Henry yasası, diğer adıyla Henry kanunu veya İngilizce Henry’s law, sabit sıcaklıkta bir sıvıda çözünmüş uçucu bileşenin denge miktarının, gaz fazındaki aynı bileşenin kısmi basıncıyla orantılı olduğunu belirten sınır yasasıdır. En yalın biçimi, çözünenin çok seyreltik olduğu ve gaz fazının ideal davranışa yaklaştığı koşullarda kullanılır. Su biliminde çözünmüş gazların değerlendirilmesine; arıtmada ise oksijen kazandırma, gaz giderme ve uçucu kirleticileri hava fazına aktarma işlemlerinin anlaşılmasına temel sağlar.[1][4]
Yasa, belirli koşullarda ulaşılabilecek denge derişimini tanımlar; bu değere ne kadar sürede yaklaşılacağını açıklamaz. Ayrıca literatürde “Henry sabiti” adıyla birbirinin tersi olan katsayılar kullanılır. Dolayısıyla bir katsayının yalnız sayısal değerinin bilinmesi yeterli değildir: tanımı, birimi, sıcaklığı ve hangi kimyasal türü temsil ettiği de belirtilmelidir. Bu ayrımlar korunmadığında, yüksek çözünürlüğü gösteren bir değer yanlışlıkla kolay sıyrılabilirlik göstergesi olarak yorumlanabilir.[1]
Gaz–sıvı dengesi ve yasanın geçerlilik koşulları
Gaz ile su temas ettiğinde moleküller her iki yönde geçiş yapar. Denge, bu geçişlerin sona ermesi değil, karşılıklı geçiş hızlarının eşitlenmesidir. Böylece sıcaklık ve faz bileşimleri değişmiyorsa net aktarım gerçekleşmez. Henry yasası bu durumdaki gaz ve sıvı bileşimlerini birbirine bağlar; dengeye henüz ulaşmamış bir tankın ölçülen derişimini doğrudan denge derişimi saymak doğru değildir.[4]
Su arıtımı için kullanışlı yazımlardan biri şöyledir:[1]
$$c_i^{*}=H_{\mathrm{s},i}^{cp}p_i$$
Burada \(c_i^{*}\), \(i\) bileşeninin sudaki denge molar derişimi, birimi \(\mathrm{mol\,m^{-3}}\); \(p_i\), aynı bileşenin gaz fazındaki kısmi basıncı, birimi Pa; \(H_{\mathrm{s},i}^{cp}\) ise derişim/basınç biçimindeki Henry çözünürlük sabitidir. Yıldız işareti denge değerini belirtir. Denklemde her gazın kendi katsayısı ve kendi kısmi basıncı kullanılır; hava karışımının tamamı için tek bir “gaz çözünürlüğü” katsayısı yoktur.[1]
İdeal gaz karışımı yaklaşımında \(p_i=y_iP\) yazılır. \(y_i\), gaz fazındaki bileşenin boyutsuz mol kesri; \(P\), karışımın mutlak toplam basıncıdır. Bu bağıntının Henry denklemine yerleştirilmesiyle, aynı sıcaklık ve gaz bileşiminde toplam basınç artışının denge derişimini artırdığı görülür. Ancak gazın karışımdaki payı değişiyorsa yalnız toplam basıncı karşılaştırmak yeterli değildir. Saf oksijenle temas ile havayla temasın aynı toplam basınçta aynı oksijen dengesi vermemesi bunun doğrudan sonucudur.[1][4]
