Ardışık kesikli reaktör, İngilizce sequencing batch reactor ifadesinin kısaltmasıyla SBR, atık suyun belirli zaman aralıklarında doldurulduğu, biyolojik olarak arıtıldığı, çamurun çöktürüldüğü ve üstteki arıtılmış suyun boşaltıldığı aktif çamur düzenidir. Sürekli akışlı tesislerde ayrı yapılarda yürütülen biyolojik reaksiyon ve son çöktürme, burada aynı tankta farklı zamanlarda gerçekleştirilir. Bu nedenle SBR, farklı bir biyolojik arıtma ilkesi değil, aktif çamurun zamana bağlı işletilme biçimidir.[1]
Su yönetimi açısından belirleyici özelliği, arıtma koşullarının çevrim boyunca değiştirilebilmesidir. Bununla birlikte reaktörün birden çok görevi üstlenmesi, bütün tesisin tek tanktan oluştuğu anlamına gelmez: paralel reaktörler ve ön veya son arıtma üniteleri gerekebilir. Prosesin değerlendirilmesinde yalnız ortalama çıkış kalitesi değil, çevrimin tamamlanabilmesi ve biyokütlenin sistemde korunması da önem taşır.[1][2]
Çevrim aşamaları ve sistem düzeni
Klasik SBR çevrimi dolum, reaksiyon, çöktürme, boşaltım ve gerektiğinde bekleme dönemlerinden oluşur. Tank boşaltım sonunda tamamen boşalmaz; sonraki atık su partisini arıtacak aktif çamur içeride kalır. Böylece yeni besleme, önceki çevrimlerden korunan mikroorganizma topluluğuyla karşılaşır.[1][3]
Dolumda su seviyesi yükselir. Karıştırma ve havalandırma bu dönemin tamamında açık olmak zorunda değildir; seçilen işletme biçimine göre biyolojik reaksiyonlar dolum sırasında başlayabilir. Reaksiyonda organik madde ve hedeflenen besin elementi dönüşümleri sürdürülür. Çevrimdeki bu iki aşamanın işlevleri bu nedenle bütünüyle birbirinden bağımsız değildir.[1][3]
Çöktürmede karıştırma ve havalandırma durdurularak flokların tabana inmesi sağlanır. Klasik kesikli düzende bu sırada giriş ve çıkış akımları da durur. Boşaltımda çökelmiş çamurun üzerindeki su alınır; bu işlem dekantasyon, suyu alan donanım ise dekantör olarak adlandırılır. Amaç çamuru yeniden karıştırmadan berrak üst suyu uzaklaştırmaktır.[2][3]
Bekleme, sonraki doluma kadar kalan ayarlanabilir dönemdir. Paralel tankların çevrimleri zaman bakımından kaydırılarak bir tank çökerken diğerinin giriş kabul etmesi sağlanabilir. Bu görev paylaşımı, sürekli gelen kanalizasyon suyuyla kesikli reaktör işletmesini bağdaştırır; ancak tank sayısı tek başına bütün pik debilerin karşılanacağını göstermez.[2][3]
Sürekli giriş kabul eden değiştirilmiş düzenler de bulunmaktadır. Bunlarda girişin çöktürme ve boşaltımı etkilemesini azaltan özel düzenlemeler gerekir; gerçek kesikli SBR ile aynı hidrolik davranışa sahip oldukları varsayılmaz.[1]
Giderim mekanizmaları ve proses koşulları
Organik madde gideriminde mikroorganizmalar biyolojik olarak kullanılabilir bileşikleri tüketir; bir bölümü yeni biyokütleye dönüşür. Bu biyokütlenin çöktürülüp sudan ayrılması, biyolojik dönüşümü tamamlayan fiziksel basamaktır. Dolayısıyla yalnız reaksiyonun gerçekleşmesi yeterli değildir; katı-sıvı ayırma başarısı da çıkışı belirler.[3][4]
Azot dönüşümleri
Nitrifikasyon, amonyumun oksijenli koşullarda nitrite ve ardından nitrata dönüşmesidir. Nitrifikasyon bakterileri görece yavaş büyüdüğünden yeterli çamur yaşı, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir. Reaksiyon alkalinite tüketir; tamponlama kapasitesi yetersizse pH düşüşü süreci sınırlandırabilir. Bu nedenle düşük amonyum hedefi, yalnız havalandırma süresinin uzatılmasıyla güvenceye alınamaz.[4]
