülasyon, durultma, filtrasyon, membran prosesleri veya biyolojik arıtma ile birlikte de uygulanır.[1][2]
Bilimsel Temel
Kimyasal çöktürmenin temeli, çözünmüş bir iyonun başka bir iyonla birleşerek sudaki çözünürlüğü düşük bir katı oluşturmasına dayanır. Çökelme eğilimi; pH, sıcaklık, iyonik güç, alkalinite, kirleticinin kimyasal türü, eklenen reaktifin dozu ve karıştırma koşulları tarafından belirlenir. Çöktürme sırasında yalnızca saf kristal oluşumu gerçekleşmez; amorf hidroksit flokları üzerinde adsorpsiyon, birlikte çökelme ve flok içine hapsolma gibi mekanizmalar da kirletici giderimine katkı verir.[1][3]
Basitleştirilmiş çöktürme reaksiyonları şu şekilde gösterilebilir:
- Ca²⁺ + CO₃²⁻ → CaCO₃(s)
- Mg²⁺ + 2OH⁻ → Mg(OH)₂(s)
- Fe³⁺ + PO₄³⁻ → FePO₄(s)
- Al³⁺ + PO₄³⁻ → AlPO₄(s)
- M²⁺ + S²⁻ → MS(s)
Bu denklemler prosesi kavramsal olarak açıklar; gerçek su matrisinde fosfat, karbonat, metal ve hidroksit türleri pH’a bağlı olarak farklı formlarda bulunur. Bu nedenle doz hesabı yalnızca stokiyometrik eşitliklere göre değil, laboratuvar denemeleri ve proses performansı izleme verileriyle birlikte değerlendirilir.[4][5]
Su ve Atıksu Arıtımındaki Kullanım Alanları
Kimyasal çöktürme, endüstriyel atıksularda çözünmüş metallerin gideriminde yaygın bir yöntemdir. Metal kaplama, madencilik, elektronik, kimya, metal işleme ve benzeri sektörlerde atıksu içinde bulunan metal iyonları pH ayarı ve uygun reaktiflerle hidroksit, karbonat veya sülfür çökeltilerine dönüştürülebilir. Oluşan çökeltinin sudan ayrılması için genellikle hızlı karıştırma, flokülasyon, durultma ve çamur susuzlaştırma basamakları gerekir.[1]
Belediye atıksu arıtımında kimyasal çöktürme özellikle fosfor giderimi için önem taşır. Alüminyum veya demir tuzları, çözünmüş ortofosfatla reaksiyona girerek çözünürlüğü düşük fosfat bileşikleri ve metal hidroksit flokları oluşturur. Bu yaklaşım biyolojik fosfor giderimiyle birlikte kullanılabilir; ancak gereğinden fazla kimyasal doz, alkalinite tüketimi, çamur miktarında artış ve biyolojik prosesler üzerinde olumsuz işletme etkileri doğurabilir.[6][7]
İçme suyu arıtımında kimyasal çöktürme, klasik arıtma dizisinin koagülasyon, flokülasyon, çöktürme ve filtrasyon basamaklarıyla yakından ilişkilidir. Yüzey sularında bulanıklık, renk, doğal organik madde ve bazı inorganik kirleticiler koagülant katkısıyla floklara bağlanabilir. İçme suyu uygulamalarında eklenen kimyasalların kalitesi, yan safsızlıkları ve bitmiş suya etkisi özellikle önemlidir; bu nedenle içme suyu arıtma kimyasalları için sağlık etkilerine ilişkin standartlar dikkate alınır.[2][8][9]
Kullanılan Başlıca Kimyasallar
Kimyasal çöktürmede seçilen reaktif, hedef kirleticiye, suyun pH ve alkalinitesine, arıtma hedeflerine, çamur yönetimine ve prosesin içme suyu ya da atıksu amacıyla kullanılmasına bağlıdır. Aynı reaktif farklı sularda farklı sonuç verebilir; bu nedenle proses tasarımında ham su analizi ve jar testi gibi laboratuvar denemeleri önemlidir.[4][5]
| Kimyasal grup | Tipik örnekler | Başlıca kullanım amacı | İşletme açısından dikkat edilmesi gerekenler |
