Hücre dışı polimerik maddeler, İngilizce extracellular polymeric substances ifadesinden gelen EPS kısaltmasıyla anılan, mikroorganizmaların dışında bulunan ve mikrobiyal kümelerin organik matrisini oluşturan çok bileşenli maddelerdir. Polisakkaritler, proteinler ve nükleik asitler başlıca bileşenler arasındadır; farklı sistemlerde lipitler ve hümik benzeri maddeler de bu yapıya katılır. EPS, yalnızca hücre dışı polisakkaritlerin adı değildir.[1][2]
Su ve atıksu arıtımında EPS’nin önemi, mikroorganizmaların birlikte tutulması ile suyun biyokütleden ayrılması arasındaki bağlantıdan kaynaklanır. Flok oluşumunu destekleyen matris, bazı koşullarda çökelmeyi veya susuzlaştırmayı güçleştirebilir; membran yüzeyinde ve filtrasyon tabakasında ek direnç oluşturabilir. Dolayısıyla yüksek EPS miktarı kendiliğinden iyi ya da kötü işletme anlamına gelmez.[3][7]
EPS değerlendirmesinde miktarın yanında bileşim, hücrelere bağlanma derecesi ve kullanılan ekstraksiyon yöntemi belirtilir. Aynı numuneden farklı yöntemlerle farklı miktarlar elde edilebildiği için EPS, yöntemden bağımsız tek bir su kalitesi sayısı olarak yorumlanmaz.[4][9]
Bileşim ve EPS fraksiyonları
EPS, belirli formülü ve sabit molekül kütlesi bulunan saf bir bileşik değil, farklı büyüklük ve özellikte moleküllerin karışımıdır. Döner biyolojik kontaktör biyofilmleri ile aktif çamuru karşılaştıran bir araştırmada proteinler, hümik benzeri maddeler ve polisakkaritler başlıca bileşenler olarak bulunmuş; DNA ve üronik asit benzeri bileşenler de saptanmıştır. Aynı kontaktörün ardışık arıtma kademelerinde bile bileşim değişmiştir. Bu nedenle tek bir mikroorganizma kültüründe veya reaktörde ölçülen bileşim bütün biyofilmlere aktarılmaz.[2]
Arıtma araştırmalarında EPS çoğunlukla çözünür ve bağlı fraksiyonlara ayrılır. Bağlı kısım ayrıca gevşek bağlı EPS, yani loosely bound EPS veya LB-EPS, ve sıkı bağlı EPS, yani tightly bound EPS veya TB-EPS olarak incelenir. Bu ayrım, floktan daha kolay ayrılan dış malzeme ile daha güçlü işlemler gerektiren bağlı malzemeyi karşılaştırmayı sağlar.[3][10]
Ancak LB-EPS ve TB-EPS, her flokta aynı kalınlıkta bulunan, kesin sınırlarla ayrılmış anatomik tabakalar değildir. Araştırmalarda bu adlar, belirli bir ayırma sırasıyla elde edilen fraksiyonları gösterir. Hafif ve güçlü ısı işlemlerine dayanan bir protokol ile ultrason ve katyon değiştirici reçine kullanan bir protokol aynı malzemeyi aynı verimle ayırmayabilir. Fraksiyon adının yanında işlem koşullarının verilmesi bu nedenle gereklidir.[3][4][10]
Çözünür mikrobiyal ürünler için kullanılan soluble microbial products veya SMP terimi de EPS ile birlikte görülebilir. Bazı çalışmalar SMP’yi bağlı EPS’den ayrı değerlendirir. Bu adlandırmalar karşılaştırılırken araştırmanın hangi üst sıvıyı, filtratı veya ekstraktı ölçtüğü kontrol edilir; farklı adlarla raporlanan sonuçlar doğrudan toplanmaz.[7]
Biyofilm matrisinin yapısı ve etkileşimleri
EPS’nin yapısal işlevi, hücreleri ve diğer bileşenleri bir ağ içinde birleştirmesidir. Bununla birlikte EPS ile biyofilm aynı kavram değildir: EPS, topluluğun matris bileşenidir; biyofilm ise hücreleri, matrisi ve tutulan diğer maddeleri içeren örgütlenmedir. Şebeke biyofilmlerinde organik polimer ağına inorganik birikimler de katılabilir.[1][13]
Matrisin kararlılığı, moleküllerin yalnızca bulunmasına değil birbirleriyle nasıl etkileştiklerine bağlıdır. Katyonlarla ilişkili EPS’yi ayıran deneyler, kalsiyum ve magnezyumla bağlantılı fraksiyonların demir ve alüminyumla bağlantılı fraksiyonlardan farklı davranabildiğini göstermiştir. Katyon değiştirici reçineyle Ca2+ ve Mg2+ uzaklaştırıldığında bu iyonlarla ilişkili polimerlerin çözünürlüğü değişebilir. Bu sonuç, iyonların matris içindeki bağlantılara katkısını destekler; bütün matris bağlarının tek tür olduğu anlamına gelmez.[4]
