Kütle transferi veya İngilizce adıyla mass transfer, bir kimyasal bileşenin moleküler difüzyon ve akışın etkisiyle bir bölgeden diğerine taşınmasıdır. Aynı faz içinde gerçekleşebildiği gibi gaz-sıvı ve sıvı-katı ara yüzlerinin iki tarafındaki taşınımı da kapsar. Moleküler difüzyon, moleküllerin rastgele hareketinin makroskopik sonucudur; akış ise bileşeni taşıyan ortamı hareket ettirir. Bu iki etki, bir arıtma ünitesinde çoğunlukla birlikte bulunur.[1]
Su arıtımında kavram, havalandırma kabarcığındaki oksijenin suya geçmesini ve sudaki bir kirleticinin adsorbanın erişilebilir yüzeylerine ulaşmasını ortak bir çerçevede açıklar. Ancak bu örneklerde hedef farklıdır: havalandırmada gazın sıvıya aktarılması, adsorpsiyonda ise çözünmüş bileşenin katı üzerinde tutulması amaçlanır.[6][10]
Bir sistemin denge halinde ne kadar madde alabileceği ile bu duruma hangi hızda yaklaşacağı aynı soru değildir. Denge ilişkileri olası dağılımı, taşınım modelleri ise derişim farkı ve dirençler altında gerçekleşen aktarım hızını tanımlar. Bu nedenle yüksek çözünürlük veya yüksek adsorpsiyon kapasitesi, tek başına kısa temas süresinde yeterli arıtma sağlandığını göstermez.[3][10]
Taşınımın fiziksel temeli ve temel büyüklükler
Bir su hacminin boru boyunca ilerlemesi, çözünmüş maddeleri de beraberinde taşır. Buna karşılık durgun su içinde başlangıçta eşit dağılmamış bir bileşen, makroskopik akış bulunmasa da difüzyonla yayılabilir. Gerçek sistemde toplam bileşen akısı, seçilen referans çerçevesine göre ortalama akışın taşıdığı miktar ile bu harekete göre gerçekleşen difüzyonun toplamıdır. Karıştırma ve türbülans derişim dağılımını değiştirir; moleküler difüzyonun yerine geçen ayrı bir moleküler özellik değildir.[1]
Fick yasası
Seyreltik, yaklaşık sabit yoğunluklu bir çözeltide, tek doğrultudaki moleküler difüzyon aşağıdaki biçimde ifade edilebilir. Buradaki akı yalnız difüzyon bileşenidir; akışkanın toplu hareketiyle taşınan miktar ayrıca değerlendirilir.[1][2]
$$J_A=-D_{AB}\frac{\mathrm{d}c_A}{\mathrm{d}z}$$
Burada \(J_A\), A bileşeninin difüzyon akısıdır ve birimi mol/(m²·s); \(D_{AB}\), A’nın B ortamındaki moleküler difüzyon katsayısıdır ve birimi m²/s; \(c_A\), mol/m³ cinsinden derişim; \(z\) ise metre cinsinden konumdur. Eksi işareti, bu basitleştirilmiş durumda net difüzyonun azalan derişim yönünde olduğunu gösterir. Derişim yerine mol kesri veya kütle kesri kullanıldığında eşitliğin biçimi ve gerekli çarpanlar değişir.[1][2]
Boyutsal denetimde m²/s ile mol/m⁴ çarpımı mol/(m²·s) verir. Böylece difüzyon katsayısının bir hız olmadığı görülür: m²/s birimli \(D_{AB}\), m/s birimli bir kütle transfer katsayısıyla doğrudan karşılaştırılamaz. Aynı şekilde derişim farkı ile derişim gradyanı farklıdır; gradyan, derişimin mesafe başına değişimidir.
