Kazan besi suyu, buhar üretmek üzere bir kazanın girişine verilen, geri dönen kondens ile arıtılmış tamamlama suyundan birinin veya bunların karışımından oluşan sudur. İngilizcede boiler feedwater olarak adlandırılır; Türkçede kazan besleme suyu ve kazan besi ifadeleri de kullanılır. Kazan içindeki dolaşım suyu ile aynı kavram değildir: buharlaşma, kimyasal ilavesi ve blöf, kazan suyunun bileşimini giriş suyundan farklılaştırır.[1]
Bu suyun hazırlanmasındaki amaç yalnızca görünür kirleri uzaklaştırmak değil; ısı aktarım yüzeylerinde birikinti oluşmasını, metal kaybını ve buharla safsızlık taşınmasını sınırlamaktır. Gerekli kalite; işletme basıncı, ısı aktarım koşulları, kazan yapısı ve üretilen buharın kullanımına bağlıdır. Bu nedenle bütün kazanlara uygulanabilecek tek bir sertlik, iletkenlik veya pH reçetesi bulunmaz.[2][3]
Uygun yönetim, dış arıtmayı kimyasal şartlandırma ve işletme izlemesiyle birleştirir. Özellikle enerji santrallerinde oksijenin mutlaka sıfırlanması gerektiği düşüncesi doğru değildir; bazı yüksek saflıklı çevrimlerde kontrollü oksitleyici kimya seçilir. Buna karşılık bu yaklaşımın sıradan bir endüstriyel kazana aktarılması da uygun değildir.[4]
Buhar-su devresinde kazan besi suyunun yeri
Tamamlama suyu, sistemden buhar, kondens veya blöf yoluyla kaybedilen suyu karşılamak için dışarıdan eklenir. Kondens, kullanılan buharın yoğuşmasıyla oluşur. Besi suyu, bu akımların kazan girişine ulaşan hâlidir; kazan suyu ise doğal veya desteklenmiş dolaşımlı kazanın içinde bulunan sudur. Analiz raporunda bu adların birbirinin yerine kullanılması, doğru bir sonucun yanlış sınırla karşılaştırılmasına neden olabilir.[1]
Tipik bir tesiste tamamlama suyu arıtılır, kondensle besleme tankında veya gaz alıcıda birleşir ve pompayla kazana gönderilir. Besleme tankı yalnızca bir depo değildir; akımların karışması, sıcaklığın dengelenmesi ve gaz yükünün azaltılması bakımından da işlev görür. Soğuk tamamlama suyunun payı değiştiğinde, karışımın sıcaklığı ve kimyasal ihtiyacı da değişebilir.[6]
Kondensin geri kazanılması, yeni su ihtiyacını azaltmasının yanında sıcaklığından da yararlanılmasını sağlar. EPA’nın ticari ve kurumsal tesisler için hazırladığı rehber, uygun kondens dönüşünü su verimliliğinin başlıca araçlarından biri olarak ele alır. Ancak bu yarar, geri dönen akımın yeniden kullanım için uygun kalmasına bağlıdır; geri kazanım miktarı ile kalite kontrolü birlikte değerlendirilmelidir.[12]
Bu ayrım tasarımın başlangıç noktasını oluşturur: arıtma tesisi çıkışında uygun bulunan tamamlama suyu, bütün besleme devresinin uygun olduğunu tek başına göstermez. Besleme ve kondens sistemlerindeki korozyon ürünleri de kazana taşınabilir. Dolayısıyla kalite değerlendirmesi, yalnız ham su kaynağına değil, suyun kazan girişine kadar izlediği yola dayanır.[14]
Basınç ve kullanım amacına göre kalite gereklilikleri
Basınç, su kalitesini etkileyen temel değişkenlerden biridir; fakat tek başına yeterli bir sınıflandırma değildir. Yüksek performanslı kazanlarda ısı aktarım yüzeylerindeki küçük bir kirlenme bile metal sıcaklığını olumsuz etkileyebilir. Kazanın ısı yükü, dolaşım düzeni ve buhar kullanım biçimi birlikte değerlendirilmeden yalnız basınca göre arıtma seçilmesi eksik kalır.[2][3]