İyon ortamının önemi, laboratuvar aktif çamur reaktörlerinde de gözlenmiştir. Kalsiyum ve magnezyumun derişimleri ile birbirlerine ve sodyuma göre oranları flok dayanımını, çökelmeyi ve susuzlaşmayı etkilemiştir. Bazı sistemler her iki iki değerlikli katyona gereksinim duyarken diğerleri farklı yanıt vermiştir. Dolayısıyla yalnız toplam tuzluluk veya yalnız kalsiyum ölçümü, EPS etkileşimlerini açıklamak için yeterli değildir.[5]
Matris aynı zamanda kimyasal bağlanma ortamıdır. Karboksil, hidroksil, amino ve fosfatla ilişkili gruplar farklı etkileşim olanakları sağlar. Geliştirilmiş biyolojik fosfor giderimi üzerine bir çalışmada TB-EPS’nin metal ve işlevsel grup özellikleri fosfatın adsorpsiyonu ve kompleksleşmesiyle ilişkilendirilmiştir. Deneyler belirli karbon kaynaklarıyla beslenen laboratuvar reaktörlerinde yapılmıştır; sonuçlardan bütün atıksular için sabit bir fosfat tutma kapasitesi çıkarılamaz.[10]
Ayrıca adsorpsiyon, maddenin yok edilmesi değildir. EPS’ye bağlı fosforun sistemden net uzaklaşması, fosfor taşıyan çamurun ayrılmasıyla ilişkilidir. Bu nedenle bir bileşenin sıvı fazdan matrise geçmesi, tek başına kalıcı giderim olarak raporlanmamalıdır.[10]
Aktif çamurda flok özellikleri ve katı-sıvı ayırma
Aktif çamurda EPS, biyokütlenin floklar hâlinde tutulmasına katkıda bulunur; fakat fazla miktarda ve uygun olmayan dağılımda bulunduğunda ayırmayı güçleştirebilir. Buradaki temel ayrım, flok oluşmasını sağlayan bağlı matris ile hücrelerin çevresinde daha gevşek bulunan malzemenin aynı işlevi görmemesidir.[3][6]
Glikoz veya sodyum asetatla beslenen altı laboratuvar reaktörünü karşılaştıran araştırmada, glikozla yetiştirilen çamur daha fazla EPS içermiştir. İncelenen çamur yaşları boyunca TB-EPS görece sabit kalırken LB-EPS azalmış; daha düşük LB-EPS, daha iyi floklaşma ve katı-sıvı ayırmayla birlikte görülmüştür. Araştırmacılar fazla gevşek bağlı malzemenin hücre tutunmasını ve flok bütünlüğünü zayıflatabileceğini değerlendirmiştir. Bu bulgu, gerçek tesislerde çamur yaşının sınırsız artırılmasını gerektiren bir işletme kuralı değildir.[3]
Flok davranışında protein/polisakkarit oranı da incelenir; ancak oran tek başına evrensel bir kalite göstergesi değildir. Et işleme yan ürünleri tesisi atıksuyunu kullanan tam ölçekli ve laboratuvar sistemlerinin karşılaştırılmasında, küçük ve kötü çöken floklar daha fazla gevşek bağlı malzemeyle ilişkili bulunmuştur. Daha kompakt, granül benzeri yapılarda protein ağırlıklı TB-EPS ve daha düşük LB-EPS gözlenmiştir. Çözünmüş oksijen ve besin/mikroorganizma oranı da farklılaşmayla ilişkili işletme değişkenleri arasında değerlendirilmiştir.[6]
EPS’nin mekânsal dağılımı, toplam miktarın sakladığı bilgileri ortaya çıkarabilir. İki ardışık kesikli reaktördeki flok ve granülleri inceleyen bir deneyde protein ağırlıklı iç bölgeler ile hücre ve polisakkaritlerin yoğunlaştığı dış bölgeler gösterilmiştir. Bu özel yapı, bütün granüllerin değişmez mimarisi olarak değil, bileşenlerin konumunun da önemli olduğuna ilişkin deneysel kanıt olarak değerlendirilir.[1]
Susuzlaşma, çökelmeden ayrıca incelenir. Belirli Acidithiobacillus suşlarıyla yürütülen biyoliç deneyinde bazı EPS bileşenlerinin azalması daha kısa kapiler emme süresiyle ilişkili bulunmuştur. Bununla birlikte pH düşmesi ve demirin katı faza dağılımı da değişmiştir. Sonucun yalnız EPS azalmasına bağlanması, aynı anda etkili olan bu süreçleri göz ardı eder.[11]
Membran kirlenmesindeki rolü