Sonsuz seyreltiklik, hesapta sıfır gaz bulunduğu anlamına gelmez; katsayının, çözünen derişimi sıfıra yaklaşırken tanımlandığını belirtir. Sonlu derişimlerde doğrusal ilişkinin ne kadar iyi çalıştığı bileşene ve koşullara bağlıdır. Yüksek derişim veya ideal olmayan gaz davranışı önemliyse aktivite ve fugasite düzeltmeleri gerekir. Aktivite sıvıdaki, fugasite ise gazdaki ideal davranıştan sapmayı ifade eden termodinamik büyüklüklerdir. Basit orantının doğrulanmış aralığın dışına taşınması bu düzeltmelerin yerini tutmaz.[1][3]
Henry sabitinin tanımları ve boyut analizi
“Henry sabiti büyüdükçe gaz daha kolay uzaklaştırılır” ifadesi, katsayının tanımı verilmedikçe eksiktir. IUPAC, sıvı faz miktarının payda değil payda üstünde bulunduğu çözünürlük sabitini \(H_{\mathrm{s}}\), gaz fazı miktarının payda üstünde bulunduğu uçuculuk sabitini ise \(H_{\mathrm{v}}\) ile ayırır. Aynı derişim ve basınç ölçütleriyle tanımlandıklarında bu iki biçim birbirinin tersidir.[1]
| Biçim | Tanım | SI birimi | Büyük değerin anlamı |
|---|---|---|---|
| Çözünürlük sabiti | \(H_{\mathrm{s}}^{cp}=c_i^{*}/p_i\) | \(\mathrm{mol\,m^{-3}\,Pa^{-1}}\) | Aynı kısmi basınçta daha yüksek su fazı derişimi |
| Uçuculuk sabiti | \(H_{\mathrm{v}}^{pc}=p_i/c_i^{*}\) | \(\mathrm{Pa\,m^3\,mol^{-1}}\) | Aynı su fazı derişimiyle dengede daha yüksek gaz kısmi basıncı |
| Boyutsuz çözünürlük sabiti | \(H_{\mathrm{s}}^{cc}=c_i^{*}/c_{g,i}\) | 1 | Dengede sıvı/gaz derişim oranının daha büyük olması |
| Boyutsuz uçuculuk sabiti | \(H_{\mathrm{v}}^{cc}=c_{g,i}/c_i^{*}\) | 1 | Dengede gaz/sıvı derişim oranının daha büyük olması |
Tablodaki \(c_{g,i}\), gaz fazının molar derişimidir; boyutsuz oranlarda iki fazın derişimleri aynı birimle ifade edilir. Tanımlar denge ve seyreltiklik sınırı içindir.[1]
İlk denklemin boyut denetimi, kullanılacak sayısal veriyi sınamak için basit bir araçtır:
$$\left(\mathrm{mol\,m^{-3}\,Pa^{-1}}\right)\left(\mathrm{Pa}\right)=\mathrm{mol\,m^{-3}}$$
Dolayısıyla kısmi basınç Pa yerine başka bir basınç biriminde verilmişse katsayı da buna uygun dönüştürülmelidir. Benzer şekilde, molar derişime göre tanımlanmış katsayıya kütlesel derişim doğrudan yerleştirilemez. Kütlesel derişimden molar derişime geçişte bileşiğin mol kütlesi gerekir; gazın adı ve kimyasal biçimi belirlenmeden bu dönüşüm yapılamaz.
İdeal gaz için \(c_{g,i}=p_i/(RT)\) olduğundan, tanımların cebirsel birleştirilmesi şu sonucu verir:[1]
$$H_{\mathrm{s}}^{cc}=RT H_{\mathrm{s}}^{cp},\qquad H_{\mathrm{v}}^{cc}=\frac{1}{RT H_{\mathrm{s}}^{cp}}$$
Burada \(R\), \(\mathrm{Pa\,m^3\,mol^{-1}\,K^{-1}}\) birimindeki gaz sabiti; \(T\), kelvin cinsinden ortak faz sıcaklığıdır. Çarpımdaki basınç, hacim, mol ve sıcaklık boyutları birbirini götürür. Bu nedenle boyutsuzlaştırma yalnız birimi silmek değildir; sıcaklığı da içeren fiziksel bir dönüşümdür.