Kalite şartnamesinde parametre kadar numune noktası ve ölçüm koşulu da tanımlanmalıdır. Örneğin soğutulmuş numunede bildirilen pH, kazan içindeki sıcak suyun pH değeriyle doğrudan aynı değildir. IAPWS’nin türbin buharı rehberindeki pH ve iletkenlik değerleri 25 °C’ye soğutulmuş su numunelerine aittir. Aynı belge ayrıca rehber değerlerinin üretici garantisi olmadığını vurgular.[13]
Sürümü belirtilmiş bir standart örneği
EN 12953-10:2003, gövdeli kazanların besi ve kazan suyu kalitesini konu alır. Alman ulusal kabulünün adı DIN EN 12953-10:2003-12‘dir; Sloven kabulündeki 2004 tarihi ise Avrupa metninin 2003 sürümünden farklı bir ulusal yayımlanma tarihidir. Bu adlandırmalar, aynı sayının bütün kazan türleri için geçerli olduğu anlamına gelmez.[15]
İncelenen önizlemenin Tablo 5-1’inde, buhar kazanı besi suyundaki demir için 0,5 bar üzeri–20 bar aralığında 0,3 mg/L’nin, 20 bar üzerinde ise 0,1 mg/L’nin altı verilir. Oksijen için karşılık gelen değerler 0,05 ve 0,02 mg/L’nin altıdır. İlk basınç grubundaki oksijen hükmünün kesintili veya gaz alıcısız işletmeyle ilgili dipnotu vardır. Bu örnekler yalnız ilgili standart kapsamını gösterir; tam işletme şartnamesi yerine geçmez.[1]
Enerji santrali rehberleri ayrıca ayrılmalıdır. IAPWS’nin 2015 uçucu şartlandırma belgesi, fosil yakıtlı ve kombine çevrim/HRSG santrallerini ele alır; endüstriyel proses buharı üretim tesislerini kapsam dışında bırakır. Bir santral hedefinin bir fabrika kazanına aktarılması, kaynağın sınırını aşar.[4]
Sertlik, birikinti ve buhar saflığı ilişkisi
Sertlik oluşturan kalsiyum ve magnezyum bileşikleri, kazan koşullarında çökelerek ısı aktarım yüzeylerinde birikinti oluşturabilir. Kabuk, çözünmüş maddelerin doğrudan yüzeyde kristalleşmesiyle; çamur birikimi ise başka bir yerde oluşmuş veya suyla taşınmış katıların yüzeyde toplanmasıyla gelişebilir. Çamurun başlangıçta hareketli olması, daha sonra sert ve yapışkan bir tabakaya dönüşmeyeceği anlamına gelmez.[3]
Birikinti metal ile su arasındaki ısı geçişini zorlaştırır. Ayrıca gözenekli demir oksit tabakalarında suyun içeri girmesi ve yerel olarak buharlaşması, tabaka altındaki çözeltinin ana su kütlesinden çok daha fazla derişmesine yol açabilir. Böylece genel su analizinde kabul edilebilir görünen kimya, yüzey yakınında koruyucu olmayan koşullarla birlikte bulunabilir. Bu mekanizma, yalnız sertliğin değil, taşınan korozyon ürünlerinin de kontrolünü gerekli kılar.[3]
Buhar saflığı bakımından sorun yalnız kazan yüzeyleriyle sınırlı değildir. Safsızlıklar buhara kazan suyu damlacıklarının sürüklenmesiyle, buhar fazına geçişle veya sıcaklık ayarlamak için püskürtülen suyla girebilir. Türbinli sistemlerde besi suyu, kazan suyu ve püskürtme suyu değerlendirmeleri bu nedenle aynı amaca hizmet etse de ayrı kontrol noktaları gerektirir.[13]
Silika özellikle bu ayrımı gösterir: buhara geçen silika, genişleme sırasında türbinde birikerek akış kapasitesini ve verimi düşürebilir. Türbin buharına ait silika sınırı, doğrudan besi suyu sınırı olarak kullanılamaz; aradaki taşınma koşulları hesaba katılmalıdır. Benzer biçimde, düşük sertlik bütün çökelti türlerinin veya buhar kirlenmesinin ortadan kalktığını kanıtlamaz.[13]
Tamamlama suyunun hazırlanması
Dış arıtma, kazana ulaşacak safsızlık yükünü daha girişte azaltmayı amaçlar. Yöntem seçimi, hangi bileşenin sınırlandırıcı olduğuna dayanır. Sertlik sorunu ile yüksek alkalinite, silika veya toplam tuz yükü aynı sorun değildir; bu nedenle bir arıtma kademesinin başarılı olması diğerlerinin de çözüldüğünü göstermez.[2]
Yumuşatma ile tuz gideriminin ayrılması