Membran biyoreaktörlerinde EPS’nin etkisi, polimerin serbest hâlde mi yoksa flok yapısı içinde mi bulunduğuna bağlıdır. İzole edilmiş bir fraksiyonun membranı kirletme potansiyeli ile aynı fraksiyonun bütün çamurdaki gerçek katkısı farklı olabilir. Bu nedenle yalnız ekstrakt filtrasyonu, işletmedeki karışık sıvının davranışını bütünüyle temsil etmez.[7][8]
Bir mikrofiltrasyon çalışmasında özgün, aerobik çürütülmüş ve anaerobik çürütülmüş membran biyoreaktörü çamurları karşılaştırılmıştır. İzole TB-EPS yüksek kirletme potansiyeli göstermesine karşın bütün çamurun filtrasyon direncine en büyük EPS katkısı LB-EPS ile ilişkilendirilmiştir. Geri döndürülemeyen kirleticilerin kimyasal özellikleri de gevşek bağlı fraksiyondaki protein ve hümik maddelere benzemiştir. Böylece toplam EPS sıralaması ile filtrasyon davranışı arasında basit bir eşitlik kurulamayacağı gösterilmiştir.[7]
Çözünür polimerler, oluşan filtrasyon tabakasının parçacıklar arası boşluklarına girebilir; tabakanın porozitesini azaltıp direncini yükseltebilir. Anaerobik dinamik membran araştırmasında, bağlı EPS’nin çıkarılması sonrasında çözünür EPS salınımı artmış ve daha yüksek dirençli tabaka oluşmuştur. Çıkarılan malzemenin yeniden eklenmesi, özgün bağlı matrisi yeniden kurmamış; eklenen EPS büyük ölçüde çözünür durumda kalmıştır.[8]
Bu deneyin 39 µm açıklıklı naylon ağ üzerinde, kısa süreli ve çıkmaz uçlu filtrasyonla yürütülmüş olması önemlidir. Dinamik membranda destek üzerinde gelişen tabaka ayırma işlevinin parçasıdır; aynı olay ticari mikrofiltrasyon veya ultrafiltrasyon membranında farklı sonuç verebilir. Çalışma, bütün membran sistemlerinde EPS’nin artırılmasını ya da azaltılmasını destekleyen genel bir reçete sağlamaz.[8]
Bu bulguların birlikte yorumlanmasından çıkan tasarım yaklaşımı, bağlı ve çözünür fraksiyonları ayrı izlemek ve bunları gerçek filtrasyon yanıtıyla karşılaştırmaktır. EPS sonucu, test edilen membran ve filtrasyon düzeni açıklanmadan bir kirlenme eşiğine dönüştürülmez.[7][8]
Örnekleme, ekstraksiyon ve ölçüm
EPS ölçümü, numunenin alınmasıyla başlayan bir işlem zinciridir. Ham çamurun saklanması, seyreltme ve ekstraksiyona kadar geçen süre sonucu değiştirebilir. Katyon değiştirici reçineyle yapılan bir çalışmada, soğukta saklanan ham çamurdan zamanla daha fazla EPS elde edilmiştir. Önceden ayrılmış ekstraktın organik karbon miktarı ise aynı biçimde değişmemiştir. Dolayısıyla ham numunenin korunması ile ekstraktın korunması aynı sorun değildir.[9]
Karşılaştırılabilir bir araştırmada numunenin kaynağı, reaktörün çevrim aşaması, bekleme süresi ve seyreltme işlemi kaydedilir. Reçine miktarı, temas süresi ve karıştırma koşulları da ekstraksiyon verimini etkiler. Aynı çalışmada seyreltmenin maksimum geri kazanımı değiştirmesi, basit bir hacim düzeltmesinin bütün numune hazırlama etkilerini gideremediğini göstermiştir.[9]
Ekstraksiyonun seçiciliği ve hücre parçalanması
Katyon değiştirici reçine, ısıtma, alkali işlem ve ultrason farklı bağlantıları ve yapıları etkiler. Reçineyle alınan fraksiyon özellikle kalsiyum ve magnezyum ilişkili EPS bakımından seçici olabilir; demirle veya alüminyumla ilişkili malzeme aynı ölçüde çıkarılmayabilir. Bu nedenle az ekstrakt elde edilmesi mutlaka az toplam matris bulunduğu anlamına gelmez.[4]
Öte yandan yüksek geri kazanım da tek başına daha doğru ölçüm değildir. Alkali ve ısı işlemleri hücre içeriğini açığa çıkararak ekstraktı kirletebilir. Hücre parçalanmasını değerlendirmek için kullanılan bir enzim testi, enzimin güçlü işlem koşullarında etkinliğini yitirmesi nedeniyle uygun olmayabilir. Böyle bir testin negatif sonucu, koşulsuz olarak hücrelerin sağlam kaldığını kanıtlamaz.[1]