|---|---|---|---|
| Kireç ve alkaliler | Ca(OH)₂, NaOH | Sertlik giderimi, metal hidroksit çöktürmesi, pH yükseltme | Aşırı pH, kireç çamuru, doz kontrolü ve yeniden pH ayarı gerekebilir. |
| Karbonat kaynakları | Na₂CO₃ | Kalsiyumun CaCO₃ olarak çöktürülmesi | Alkalinite ve karbonat dengesi kontrol edilmelidir. |
| Demir tuzları | FeCl₃, Fe₂(SO₄)₃ | Fosfor giderimi, koagülasyon, bazı metallerin birlikte çökelmesi | Alkalinite tüketimi, pH düşüşü, çamur miktarı ve korozyon riski izlenmelidir. |
| Alüminyum tuzları | Alüminyum sülfat | Koagülasyon, fosfat çöktürmesi, bulanıklık giderimi | Uygun pH aralığı dışında artık alüminyum ve zayıf flok oluşumu görülebilir. |
| Sülfür kaynakları | Sodyum sülfür, organosülfür reaktifleri | Bazı ağır metallerin düşük çözünürlüklü metal sülfürler olarak çöktürülmesi | H₂S oluşumu, koku, toksisite ve iş güvenliği açısından dikkatli kontrol gerekir. |
| Polimerler | Anyonik, katyonik veya noniyonik polimerler | Flok büyütme, çökelme hızını artırma, çamur susuzlaştırma | Aşırı doz flok yapısını bozabilir; içme suyu uygulamalarında uygunluk şartları aranır. |
Proses Basamakları
Kimyasal çöktürme genellikle ardışık fizikokimyasal basamaklardan oluşur. İlk aşamada hedef kirletici ve su kimyası belirlenir. Daha sonra pH ayarı yapılır, çöktürücü veya koagülant hızlı karıştırma bölgesinde suya dağıtılır, yavaş karıştırma ile flokların büyümesi sağlanır ve oluşan katılar durultma, çözünmüş hava flotasyonu, lamelli çöktürücü, kum filtresi, kartuş filtre veya membran gibi ayırma birimlerinden geçirilir. Atıksu uygulamalarında son basamak çamur yoğunlaştırma, susuzlaştırma ve mevzuata uygun bertaraf veya geri kazanım planlamasıdır.[1][2]
Hızlı Karıştırma
Hızlı karıştırma, eklenen kimyasalın su hacmine kısa sürede ve homojen biçimde dağılmasını sağlar. Yetersiz karıştırma reaktifin yerel olarak fazla veya eksik kalmasına, flok oluşumunun düzensizleşmesine ve hedef kirleticinin çıkış suyunda kalmasına neden olabilir. Çok şiddetli karıştırma ise oluşmaya başlayan flokların parçalanmasına yol açabilir; bu nedenle karıştırma enerjisi ve süresi prosesin amacına göre ayarlanır.[5]
Flokülasyon ve Katı-Sıvı Ayırımı
Flokülasyon aşamasında küçük çökelti çekirdekleri ve kolloidal parçacıklar daha büyük, daha kolay ayrılabilir floklara dönüşür. Ardından çöktürme veya filtrasyonla katı faz sudan ayrılır. Kimyasal reaksiyonun gerçekleşmesi tek başına yeterli değildir; oluşan katıların ayrılabilir boyuta ulaşması ve ayırma ünitesinin hidrolik yükü kaldırabilmesi gerekir. Bu nedenle kimyasal çöktürme, yalnızca reaksiyon kimyası değil, aynı zamanda katı-sıvı ayırma tasarımıdır.[1][4]
pH, Alkalinite ve Çözünürlük Dengesi
Kimyasal çöktürmede pH en kritik işletme değişkenlerinden biridir. Metal hidroksitlerin çözünürlüğü genellikle belirli bir pH aralığında minimuma iner; ancak her metal için optimum aralık aynı değildir. Bazı metaller amfoter özellik göstererek çok düşük veya çok yüksek pH koşullarında yeniden çözünmüş forma geçebilir. Bu nedenle ağır metal gideriminde pH’ın yalnızca yükseltilmesi değil, hedef metalin çözünürlük davranışına uygun aralıkta tutulması gerekir.[1]