Sodyum çevrimli iyon değiştirici yumuşatıcı, kalsiyum ve magnezyumu reçinede tutarken suya sodyum verir. Böylece sertlik azalır; ancak işlem demineralizasyon değildir ve alkaliniteyi ya da toplam çözünmüş tuz yükünü esas olarak gidermez. Reçine tükenmesini yalnız iletkenlik artışıyla izlemek güvenilir değildir; sertlik kaçağına yönelik kontrol gerekir.[2]
Alkalinite yükünün azaltılması gerektiğinde dealkalizasyon; daha kapsamlı iyon giderimi gerektiğinde katyon–anyon değişimi veya ters ozmoz değerlendirilebilir. Ters ozmoz, suyu membran üzerinden geçirerek safsızlıkları daha yoğun bir akımda toplar; iyon değişimli demineralizasyon ise katyon ve anyonları giderir. Hangi yaklaşımın yeterli olduğu, ham su bileşimi ve kazan şartnamesiyle belirlenir.[2]
Seçimde yalnız arıtma çıkışı değil, bunun işletmeye etkisi de önemlidir. Daha düşük giriş tuz yükü, izin verilen kazan suyu kimyası içinde blöf ihtiyacını azaltabilir. Buna karşılık su kalitesinin izin vermediği bir derişme oranına ulaşmak amacıyla blöfü kısmak, arıtma yatırımının yerini tutmaz. EPA rehberi, su tasarrufunu kimyasal sınırlar içinde yapılabilecek bir optimizasyon olarak tanımlar.[12]
Tasarım değerlendirmesinde şu soru ayrımı yararlıdır: sorun, kazana giren sertlik midir; çözünmüş iyon yükü müdür; yoksa devrenin başka bir yerinde oluşan kirlenme midir? İlk iki sorun tamamlama suyu hazırlamayla azaltılabilirken, sonuncusu kondens ve besleme devresinin de incelenmesini gerektirir. Bu yaklaşım, ekipmanı yalnız adına göre değil, giderilecek yükün kaynağına göre seçmeye yöneltir.[2][14]
Çözünmüş gazlar ve gaz giderme
Çözünmüş oksijen, özellikle oksijeni düşük tutmaya dayalı endüstriyel kazan programlarında önemli bir korozyon etkenidir. Termik gaz alıcıda su, cihaz basıncına karşılık gelen doygunluk sıcaklığına yaklaştırılır; buharla temas, çözünmüş gazların sudan ayrılmasını ve tahliye edilmesini sağlar. Dolayısıyla gaz alma yalnız suyu ısıtmak değildir: temas düzeni, gaz çıkışı ve kararlı işletme birlikte gereklidir.[5]
Gaz alıcının yükü, soğuk tamamlama suyunun miktarı ve kondens dönüşünün koşullarıyla değişir. DOE, kondens veya ısı geri kazanım düzeni değiştirildiğinde gaz alıcının buhar ihtiyacının yeniden değerlendirilmesini önerir. Ani basınç değişimleri performansı bozabilir. Ayrıca cihaz, çözünmüş oksijeni gidermek üzere tasarlanmıştır; pompa emişindeki bağlantılardan taşınan serbest hava sorununun onarımı yerine geçmez.[5]
Besleme suyu sıcaklığının yükseltilmesi, geleneksel oksijen giderme programlarında kimyasal ihtiyacını azaltabilir; fakat sıcaklık sınırsız artırılamaz. Pompa girişinde yerel basınç suyun buhar basıncının altına düştüğünde kabarcık oluşması ve çökmesiyle gelişen kavitasyon, pompayı hasarlayabilir. Tank sıcaklığı ile pompa emiş koşulları birlikte ele alınmalıdır.[6]
Karbon dioksit de ayrı değerlendirilir. Suda çözünerek asitliği artırabilir; ayrıca besi suyundaki karbonat ve bikarbonatların ısıl dönüşümleriyle kazanda yeniden oluşabilir. Bu nedenle gaz alıcıda serbest gazın uzaklaştırılması, kondens devresindeki bütün karbon dioksit kaynaklarının giderildiğini göstermez. Alkalinite yönetimi ve uygun kondens koruması birbirini tamamlar.[6]
Oksijenin kontrollü tutulduğu santral çevrimleri