Analitik sonuçların anlamı
Protein ve polisakkarit analizleri çoğunlukla referans maddelere göre yapılır. Örneğin dinamik membran araştırmasında protein için sığır serum albümini, polisakkarit için glikoz kullanılmıştır. Bu ölçümler seçilmiş bileşenleri tanımlar; toplam organik karbon analiziyle aynı büyüklüğü ölçmez. Sonuçların mg/L ekstrakt veya mg/g uçucu askıda katı madde gibi hangi temelde verildiği açık tutulur.[8][10]
Konfokal mikroskopi, ekstraksiyonun bozduğu mekânsal yapıyı tamamlayabilir. Bununla birlikte kullanılan boyalar belirli kimyasal grupları tanır; bazıları hücre duvarıyla ilişkili yapılara da bağlanabilir. EPS sinyalini hücre sinyalinden ayıran karşı boyamalar ve uygun kontroller gerekir. Kimyasal analiz ile görüntüleme, aynı soruya farklı yönlerden yaklaşan tamamlayıcı yöntemlerdir.[1]
Fosfor giderimi çalışmasında kullanılan Fourier dönüşümlü kızılötesi spektroskopisi de LB-EPS ve TB-EPS’nin işlevsel grup özelliklerini karşılaştırmıştır. Bu tür spektral bilgi, bileşimi yorumlamaya yardım eder; tek başına belirli bir polimerin saf miktarı veya arıtma kapasitesi olarak okunmaz.[10]
İşletme yönetimi ve yorumlama sınırları
EPS yönetiminde amaç, matrisi koşulsuz olarak en aza indirmek değil, biyolojik bütünlük ile ayırma performansını birlikte korumaktır. Flok yapısını destekleyen bağlı malzemeyi uzaklaştırmak, çözünür fraksiyonu artırarak beklenmeyen filtrasyon sonuçları yaratabilir. Bu nedenle bir müdahalenin başarısı yalnız EPS azalmasıyla değil, hedeflenen çökelme, susuzlaşma veya filtrasyon yanıtıyla değerlendirilir.[3][8]
Katyon ilavesi de numuneye özgü değerlendirme gerektirir. Laboratuvar reaktörlerinde kalsiyum, magnezyum ve sodyum dengesinin değiştirilmesi yararlı sonuçlar vermiş olsa da sistemlerin yanıtları aynı değildir. Bu deneyler, bütün tesislere uygulanacak sabit iyon derişimi veya kimyasal doz sağlamaz. İşletme kararı için giriş suyu bileşimi ve gerçek çamurun ayırma davranışı birlikte değerlendirilir.[5]
Susuzlaştırmada biyoliç gibi yaklaşımlar ayrıca kendi proses koşulları içinde ele alınır. EPS değişimiyle birlikte asitleşmenin ve demir dağılımının da etkili olduğu bir deneyin sonucu, yalnız biyoreaktör EPS’sini düşürerek aynı performansın elde edileceğini göstermez. Kapiler emme süresi gibi laboratuvar göstergeleri de uygulanan işlemin hangi yönünü temsil ettiği belirtilerek yorumlanır.[11]
Şebeke biyofilmleri ve dezenfeksiyon
İçme suyu şebekelerinde hücrelerin etkisizleştirilmesi ile matrisin fiziksel olarak giderilmesi ayrı hedeflerdir. HDPE boru çevrimlerinde farklı serbest klor koşullarını karşılaştıran araştırmada daha yüksek klor, daha düşük hücre sayısıyla birlikte görülmüş; ancak yıkama sırasında daha fazla renklenme ve inorganik madde taşınması da oluşmuştur. Deney, belirli su kimyası ve boru koşullarında yürütülmüştür; klorlamanın genel olarak bırakılması gerektiği sonucunu desteklemez.[12]
EPS miktarı veya biyofilm bulunması, belirli bir patojenin varlığını ve canlılığını kanıtlayan test değildir. Matris içinde mikroorganizmalar ve başka kirleticiler tutulabilir, daha sonra akıma salınabilir; ancak sağlık riski organizmanın niteliği ve maruziyet koşullarıyla ayrıca değerlendirilir. EPA’nın 2002 tarihli arka plan belgesi bu ayrımları tartışır; bağlayıcı standart ya da güncel doz talimatı değildir.[13]
Sonuç olarak EPS, arıtma davranışını açıklayan önemli bir matris özelliğidir; tek başına proses başarısı, patojenlik veya güvenli su göstergesi değildir. En güvenilir değerlendirme, tanımlı yöntemle ölçülen fraksiyonların aynı sistemin biyolojik ve fiziksel performansıyla birlikte yorumlanmasıdır.[3][7][12]