Bir kayıtta yalnız \(H\), \(K_H\) veya \(k_H\) simgesinin bulunması tanımı belirlemez. Özellikle birimsiz değerlerde ters tanımlar birimden ayırt edilemez. Basınç/mol kesri biçiminde verilen bir sabit ise basınç/derişim biçimindeki sabitle aynı nicelik değildir. Veri aktarımında önce kaynak denklemi okunmalıdır.[3]
Sıcaklık, basınç ve su bileşiminin etkileri
Henry sabitindeki “sabit” sözcüğü, değerin her sıcaklıkta aynı kaldığını ifade etmez. Sıcaklık bağımlılığını göstermek için, uygun bir sıcaklık aralığında çözünme entalpisinin yaklaşık sabit kabul edildiği van’t Hoff biçimi kullanılabilir:[2]
$$\ln\!\left[\frac{H_{\mathrm{s}}^{cp}(T)}{H_{\mathrm{s}}^{cp}(T_0)}\right]=-\frac{\Delta_{\mathrm{sol}}H}{R}\left(\frac{1}{T}-\frac{1}{T_0}\right)$$
Burada \(T_0\) referans sıcaklığı, \(T\) hesap sıcaklığıdır; ikisi de K birimindedir. \(\Delta_{\mathrm{sol}}H\), ilgili çözünme tanımına ait molar entalpidir ve \(\mathrm{J\,mol^{-1}}\) ile ifade edilir. Bu yazımda \(R\), \(\mathrm{J\,mol^{-1}\,K^{-1}}\) biriminde kullanılır. Logaritmanın içi aynı türden iki katsayının oranı olduğu için boyutsuzdur; sağ tarafta da entalpi/gaz sabiti oranının K boyutu, ters sıcaklık farkıyla sadeleşir.
Bağıntıdan, çözünme entalpisi negatif olduğunda sıcaklık artışının çözünürlük biçimindeki katsayıyı azalttığı çıkar. Buna karşılık uçuculuk biçimindeki katsayı artar. İşaret yorumunun ters tanımlı sabite değişmeden uygulanması hatalıdır. Ayrıca başka bir Henry sabiti biçimine dönüştürülürken sıcaklık içeren dönüşüm çarpanları da hesaba katılmalıdır. Geniş sıcaklık aralıklarında tek entalpiyle yapılan yaklaşım yerine, ilgili madde için doğrulanmış sıcaklık bağıntısı kullanılmalıdır.[2]
Basınç bakımından temel ayrım, hedef gazın kısmi basıncı ile suya uygulanan toplam mekanik basınç arasındadır. Henry bağıntısı, belirtilen gaz fazıyla denge ilişkisini kurar. Bu nedenle yalnız suyun daha derinde bulunmasına bakarak, gaz kaynağı ve temas koşulları belirtilmeden yeni bir çözünmüş oksijen derişimi atanamaz. Basınç değişimine dayalı tahminler, gaz bileşimi ve denge koşullarıyla birlikte kurulmalıdır.[1][3]
Saf su için belirlenmiş değerler de her su matrisine aynen taşınamaz. İyonik güç ve çözünmüş organikler fazlar arasındaki dağılımı etkileyebilir. Tuzluluğun artması çoğu durumda gaz çözünürlüğünü azaltan “tuzla dışlama” etkisi oluşturur; ancak bu bütün bileşikler ve bütün tuzlar için istisnasız bir kural değildir.[2] Oksijen özelinde USGS, sıcaklık, basınç ve tuzluluğu çözünürlük değerlendirmesinin ayrı girdileri olarak ele alır.[7]
Denge ile kütle transferi arasındaki ayrım
Henry yasasıyla hesaplanan \(c_i^{*}\), mevcut gaz fazıyla dengede bulunacak su derişimidir. Gerçek derişim bunun altındaysa gazın suya alınması, üstündeyse sudan gaz fazına uzaklaşması yönünde itici güç bulunur. Eşitlik durumunda net fiziksel aktarım sıfıra yaklaşır. Ancak aktarımın hızı ayrıca temas yüzeyine ve bu yüzeyin yenilenmesine bağlıdır.[4]
İyi karışmış bir sıvıda, sabit gaz koşulları altında kullanılan basit yaklaşım şu biçimde yazılabilir:[4]
$$\frac{dc_i}{dt}=k_{\mathrm{tr}}\left(c_i^{*}-c_i\right)$$
Burada \(c_i\) anlık sıvı derişimi, \(t\) saniye cinsinden zaman; \(k_{\mathrm{tr}}\) ise \(\mathrm{s^{-1}}\) birimindeki hacimsel aktarım katsayısıdır. Her iki derişim aynı birimde olmalıdır. Sağ tarafın birimi derişim/zaman olduğundan denklem boyutsal olarak tutarlıdır. Katsayı Henry sabiti değildir: biri denge dağılımını, diğeri dengeye yaklaşma hızını temsil eder.