Akı ile toplam aktarım hızı
Akı, birim alan ve zamanda aktarılan miktarı belirtir. Bütün temas yüzeyinden geçen molar hız ise alan boyunca akının integraliyle bulunur. Akı yaklaşık düzgünse bu ifade sadeleşir:
$$\dot n_A=\int_{A_i}N_A\,\mathrm{d}A\approx N_AA_i$$
\(\dot n_A\) mol/s, toplam ara yüz akısı \(N_A\) mol/(m²·s), temas alanı \(A_i\) m² birimindedir. Bu alan, mutlaka tankın taban alanı değildir; gaz-sıvı sisteminde etkin kabarcık yüzeyi gibi gerçek aktarım alanını temsil eder. Alan boyunca derişim veya yerel katsayı değişiyorsa tek bir yerel değeri bütün yüzeye uygulamak yerine uygun ortalama gerekir.[1]
Bu ayrım, iki farklı iyileştirme yolunu görünür kılar: aynı alan üzerindeki akıyı artırmak veya temas alanını büyütmek. Toplam hızdaki bir artışın hangisinden kaynaklandığı, yalnız çıkış derişimine bakılarak her zaman belirlenemez.
Ara yüz dengesi, sürükleyici kuvvet ve film modelleri
Fazlar arası aktarımda gazdaki ve sudaki derişimlerin sayısal farkı doğrudan sürükleyici kuvvet kabul edilmez. Aynı bileşen, denge halinde iki fazda farklı derişimlerde bulunabilir. Gaz-sıvı sisteminde önce gazın mevcut bileşimine karşılık gelen sıvı denge derişimi belirlenir; bu değer ile sıvının gerçek derişimi karşılaştırılır.[3]
Henry yasasının rolü
Düşük çözünen derişimlerinde gaz-sıvı dağılımı, uygun koşullarda Henry yasasıyla yaklaşık gösterilebilir. Kullanılan tanım açıkça yazılmalıdır; Henry sabiti farklı kaynaklarda farklı derişim ölçekleriyle tanımlanabilir. Mol kesri esaslı bir gösterim şöyledir:[4]
$$p_A=H_xx_A,\qquad y_A^*=\frac{H_x}{P}x_A=mx_A$$
\(p_A\), gazdaki A bileşeninin kısmi basıncı; \(P\), toplam gaz basıncı; \(H_x\), bu tanımda basınç birimli Henry sabitidir. Sıvı mol kesri \(x_A\), denge gaz mol kesri \(y_A^*\) ve \(m=H_x/P\) boyutsuzdur. İkinci eşitlikte gaz fazı için kısmi basınç-mol kesri ilişkisi kullanılır. Sıcaklık değiştiğinde denge sabiti de değişir; bu doğrusal yaklaşım yüksek derişimlere koşulsuz taşınamaz.[4]
Film yaklaşımı ve seri dirençler
Film modeli, ara yüze yakın taşınım direncini ince bir tabakada toplar. Tabakanın dışında akışkanın iyi karıştığı, film içinde ise taşınımın difüzyonla gerçekleştiği varsayılır. Kararlı durum, sabit difüzyon katsayısı ve doğrusal derişim profili altında \(k_L=D_{AB}/\delta_L\) elde edilir. Burada \(\delta_L\) metre cinsinden etkin film kalınlığıdır; modeldeki film fiziksel bir membran değildir.[3]
Gazdan sıvıya aktarım pozitif alındığında yerel ve toplam ifadeler şu şekilde yazılabilir:
$$N_A=k_L(c_{A,i}-c_{A,b})=K_L(c_A^*-c_{A,b})$$
\(c_{A,i}\) sıvının ara yüz derişimi, \(c_{A,b}\) ana sıvı derişimi, \(c_A^*\) ise ana gazla dengedeki sıvı derişimidir. Derişimler mol/m³ ise \(k_L\) ve \(K_L\) m/s birimindedir. Küçük harfli katsayı sıvı tarafındaki yerel direnci, büyük harfli katsayı ise seçilen sıvı esasına dönüştürülmüş toplam direnci temsil eder.[3]
İki-film modelinde ara yüzde birikim olmadığı ve yerel denge kurulduğu varsayılır. Gaz ve sıvı dirençleri, aynı derişim esasına dönüştürüldükten sonra toplanır. Mol kesri esaslı katsayılarla kaynakta verilen ilişki şöyledir:[3]
$$\frac{1}{K_y}=\frac{1}{k_y}+\frac{m}{k_x}$$
Bu gösterimde katsayılar mol/(m²·s) birimindedir; çünkü çarpıldıkları mol kesri farkları boyutsuzdur. Dolayısıyla bu katsayıların sayısal değerleri, m/s birimli katsayılarla doğrudan eşitlenemez. Dirençlerden biri çok büyükse diğer taraftaki karışımı artırmanın toplam hıza etkisi sınırlı kalır. Film modeli yararlı bir temsil olsa da gerçek, hareketli ara yüzlerin bütün ayrıntılarını çözmez.