Alkalinite, özellikle demir ve alüminyum tuzlarıyla yapılan çöktürmede önemlidir. Bu koagülantlar hidroliz olurken alkalinite tüketebilir ve pH’ı düşürebilir. Alkalinitesi düşük sularda pH kontrolü yapılmazsa flok oluşumu zayıflayabilir, fosfor veya bulanıklık giderimi azalabilir ve çıkış suyunda artık metal konsantrasyonu artabilir. İçme suyu arıtımında pH ayarı ayrıca korozyon kontrolü, dezenfeksiyon verimi ve dağıtım sistemi kararlılığı açısından da değerlendirilir.[8][5]
Fosfor Gideriminde Kimyasal Çöktürme
Fosforun kimyasal çöktürmeyle giderimi, özellikle ötrofikasyon baskısının azaltılması gereken alıcı ortamlara deşarj yapan tesislerde önemlidir. Atıksuda fosfor; ortofosfat, polifosfat ve organik bağlı fosfor biçimlerinde bulunabilir. Metal tuzlarıyla doğrudan çöktürmeye en uygun form genellikle çözünmüş ortofosfattır; partiküler veya organik bağlı fosforun giderimi ise koagülasyon, flokülasyon ve katı madde ayrımıyla ilişkilidir.[6][10]
Fosfor çöktürme kimyasalı tesisin farklı noktalarında uygulanabilir. Ön çöktürme, kimyasalın biyolojik arıtma öncesinde verilmesini; eş zamanlı çöktürme, biyolojik prosesle birlikte verilmesini; son çöktürme ise ikincil arıtma çıkışında ileri arıtım amacıyla uygulanmasını ifade eder. Her seçeneğin çamur üretimi, biyolojik proses kararlılığı, kimyasal tüketimi, çıkış suyu fosfor düzeyi ve tesis hidrolik kapasitesi açısından farklı etkileri vardır.[6]
Metal Gideriminde Kimyasal Çöktürme
Ağır metal gideriminde en yaygın yaklaşım, metal iyonlarını hidroksit veya sülfür formunda çözünmeyen bileşiklere dönüştürmektir. Hidroksit çöktürmesi uygulaması basit ve yaygın olmakla birlikte, her metalin minimum çözünürlük pH’ı farklıdır. Karışık metal içeren atıksularda tek bir pH değeri tüm metaller için optimum olmayabilir. Kompleks yapıcı maddeler, siyanür, amonyak, organik ligandlar veya yüksek iyonik güç, metal çökelmesini zorlaştırabilir.[1]
Sülfür çöktürmesi, bazı metal sülfürlerin çok düşük çözünürlüğünden yararlanır; ancak sülfür kimyasalları ile çalışırken toksik hidrojen sülfür gazı oluşumu, koku, iş güvenliği ve doz kontrolü önemli sınırlamalardır. Bu nedenle sülfür bazlı çöktürme, proses güvenliği ve gaz kontrolü sağlanmadan basit bir pH ayarı işlemi gibi değerlendirilmemelidir.[1]
İçme Suyu Arıtımında Önemi
İçme suyu arıtımında kimyasal çöktürme kavramı çoğu zaman koagülasyon ve flokülasyonla birlikte değerlendirilir. CDC tarafından açıklanan klasik içme suyu arıtma dizisinde koagülasyon, flokülasyon, çöktürme, filtrasyon ve dezenfeksiyon ardışık basamaklar olarak yer alır.[2] WHO içme suyu kılavuzları ise güvenli içme suyu yönetiminde arıtma proseslerinin ham su riskleri, işletme kontrolü, izleme ve su güvenliği planlarıyla birlikte ele alınması gerektiğini vurgular.[8]
Arsenik gibi bazı kirleticilerde kimyasal çöktürme, koagülasyon-filtrasyon ve kireçle yumuşatma gibi proseslerle birlikte değerlendirilebilir. EPA’nın küçük sistemler için arsenik arıtma el kitabı, arsenik gideriminde koagülasyon-filtrasyon, kireçle yumuşatma, adsorpsiyon, iyon değişimi ve membran prosesleri gibi seçeneklerin su kimyası ve işletme koşullarına bağlı olarak seçilmesi gerektiğini belirtir.[3]