\(c_i^{*}\) ve \(k_{\mathrm{tr}}\) sabitse, başlangıç koşulu \(c_i(0)=c_{i,0}\) için bu diferansiyel denklemin çözümü şöyledir:
$$c_i(t)=c_i^{*}+\left(c_{i,0}-c_i^{*}\right)\exp\left(-k_{\mathrm{tr}}t\right)$$
Üsteldeki \(k_{\mathrm{tr}}t\) boyutsuzdur. Çözüm, başlangıçta büyük olan derişim farkının zamanla küçüldüğünü gösterir. Dolayısıyla aynı miktarda ek temas süresi her aşamada aynı derişim değişimini sağlamaz. Bu, modelin matematiksel sonucudur; belirli bir tesise ait verim garantisi değildir.
Basit çözüm; gaz fazı bileşiminin değişmediğini, sıvının temsil edilebilir biçimde karıştığını ve incelenen bileşenin üretim ya da tüketiminin ayrıca bulunmadığını varsayar. Kapalı bir kapta gazın tükenmesi veya gaz fazında birikmesi denge hedefini değiştirebilir. Böyle bir durumda gaz fazı kütle dengesi de gerekir. Oksijen tüketen reaksiyonlar varsa yalnız fiziksel aktarımı içeren denklem gerçek oksijen değişimini açıklamaz.[4]
Laminer veya türbülanslı akış, Henry yasasının geçerlilik ölçütü değildir. Akış düzeni ve yüzey yenilenmesi taşınım hızını etkiler; denge katsayısının yerine geçmez. Daha güçlü karıştırma, aynı sıcaklık ve faz bileşimlerinde yeni bir Henry dengesi yaratmak yerine mevcut dengeye yaklaşmayı hızlandırabilir. Bu nedenle akış rejimiyle ilgili bir katsayının denge sabiti gibi kullanılması iki ayrı fiziksel sorunu karıştırır.[4]
Havalandırma ve sıyırma uygulamaları
Oksijenlendirme ile sıyırma, gaz–su temasının farklı yönlerinden yararlanır. Oksijenlendirmede suyun oksijen derişimi gazla denge değerinin altında tutulduğu sürece suya aktarım mümkündür. Sıyırmada ise hedef bileşenin gaz fazındaki kısmi basıncı düşük tutularak sudan uzaklaşması desteklenir. Aynı temas işlemi sırasında farklı gazlar farklı yönlerde aktarılabilir; örneğin oksijen eklenirken karbondioksit uzaklaştırılabilir.[4]
Uçucu kirletici gideriminde Henry uçuculuk sabiti, prosesin termodinamik elverişliliğini değerlendiren bir girdidir. EPA’nın açıkladığı dolgulu kulelerde su aşağıya, hava yukarıya hareket eder; dolgu, suyun havayla temas alanını büyütür. Bununla birlikte katsayının elverişli olması, seçilen kule yüksekliği ve hava debisinin yeterli olduğunu tek başına göstermez. Tasarımın ayrıca fiziksel temas ve işletme koşullarını karşılaması gerekir.[5]
Burada gazın suyla temas ederken kirletici bakımından zenginleşmesi önemlidir. Giriş havasının temiz olması, kulenin bütün noktalarında gaz derişiminin sıfır olduğu anlamına gelmez. Henry denkleminin belirlediği denge değeri yerel gaz bileşimine karşılık gelir. Bu nedenle tek bir giriş koşuluyla tüm temasörün davranışını temsil etmek, ayrıca gerekçelendirilmesi gereken bir basitleştirmedir.[4]
Kimyasal türleşme ve pH
Henry sabiti temel olarak gaz fazındaki bir tür ile suda bulunan aynı türün dengesini tanımlar. Suda iyonlaşma veya başka bir hızlı denge oluşuyorsa, analizde ölçülen toplam derişim bu moleküler türün derişiminden farklı olabilir. Toplam derişime dayanan etkin Henry sabiti, uygun koşullarda tanımlanabilse de pH gibi çözelti değişkenlerine bağlıdır; doğrudan değişmez bir madde özelliği sayılmaz.[2]