Gaz-sıvı transferi: havalandırma ve sıyırma
Havalandırmada hava ile su arasında temas oluşturulur; oksijenin suya geçmesi yanında karıştırma da sağlanır. Küçük kabarcıklar, aynı gaz hacmi için daha fazla yüzey sunabilir. Ancak tesis performansı yalnız kabarcık büyüklüğüne bağlı değildir: hava dağılımı ve difüzör kirlenmesi de önem taşır. EPA’nın saha örnekleri, aynı genel teknoloji sınıfında bile işletme koşullarının sonuçları değiştirdiğini gösterir.[6]
Hacimsel transfer katsayısı
Dağılmış kabarcıkların toplam alanını ayrı ölçmek zor olduğundan katsayı ile alan çoğu kez birlikte kullanılır:
$$a=\frac{A_i}{V_L},\qquad r_{\mathrm{tr}}=K_La(C^*-C)$$
\(a\), sıvı hacmi başına ara yüz alanıdır ve m⁻¹ birimindedir; \(V_L\) sıvı hacmidir. \(K_La\) hacimsel transfer katsayısıdır; saniye esaslı sistemde s⁻¹ birimi taşır. Oksijen derişimleri \(C^*\) ve \(C\) kg/m³ alındığında aktarım hızı \(r_{\mathrm{tr}}\), kg/(m³·s) olur. Havalandırma belgelerinde sıklıkla \(k_La\) yazılır; kullanılan katsayının yerel mi toplam mı olduğu belgenin tanımından anlaşılmalıdır.[5]
Boyutsal olarak \((\mathrm{m/s})(\mathrm{m^{-1}})=\mathrm{s^{-1}}\) elde edilir. Buradan, aynı ölçülmüş hacimsel katsayının farklı alan ve sıvı-film katsayısı bileşimlerinden doğabileceği anlaşılır. Yalnız \(K_La\) ölçümü, \(K_L\) ile \(a\) değerlerini ayrı ayrı belirlemeye yetmez.
Giriş-çıkışı olmayan, iyi karışmış ve hacmi sabit bir tank için oksijen bilançosu aşağıdaki sade biçime indirgenebilir. Proses suyuna ait etkiler burada doğrudan etkin \(K_La\) ve \(C^*\) içinde temsil edilmiştir:[5]
$$\frac{\mathrm{d}C}{\mathrm{d}t}=K_La(C^*-C)-r_{O_2}$$
\(r_{O_2}\), birim sıvı hacmi başına oksijen tüketim hızıdır ve diğer terimlerle aynı derişim/zaman biriminde olmalıdır. Sürekli akışlı tankta giriş ve çıkışın taşıdığı oksijen ayrıca bilançoya eklenir. Denklem, transfer ile biyolojik tüketimi ayırır: sabit bir çözünmüş oksijen değeri, transfer olmadığı anlamına değil, uygun koşullarda transfer ile tüketimin dengelendiğine işaret eder.