Jar Testi ve Proses Kontrolü
Jar testi, kimyasal çöktürme ve koagülasyon-flokülasyon proseslerinde uygun kimyasal türünü, dozunu, pH aralığını ve flok davranışını laboratuvar ölçeğinde değerlendirmek için kullanılan temel yöntemdir. ASTM D2035 standardı, su ve atıksuda çözünmüş, askıda, kolloidal ve çökelmeyen maddelerin kimyasal koagülasyon-flokülasyon ve yerçekimiyle çökelme yoluyla azaltılmasını değerlendirmeye yönelik genel bir prosedür tanımlar.[4]
Jar testi sonuçları doğrudan tesis ölçeğinde aynı performansın elde edileceği anlamına gelmez; ancak proses tasarımı ve işletme ayarı için güçlü bir başlangıç sağlar. Tesis ölçeğinde karıştırma enerjisi, bekletme süresi, hidrolik kısa devre, sıcaklık değişimi, çamur geri devri, kimyasal stok çözeltisinin kalitesi ve dozaj pompası kararlılığı gibi değişkenler performansı etkiler. Bu nedenle kimyasal çöktürme sürekli pH, bulanıklık, askıda katı madde, hedef kirletici ve çamur üretimi verileriyle izlenmelidir.[5]
Çamur Oluşumu ve Artık Yönetimi
Kimyasal çöktürmenin kaçınılmaz sonucu çamur oluşumudur. Bu çamur, çöktürülen kirleticileri, metal hidroksitleri, fosfat bileşiklerini, kireç çamurunu, koagülant kalıntılarını ve ham sudan gelen askıda katıları içerebilir. Çamurun miktarı ve niteliği, kullanılan kimyasal doza, hedef kirletici konsantrasyonuna, flokülant kullanımına ve ayırma prosesine bağlıdır. Atıksu arıtımında çamurun tehlikeli atık niteliği taşıyıp taşımadığı, içindeki metal ve diğer kirletici yüklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.[1]
Çamur yönetimi tasarımın ikincil bir konusu değil, proses seçiminin parçasıdır. Kimyasal çöktürme ile hedef kirletici sulu fazdan katı faza aktarılır; kirletici yok edilmez. Bu nedenle çamurun yoğunlaştırılması, susuzlaştırılması, taşınması, bertarafı veya uygun durumlarda geri kazanımı çevresel risk ve maliyet açısından değerlendirilmelidir.
Ters Ozmoz ve Membran Prosesleriyle İlişkisi
Kimyasal çöktürme, ters ozmoz ve nanofiltrasyon gibi membran prosesleri için ön arıtma amacıyla kullanılabilir. Sertlik, demir, mangan, silika, fosfat veya askıda katı madde yükü yüksek sular membranlarda kabuklaşma, tıkanma ve kimyasal temizlik sıklığında artışa neden olabilir. Uygun tasarlanmış çöktürme ve filtrasyon basamakları, membrana gelen partikül ve bazı çökelme eğilimli iyon yüklerini azaltabilir. Ancak kimyasal çöktürme sonrası pH, artık koagülant, polimer kalıntısı ve ince flok kaçışı kontrol edilmezse membran kirlenmesi artabilir.
Ters ozmoz, iyonları fiziksel ayırma prensibiyle konsantre akıma taşırken kimyasal çöktürme iyonları katı faza dönüştürür. Bu nedenle iki prosesin atık akımı farklıdır: ters ozmozda konsantre su, kimyasal çöktürmede ise kimyasal çamur oluşur. Proses seçimi; ham su analizi, hedef çıkış kalitesi, konsantre veya çamur bertaraf imkânı, enerji tüketimi ve işletme güvenilirliği birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.