Yüksek saflıklı enerji santrali çevrimlerinde önemli bir istisna vardır. IAPWS, tamamen demir esaslı besleme sistemleri için oksitleyici tümüyle uçucu şartlandırmayı, AVT(O), ve uygun koşullarda oksijen ilaveli şartlandırmayı, OT, tanımlar. AVT(O) indirgen madde eklenmemesine; OT ise kontrollü oksijen verilmesine dayanır. OT’nin uygulanabilirliği yüksek saflık, uygun malzeme ve çevrim kontrolüne bağlıdır. Dolayısıyla ne bütün kazanlarda oksijeni sıfırlamak ne de bütün kazanlara oksijen vermek genel bir kuraldır.[4]
Kimyasal şartlandırma ve malzeme uyumu
Kimyasal şartlandırma, dış arıtmanın yerine geçen tek bir işlem değil; kalan safsızlıkların ve devre koşullarının yönetimidir. Program, koruyucu yüzey koşullarını sürdürme, çökeltileri kontrol etme ve gerektiğinde çözünmüş oksijenle tepkimeye girme gibi farklı işlevler içerebilir. Aynı kimyasalın besi suyunda ve kazan içinde kullanılması farklı amaçlara hizmet edebileceğinden, hedeflenen bölge açıkça tanımlanmalıdır.[7][8]
Tamburlu kazanlarda fosfat veya sodyum hidroksit temelli programlar uygulanabilir; ancak IAPWS’nin ilgili santral rehberi bunların tek geçişli kazanlarda kullanılmaması gerektiğini belirtir. Kazan içi alkaliniteyi yükseltmek her koşulda korumayı artırmaz: aşırı yerel alkali derişimi, özellikle birikinti ve yüzey kurumasıyla birlikte, koruyucu oksit tabakasının zarar görmesine yol açabilir.[7]
Fosfat kullanılan yüksek basınçlı sistemlerde hideout, yani fosfatın sıcak bölgelerde çözelti dışında tutulması, ölçülen kalıntının yükle değişmesine neden olabilir. Yük azalınca yeniden çözeltiye dönmesi de kontrolü güçleştirebilir. Bu nedenle tek bir düşük kalıntı ölçümünü doğrudan eksik doz olarak yorumlamak yerine yük, pH ve geçmiş eğilim birlikte incelenir.[7]
Dozlama noktası, kimyasal seçiminin ayrılmaz parçasıdır. Veolia’nın teknik el kitabı, ortofosfatın besleme hattındaki kalsiyumla çökelti oluşturabileceğini ve ayrı hatla buhar tamburuna verilmesini açıklar. Şelatlayıcılar içinse farklı enjeksiyon noktaları tanımlanır. Bu örnek, bütün şartlandırma maddelerinin gelişigüzel aynı tanka eklenemeyeceğini gösterir.[8]
Dozun denetlenmesi de yalnız pompanın ayarından ibaret değildir. Çözeltinin etkin madde derişimi, gerçek enjeksiyon debisi, karışma ve programın analitik kalıntısı birlikte değerlendirilir. Kimyasal besleme sisteminin uygun tasarlanmaması, doğru seçilmiş bir ürünle bile hedeflenen kontrolün sağlanmasını engelleyebilir. Bir stok çözeltisinin hazırlanma oranı, kazan suyunda bulunması gereken derişimle aynı bilgi değildir.[8]
Malzeme uyumu özellikle bakır alaşımları ile demir esaslı bileşenlerin birlikte bulunduğu çevrimlerde önemlidir. IAPWS’nin uçucu kimya sınıflandırması, indirgen ve oksitleyici programları bu farkı gözeterek ayırır. Kimyasal seçimi, yalnız su analiziyle değil, ıslanan malzemeler ve korunması gereken devre bölümleriyle de ilişkilendirilir.[4]
İzleme, blöf ve işletme yönetimi
İzleme planı, arıtma çıkışı, kondens dönüşü, gaz alıcı çıkışı, kazan beslemesi ve kazan suyu arasındaki farkları ortaya koymalıdır. Sertlik, pH, çözünmüş oksijen, iletkenlik ve korozyon ürünü metalleri farklı sorulara yanıt verir. Fosfat veya sülfit kalıntısı gibi testler ise yalnız ilgili maddeyi kullanan programlarda anlamlıdır. Tek bir iyi sonuç yerine zaman içindeki eğilimlerin değerlendirilmesi gerekir.[14]
Ölçümün temsil ediciliği
İletkenlik, suda bulunan iyonların toplam elektrik taşıma etkisini gösterir; belirli bir kirleticiyi tek başına tanımlamaz. Amonyak veya amin gibi şartlandırıcılar da ölçüme katkıda bulunabilir. Bu nedenle doğrudan iletkenlik ile katyon değişimi sonrası iletkenlik farklı bilgiler sağlar. İletkenliğin sıcaklığa ve bileşime bağlı olması, tek bir dönüşüm katsayısıyla bütün besi sularının TDS değerinin bulunmasını uygunsuz kılar.[9]