Temiz su ile proses suyu arasındaki fark
Temiz su deneyindeki performans atıksuya doğrudan aktarılmaz. Alfa faktörü transfer katsayısındaki, beta faktörü denge oksijen derişimindeki değişimi; ayrı bir kirlenme faktörü ise difüzörün kullanım süresindeki etkisini temsil eder. Bunlar aynı düzeltme değildir ve tesise özgü değerlendirme gerektirir.[5] Hava debisini artırmak da otomatik olarak aynı oranda oksijen aktarımı veya enerji verimi artışı sağlamaz.[5]
Sıyırma işleminde yön tersidir: uygun uçucu bileşenler sudan gaza aktarılır. Gaz-sıvı temas oranı ve bileşenin uçuculuğu etkilidir. Bununla birlikte sudaki azalma, kimyasal yok oluş değildir; çıkış gazındaki kirletici ve gerekiyorsa gaz arıtımı da sistem sınırına dahil edilmelidir. Bu ayrım özellikle uçucu organiklerin uzaklaştırılmasında önemlidir.[11]
Sıvı-katı transferi: adsorpsiyonun hız basamakları
Adsorpsiyon, çözünmüş bir bileşenin katı yüzeyinde tutulmasıdır; kütle transferi ise bileşenin bu yüzeylere ulaşmasını sağlayan taşınımı kapsar. Gözenekli bir adsorbanda dış sıvı filmi, tane içindeki gözenek sıvısı ve adsorplanmış faz boyunca hareket farklı hız sınırlamaları oluşturabilir. Bu nedenle adsorpsiyon modelleri kapasite veya seçicilik ilişkilerini taşınım terimleriyle birlikte ele alır.[10]
Dış film ile tane içi taşınım
Ana sıvıdan tanenin dış yüzeyine geçiş, yüzeydeki derişim ana sıvıdan düşük olduğunda, film katsayısı kullanılarak temsil edilebilir:
$$N_A=k_f(C_b-C_s)$$
Burada akı taneye doğru pozitif alınmıştır. \(C_b\), ana sıvı derişimi; \(C_s\), tanenin dış yüzeyindeki sıvı derişimi; \(k_f\), dış film katsayısıdır. Derişimler mol/m³ kullanılırsa \(k_f\) m/s, \(N_A\) mol/(m²·s) olur. Bu ifade, gözeneklerin içindeki tüm adsorpsiyon yüzeylerinin aynı anda ana sıvı derişiminde bulunduğunu varsaymaz; yalnız dış sınırdaki aktarımı temsil eder.[7]
Tane içinde gözenek difüzyonu, çözünmüş bileşenin gözenek sıvısındaki hareketini; yüzey difüzyonu, adsorplanmış bileşenin yüzey boyunca taşınmasını ifade eder. Etkin tane içi katsayılar, serbest sudaki moleküler difüzyon katsayısıyla aynı büyüklük değildir. Gözenek yapısının ve yol dolambaçlılığının modelde nasıl temsil edildiği önemlidir.[7]
Bir direnç azaltıldığında başka bir basamak belirleyici hale gelebilir. Örneğin dış film direnci zaten küçükse daha kuvvetli karıştırma, tane içi taşınımı aynı ölçüde hızlandırmaz. Dolayısıyla düşük giderim hızını yalnız adsorbanın yetersiz denge kapasitesine bağlamak kadar, bütün sorunları yalnız dış filme bağlamak da eksik bir yorumdur.[7][10]
Kinetik eğri mekanizmayı tek başına belirlemez
Bir zaman-derişim eğrisinin ampirik kinetik denkleme iyi uyması, hız sınırlayıcı basamağın yüzey reaksiyonu olduğunu kanıtlamaz. EPA’nın mekanistik modelleme çerçevesi, taşınımın belirleyici olduğu sistemlerde bile yalancı ikinci derece kinetiğin kullanılabildiğine dikkat çeker. Güvenilir yorum, kapasite bilgisini film ve tane içi taşınımdan ayırmalıdır.[10]