Avantajlar ve Sınırlamalar
Kimyasal çöktürmenin en önemli avantajı, birçok inorganik kirletici için uygulanabilir, nispeten iyi bilinen ve tesis ölçeğinde kontrol edilebilir bir proses olmasıdır. Mevcut durultma ve filtrasyon altyapısına entegre edilebilir; fosfor, metal ve bulanıklık kontrolünde hızlı işletme yanıtı sağlayabilir. Bununla birlikte prosesin etkinliği su kimyasına bağımlıdır ve yalnızca kimyasal doz artırılarak her zaman daha iyi sonuç alınmaz.
| Değerlendirme alanı | Avantaj | Sınırlama |
|---|---|---|
| Kirletici giderimi | Fosfor, metaller ve bazı kolloidal maddeler için etkili olabilir. | Çözünür organikler, nitrat ve birçok mikrokirletici için tek başına yeterli olmayabilir. |
| İşletme | Doz ve pH ayarıyla hızlı proses kontrolü sağlanabilir. | Kimyasal depolama, dozaj ekipmanı ve sürekli izleme gerekir. |
| Altyapı | Durultma ve filtrasyon üniteleriyle birlikte uygulanabilir. | Yetersiz çöktürme veya filtrasyon, flok kaçışı ve çıkış suyu kalitesinde bozulmaya yol açabilir. |
| Atık yönetimi | Kirleticiler sıvı fazdan ayrılabilir. | Kirleticiler çamur fazına aktarılır; çamur bertarafı zorunludur. |
| Maliyet | Birçok tesiste kurulumu membran proseslerine göre daha basit olabilir. | Sürekli kimyasal tüketimi, çamur susuzlaştırma ve bertaraf maliyeti oluşur. |
Türkiye Mevzuatı ve Standartlarla İlişkisi
Türkiye’de kimyasal çöktürme doğrudan tek başına bir mevzuat parametresi değil, deşarj veya içme suyu kalite hedeflerine ulaşmak için kullanılan bir arıtma prosesidir. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, alıcı ortamlara yapılacak atıksu deşarjlarında sektörlere göre kalite standartları ve uygulama esasları içerir; bu standartlara uyum için kimyasal çöktürme, özellikle fosfor ve metal içeren atıksularda proses seçeneği olarak değerlendirilebilir.[11]
Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği ve ilgili teknik düzenlemeler, hassas alanlar ve ileri arıtma gereklilikleri açısından azot ve fosfor giderimini önemli hâle getirir. Bu bağlamda kimyasal fosfor çöktürmesi, biyolojik fosfor giderimiyle birlikte veya ileri arıtma basamağı olarak tasarımda değerlendirilebilecek yöntemlerden biridir.[12][13]
İçme suyu uygulamalarında kullanılacak çöktürücü, koagülant, pH düzenleyici ve yardımcı kimyasalların sağlık etkileri ayrıca önem taşır. NSF/ANSI/CAN 60 gibi standartlar, içme suyuna doğrudan eklenen arıtma kimyasallarının sağlık etkileri ve safsızlıkları için değerlendirme çerçevesi sunar; bu tür standartlar performans garantisi değil, kimyasalın içme suyu kullanımı açısından sağlık etkileriyle ilgili uygunluk değerlendirmesi sağlar.[9]
Benzer Terimlerden Farkı
Kimyasal çöktürme, koagülasyon ve flokülasyonla birlikte kullanılsa da bu terimlerle tamamen eş anlamlı değildir. Çöktürme, çözünmüş bir türün çözünmeyen katıya dönüştürülmesini ifade eder. Koagülasyon, kolloidal parçacıkların elektriksel kararlılığının bozulmasıdır. Flokülasyon ise küçük parçacıkların daha büyük floklara dönüşmesini sağlayan yavaş karıştırma ve çarpışma sürecidir. Durultma, oluşan katıların yerçekimiyle ayrılmasıdır. Filtrasyon ise sudan kaçan ince partiküllerin gözenekli ortamda tutulmasıdır.