Kazan suyu numunesi temsilî bir noktadan alınmalı ve uygun numune soğutucusundan geçirilmelidir. Seviye camında yoğuşan su, kazan içi bileşimi temsil etmeyebilir. Basınçlı sıcak numunenin açıkta ani buharlaşması hem personeli tehlikeye atar hem de kalan sıvıyı deriştirerek analiz sonucunu bozar. Güvenli numune alma, ölçüm doğruluğunun da bir parçasıdır.[10]
Çözünmüş oksijen ölçümünde numune hattı ayrıca önem taşır. Hatta süren oksijen tüketimi gerçekte olduğundan düşük, dışarıdan hava girişi ise yüksek sonuç oluşturabilir. IAPWS; kısa hat, hızlı soğutma, uygun numune debisi ve hava girebilecek bağlantıların azaltılması üzerinde durur. Sürekli cihazın veri üretmesi, numune akışı doğrulanmadıkça ölçümün geçerli olduğunu kanıtlamaz.[9]
Blöf ile derişmenin sınırlandırılması
Blöf, biriken çözünmüş maddelerin veya çamurun kontrolü için kazan suyunun belirli bir bölümünün uzaklaştırılmasıdır. Yetersiz blöf birikinti ve taşınma riskini artırabilir; aşırı blöf ise su, enerji ve kimyasal kaybıdır. DOE, otomatik kontrolün su kalitesine dayandırılmasını ve tamamlama suyu debisinin ölçülmesini önerir.[11]
Kararlı bir sistem için, kazanda çökelmeyen, tepkimeyle tüketilmeyen ve buhara anlamlı ölçüde geçmeyen uygun bir izleyici seçilebilirse derişme oranı yaklaşık olarak şöyle yazılabilir:[11]
$$N = \frac{C_{\mathrm{kazan}}}{C_{\mathrm{besi}}}$$
Burada \(N\) boyutsuz derişme oranı; \(C_{\mathrm{kazan}}\) kazan suyundaki, \(C_{\mathrm{besi}}\) gerçek besi suyundaki izleyici derişimidir. İki derişim aynı birimle, örneğin mg/L, ifade edilir. Oran, seçilen izleyicinin korunduğu ve işletmenin temsilî olduğu varsayımına dayanır; kimyasal ilavesi, çökelme veya buhara geçiş bu varsayımı bozabilir. Tamamlama suyu ile besi suyunun karıştırılması da sonucu değiştirir.[10][11]
İletkenliğe dayalı bir blöf kontrolü, bu sınırlarla birlikte kullanılmalıdır. Kontrolörün sıcaklık düzeltmesi, sensör kalibrasyonu ve değişen yükteki davranışı önemlidir. İletkenliğin hedefte bulunması, sertlik kaçağı veya yağ kirlenmesi gibi bütün sorunları dışlamaz. Kontrol amacı, yalnız vana açılmasını azaltmak değil, kabul edilen kazan suyu kimyasını sürdürmektir.[10]
Sapma ve duruşların yönetilmesi
İşletme kayıtlarında su tüketimi, kondens dönüşü ve blöf birlikte izlenmelidir. Kondens geri kazanımı yeni su ve yeniden ısıtma ihtiyacını azaltırken, kaçaklar ve arızalı buhar kapanları bu yararı sınırlar. Böylece arıtma performansı ile buhar sisteminin mekanik bakımı aynı yönetim çerçevesinde değerlendirilir.[11][12]
Bir kalite sapmasında önce ölçümün doğruluğu ve numune akışı denetlenir; ardından kirlenmenin hangi akımda başladığı araştırılır. Normal hedef, düzeltici işlem ve gerekiyorsa durdurma sınırlarının önceden belirlenmesi, sonucun yalnız kayıt altına alınmasından farklıdır. Kimya rehberlerinin tesise uyarlanması bu karar düzenini de kapsar.[9][13]
Son olarak işletme koruması, duruş korumasını otomatik olarak sağlamaz. Bekleme sırasında hava ve nemle temas, korozyon oluşturabilir. Kuru veya ıslak muhafaza seçimi; duruş süresi, kazan yapısı ve yeniden devreye alma ihtiyacına göre yapılır. Kazan besi suyu yönetimi bu nedenle yalnız sürekli üretim koşullarını değil, başlatma, durdurma ve beklemeyi de kapsar.[14]