Özgün bir EPA araştırmasında belirli organikler ve karbonlar için yüzey difüzyonu gerekli bulunmuş, ancak kullanılan korelasyonun kapsamı çalışılan malzemelerle sınırlandırılmıştır. Aynı araştırma, karıştırıcının karbonu aşındırıp daha küçük taneler oluşturarak ölçülen hızı değiştirebileceğini de belirtir. Bu nedenle deneyde hız artışı görülmesi, tek başına yalnız film direncinin azaldığı şeklinde yorumlanmamalıdır.[7]
Adsorpsiyon yataklarında temas süresi ve kütle transfer bölgesi
Sabit yatakta su ilerlerken bütün adsorban aynı kullanım durumunda değildir. İdealize edilmiş tek bileşenli gösterimde girişe yakın kısım daha fazla yüklenmiş, ilerideki kısım daha az kullanılmıştır. Aradaki derişim geçişi kütle transfer bölgesi veya mass transfer zone olarak adlandırılır. Bölge, kirletici yükü geldikçe yatak boyunca ilerler.[9]
Bu bölge fiziksel bir ayırıcı tabaka değil, yatak içindeki değişen derişim ve yüklenme durumunun temsilidir. Dolayısıyla uzunluğunun yorumlanması için giriş ve çıkış derişim ölçütleri belirtilmelidir. Kavramın temel işlevi, sonlu aktarım hızının yatağın tamamının eşzamanlı ve eşit kullanılmasını neden engellediğini açıklamaktır.[9][10]
Kırılma ile tam doygunluk arasındaki fark
Çıkış derişiminin zamana veya işlenen yatak hacmine karşı çizimi, kırılma eğrisi olarak değerlendirilir. İşletmede yatak ömrü, çıkışın seçilen hedef derişime veya giderim ölçütüne ulaştığı noktaya göre tanımlanır. Bu eşik, bütün katının termodinamik doygunluğa ulaşmasıyla aynı değildir. Bu nedenle “karbon ömrü” açıklanırken kabul edilen çıkış ölçütü de verilmelidir.[8]
Giriş derişimi sabitse \(C_{\mathrm{çıkış}}/C_{\mathrm{giriş}}\) oranı, farklı zamanlardaki çıkışın girişe göre durumunu boyutsuz olarak gösterir. Ancak giriş derişiminin önemli ölçüde değiştiği deneylerde yalnız bu oranla çizilen bir eğri, yük geçmişini gizleyebilir. Tasarım değerlendirmesinde derişimlerin hangi zamanlarda ölçüldüğünün korunması gerekir.
Boş yatak temas süresi
Yaygın tasarım büyüklüklerinden biri boş yatak temas süresidir:[8]
$$\mathrm{EBCT}=\frac{V_b}{Q}$$
\(V_b\), yatağın taneleri ve taneler arası boşlukları birlikte içeren hacmi; \(Q\), suyun hacimsel debisidir. m³ ve m³/s kullanılırsa sonuç saniyedir. “Boş yatak” ifadesi, hesabın yalnız boşluklardaki su hacminden değil, bütün yatak hacminden yapılmasını anlatır. Dolayısıyla EBCT doğrudan gerçek akışkan kalış süresiyle özdeş değildir.
Aynı EBCT, farklı karbonların veya farklı su matrislerinin aynı çıkış kalitesini vereceği anlamına gelmez. Gerekli değer; hedef bileşene, istenen giderime, adsorbana ve giriş suyu özelliklerine bağlıdır.[8] Ayrıca eşit EBCT sağlayan iki geometrinin aynı yerel akış ve taşınım koşullarına sahip olduğu varsayılmamalıdır.