| Terim | Temel anlamı | Kimyasal çöktürmeyle ilişkisi |
|---|---|---|
| Kimyasal çöktürme | Çözünmüş türleri çözünmeyen katıya dönüştürme | Reaksiyon ve katı oluşumu basamağıdır. |
| Koagülasyon | Kolloid kararlılığını bozma | Çökelti ve kolloidlerin birleşmesine yardım eder. |
| Flokülasyon | Küçük parçacıkları büyük floklara dönüştürme | Oluşan çökeltilerin ayrılabilir hâle gelmesini sağlar. |
| Durultma | Katıların çökelmeyle sudan ayrılması | Çöktürme ürününün sudan uzaklaştırıldığı fiziksel basamaktır. |
| Adsorpsiyon | Kirleticinin yüzeye tutunması | Metal hidroksit flokları üzerinde birlikte gerçekleşebilir. |
| İyon değişimi | İyonların reçine üzerinde yer değiştirmesi | Katı çökelti üretmez; rejenerant ve tuzlu atık akımı oluşturabilir. |
Sık Yapılan Yanlışlar
Kimyasal çöktürmeyle ilgili en yaygın yanlışlardan biri, yöntemin tüm çözünmüş kirleticileri giderebildiğini varsaymaktır. Nitrat, birçok çözünmüş organik madde, düşük molekül ağırlıklı mikrokirleticiler ve bazı kompleksli metaller klasik çöktürmeyle yeterli düzeyde giderilemeyebilir. Hedef kirletici çökelmeye uygun formda değilse oksidasyon, indirgeme, pH ayarı, adsorpsiyon, iyon değişimi veya membran prosesi gibi ek yöntemler gerekebilir.
İkinci yanlış, kimyasal dozun sürekli artırılmasının performansı mutlaka iyileştireceği düşüncesidir. Aşırı doz, pH dengesini bozabilir, artık metal konsantrasyonunu artırabilir, flok yapısını zayıflatabilir, çamur miktarını yükseltebilir ve sonraki filtrasyon veya membran basamaklarında işletme sorunlarına neden olabilir. Bu nedenle doz, jar testi ve tesis izleme verileriyle belirlenmelidir.[4][5]
Üçüncü yanlış, kimyasal çöktürmenin kirleticiyi yok ettiği varsayımıdır. Proses çoğu durumda kirleticiyi sulu fazdan katı faza aktarır. Bu nedenle çamurun karakterizasyonu, susuzlaştırılması ve mevzuata uygun yönetimi arıtmanın ayrılmaz parçasıdır. Özellikle metal içeren çamurlar, yalnızca hacimsel atık olarak değil, taşıdığı kirletici yük bakımından değerlendirilmelidir.
Kaynaklar
- United States Environmental Protection Agency. Wastewater Technology Fact Sheet: Chemical Precipitation. U.S. EPA Office of Water, 2000.
- Centers for Disease Control and Prevention. How Water Treatment Works. CDC, 2024.
- United States Environmental Protection Agency. Arsenic Treatment Technology Evaluation Handbook for Small Systems. U.S. EPA, 2003.
- ASTM International. ASTM D2035-19: Standard Practice for Coagulation-Flocculation Jar Test of Water. ASTM International, 2019.
- Environmental Protection Agency Ireland. Water Treatment Manual: Coagulation, Flocculation and Clarification. EPA Ireland, 2002.
- United States Environmental Protection Agency. Process Design Manual for Phosphorus Removal. U.S. EPA, 1976.
- Maurer, M. ve Boller, M. Modelling of phosphorus precipitation in wastewater treatment plants with enhanced biological phosphorus removal. Water Science and Technology, 1999.
- World Health Organization. Guidelines for drinking-water quality: fourth edition incorporating the first and second addenda. WHO, 2022.
- NSF. Drinking Water Treatment Chemicals Certification. NSF, 2026.
- Water Environment Federation. Basics of Phosphorus Removal. WEF, 2017.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği. Bakanlık yayını, güncel mevzuat metni.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Kentsel Atıksu Arıtımı Yönetmeliği. Bakanlık yayını, 2006.
- T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. Atıksu Arıtma Tesisleri Teknik Usuller Tebliği. Resmî Gazete, 2010.