Amonyak sıyırma bu ayrımı gösterir. Gaz fazına geçen serbest NH3 ile çözeltideki NH4+ aynı tür değildir. pH yükseltilmesi serbest amonyak oranını artırır; hava teması da bu türün uzaklaştırılmasını sağlar. Yalnız NH3 için verilen katsayının toplam amonyak derişimine koşulsuz uygulanması doğru değildir. EPA’nın Eylül 2000 tarihli bilgi notu, işlemin pH ve sıcaklık bağımlılığını ayrıca vurgular; amonyak sıyırmayı nitrit ve organik azotun doğrudan giderimiyle eş tutmaz.[6]
CO2 giderimi de su kimyasından bağımsız değildir: havalandırmayla karbondioksit azalması pH yükselmesine eşlik edebilir. Bu nedenle fiziksel gaz dengesi ile suyun kimyasal durumu birlikte değerlendirilmelidir.[4]
Sıyırma çoğunlukla kirleticiyi yok etmez, sudan havaya taşır. EPA, konum ve koşullara bağlı olarak çıkış havası için kontrol gerekebileceğini; dolgunun da kabuklanma veya kirlenmeden etkilenebileceğini belirtir. Dolayısıyla su çıkışındaki düşüş, tek başına bütün çevresel sorunun çözüldüğünü göstermez.[5]
Veri seçimi, ölçüm ve mühendislikte kullanım
Hesaba başlanmadan önce çözünenin kimliği, sabitin tanımı, referans sıcaklığı ve çözücü koşulları belirlenmelidir. Aynı ad altında verilen farklı katsayıların sayısal olarak karşılaştırılması ancak aynı tanım ve birime dönüştürüldükten sonra anlamlıdır. Özellikle eski çözünürlük kaynaklarında 1 atm ve 1 bar referansları birbirinden ayrılmalıdır; NIST bunları sırasıyla 0,101325 MPa ve 0,1 MPa olarak belirtir.[3]
Bir katsayının seçimi ile o katsayıdan tasarım sonucu üretmek ayrı işlemlerdir. İlki bir denge verisi seçimidir; ikincisi faz debilerini, kütle dengesini ve aktarım davranışını içeren bir model kurmayı gerektirir. Sander’in 2023 derlemesi, su çözücüsü için değerleri ortak gösterimle sunan bir başvuru kaynağıdır; ancak bir tablodaki değerin bulunması, incelenen atık su matrisine veya işletme sıcaklığına uygunluğunun otomatik olarak doğrulandığı anlamına gelmez.[2]
Ölçüm tarafında da gerçek derişim ile dengeye göre doygunluk ayrılmalıdır. Aynı ölçülmüş oksijen derişimi, farklı sıcaklık, basınç ve tuzlulukta farklı denge durumlarına karşılık gelebilir. USGS’nin 2013 tarihli saha kılavuzu, bu değişkenlerin kayıt ve düzeltmelerini ölçümün parçası olarak ele alır. Numune alındıktan sonra gaz kaybı, çökelme ve kimyasal ya da biyolojik reaksiyonlar çözünmüş oksijeni kısa sürede değiştirebilir; laboratuvara ulaşan numunenin kaynak koşullarını koruduğu varsayılmamalıdır.[7]
Mühendislik değerlendirmesinde denge verisiyle saha gözlemi arasındaki fark önce sınıflandırılmalıdır: yanlış katsayı tanımı mı kullanılmıştır, sıcaklık veya gaz bileşimi mi değişmiştir, yeterli temas süresi mi oluşmamıştır, yoksa bileşen reaksiyonla mı tüketilmiştir? Bunlar aynı hata türü değildir ve aynı düzeltmeyle giderilemez. Örneğin temas yetersizliğini Henry sabitini değiştirerek açıklamak, denge verisini cihaz performansına uydurmak olur.
Bu nedenle Henry yasasının güvenilir kullanımı, tek bir sayının uygulanmasından çok sınırları açık bir hesap düzeni kurmayı gerektirir: önce denge tanımı, ardından birimler ve koşullar, sonra aktarım modeli ve ölçüm doğrulaması. Böyle kurulduğunda yasa, havalandırma veya sıyırmanın hangi yönde ve hangi denge sınırına doğru işleyeceğini açıklar; cihaz boyutlandırması ve giderim performansı ise ek kanıt gerektiren ayrı sonuçlar olarak kalır.[1][4][5]