Seri kontaktör düzeninde ilk yatak daha fazla yüklenirken sonraki yatak çıkış kalitesini koruyabilir. Paralel düzende ise debi kollara bölünür. Bu iki düzenin aynı toplam adsorban hacmine sahip olması, işletme davranışlarının aynı olduğu anlamına gelmez; seri kullanımın amacı ilk yatağın kapasitesinden daha fazla yararlanırken sonraki aşamayla arıtmayı sürdürmektir.[8][9]
Ölçüm, boyut analizi ve tasarım sınırları
Akış rejimi ve boyutsuz sayılar
Laminer ve türbülanslı akışta ara yüz yakınındaki derişim alanı farklı gelişir. Bu nedenle transfer katsayıları yalnız çözünenin özelliği değildir; geometri ve akış koşulları da değerlendirilir. Reynolds, Schmidt ve Sherwood sayıları bu etkileri düzenlemek için kullanılır.[1]
$$\mathrm{Re}=\frac{uL}{\nu},\qquad \mathrm{Sc}=\frac{\nu}{D_{AB}},\qquad \mathrm{Sh}=\frac{kL}{D_{AB}}$$
\(u\), seçilen karakteristik hızdır ve m/s; \(L\), karakteristik uzunluktur ve m; \(\nu\), kinematik viskozitedir ve m²/s birimindedir. \(k\), derişim farkı esaslı m/s birimli transfer katsayısıdır. Üç oran da boyutsuzdur. Reynolds sayısı akışın, Schmidt sayısı momentum ve moleküler madde yayılımının, Sherwood sayısı ise aktarım katsayısının boyutsuz temsilini sağlar.[1]
Bu tanımlar kendi başlarına bir tasarım korelasyonu değildir. Örneğin \(L\) olarak tane çapı kullanılan bir bağıntının, tank genişliği kullanılarak yeniden değerlendirilmesi yalnız birimlerin tutması nedeniyle doğru olmaz. Aynı şekilde hızın boş kolon kesitine göre mi, boşluklardaki akışa göre mi tanımlandığı korunmalıdır. Boyut analizi tutarlılık denetimidir; deneysel geçerliliğin yerine geçmez.
Havalandırmada katsayı belirleme
Oksijen tüketiminin bulunmadığı, giriş-çıkışsız ve iyi karışmış bir deneyde \(K_La\) ile \(C^*\) sabitse, önceki oksijen bilançosu doğrudan bütünleştirilebilir. Başlangıç derişimi \(C_0\) olmak üzere sonuç şöyledir:[5]
$$\ln\left(\frac{C^*-C(t)}{C^*-C_0}\right)=-K_La\,t$$
Logaritmanın içindeki oran boyutsuzdur; \(K_La\,t\) de boyutsuz olmalıdır. Bu nedenle zaman saat olarak kullanılıyorsa katsayı h⁻¹, saniye olarak kullanılıyorsa s⁻¹ cinsinden yazılır. Denklem, seçilen koşullardaki kütle bilançosunun matematiksel sonucudur; tek başına standartlaştırılmış test prosedürü değildir.
Bu ideal modelde derişim farkı zamanla üstel olarak azalır; dengeye yaklaşıldıkça aktarım yavaşlar. Başlangıçtaki farkın belirli bir kesrine ulaşma süresi hesaplanabilir, ancak farkın tam sıfır olması sonlu bir zamana karşılık gelmez. Gerçek deneyde devam eden tüketim, değişen denge derişimi veya yetersiz karışım varsa bu basit eğimden elde edilen katsayının anlamı değişir. EPA el kitabı, temiz su ile proses suyu testlerini ve farklı ölçüm yaklaşımlarını ayrıca ele alır.[5]
Adsorpsiyonda ölçüm ve ölçek büyütme
Adsorpsiyon değerlendirmesinde denge deneyi “ne kadar tutulabilir?”, kinetik deney “hangi hızla ulaşılır?”, kolon deneyi ise “akış altında hedef çıkış ne kadar süre korunur?” sorularını ayırmalıdır. Mekanistik modelde kapasite, film taşınımı ve tane içi taşınımın birlikte temsil edilmesi bu nedenle önemlidir. Özellikle yeni adsorbanların davranışı, GAC için geliştirilmiş bir modele yalnız parametre değiştirilerek güvenle aktarılmış sayılmaz.[10]
Bir modelin belirli bir deney eğrisine uyması, farklı debide veya su matrisinde aynı doğrulukla çalışacağını göstermez. Uygulanabilirlik değerlendirmesinde kullanılan malzeme, sıcaklık, giriş derişimi, akış koşulları ve su matrisi belirtilmelidir. Esas tasarım sorusu en büyük katsayıyı bulmak değil; hedeflenen çıkışın hangi koşullarda, hangi temas alanı ve süresiyle, hangi belirsizlik altında sağlanabildiğini göstermektir.[7][10]