Denitrifikasyonda nitrat veya nitrit azot gazına indirgenir. Yaygın heterotrofik mekanizmada kullanılabilir organik karbon gerekir. Anoksik dönem, çözünmüş oksijenin sınırlı olduğu fakat nitrat veya nitritin kullanılabildiği ortamdır. Anaerobik dönemle aynı değildir. Havalandırmanın kapatılması da tek başına yeterli denitrifikasyonun gerçekleştiğini kanıtlamaz; önce ortamda kalan oksijen tüketilmelidir.[4][5]
Amonyum azalırken nitratın çıkışta kalması, nitrifikasyonun gerçekleşmesine rağmen toplam azot hedefinin karşılanamadığı anlamına gelebilir. SBR’de oksijenli ve anoksik dönemlerin sıralaması, bu iki farklı dönüşümü birlikte yönetmek için kullanılır.[1][4]
Fosfor ve kimyasal destek
Geliştirilmiş biyolojik fosfor gideriminde fosfor biriktiren mikroorganizmalar anaerobik dönemde uygun organik maddeleri depolar ve suya fosfat bırakır; sonraki oksijenli dönemde fosfatı fazladan alarak hücre içinde depolar. Net giderim, fosforca zengin fazla çamurun uzaklaştırılmasıyla gerçekleşir. Anaerobik döneme taşınan nitrat ve yetersiz kolay parçalanabilir karbon bu düzeni zorlaştırabilir.[5]
Demir veya alüminyum tuzlarıyla kimyasal fosfor giderimi desteklenebilir. Doz ve ekleme noktası; pH, atık su bileşimi, karıştırma ve katı ayırmayla birlikte değerlendirilir. Fosforun katı faza aktarılması, bu katıların tutulmasını ve yönetilmesini gerektirir; bütün SBR’lere uygulanabilecek sabit bir doz bulunmaz.[5]
Tasarım ve proses seçimi
Tasarım, debinin yanında organik yük, askıda katı madde, azot, fosfor, sıcaklık, pH ve alkalinitenin karakterizasyonuyla başlar. Debi değişimiyle kirletici yükünün değişimi birlikte incelenmelidir. Endüstriyel akımlarda arıtılabilirlik çalışmaları, uygun çevrim sırasını ve biyolojik prosesin uygulanabilirliğini belirlemek için özellikle önemlidir.[1][5]
Çevrim süresi tek başına kapasiteyi tanımlamaz. Bunu açıklayan basitleştirilmiş bir hacim ilişkisi, aynı işletme gününde reaktörlerin boşalttığı parti hacimlerinin toplamıdır:
$$Q_{\mathrm{gün}}=\sum_{i=1}^{N} n_i V_{\mathrm{d},i}$$
Burada \(Q_{\mathrm{gün}}\) günlük dekante edilen su hacmi, m³/gün; \(N\) reaktör sayısı; \(n_i\), ilgili reaktörün günlük çevrim sayısı, çevrim/gün; \(V_{\mathrm{d},i}\) ise çevrim başına boşalttığı hacim, m³/çevrimdir. Bu ifade yalnız hacimleri toplar; biyolojik arıtma yeterliliğini hesaplamaz. Giriş kapasitesiyle eşitlik kurulacaksa günlük net depolama değişimi ve çamurla uzaklaştırılan su gibi diğer akımlar ayrıca hesaba katılmalıdır.
Bu ayrımın tasarım sonucu açıktır: daha sık boşaltım hidrolik kapasiteyi artırabilir görünse de reaksiyon ve çöktürme için kalan süreyi azaltabilir. Kapasite değerlendirmesi, çevrim-hacim hesabıyla proses yeterliliğinin birlikte sınanmasını gerektirir.[1][3]
Giriş dengelemesi, yüksek debi dönemlerinde çevrimin korunmasına yardımcı olabilir. Çıkış dengelemesi ise dekantasyon sırasında oluşan kesikli yüksek akımı sonraki ünitelere daha düzenli iletir. Bunlar farklı görevlerdir; birinin bulunması diğerinin gereksiz olduğunu göstermez.[2]
SBR seçimi; alan, çıkış hedefi, otomasyonun sürdürülebilirliği ve bakım sırasında arıtmanın devamı üzerinden yapılmalıdır. Aynı tankın farklı görevleri üstlenmesi avantaj sağlayabilir; buna karşılık vana, zamanlama ve dekantör arızalarının proses üzerindeki etkisi seçimde hesaba katılmalıdır.[1][2]
İzleme, işletme ve çamur yönetimi
SBR’de ölçüm sonucu, hangi çevrim aşamasında alındığıyla birlikte anlam kazanır. Çözünmüş oksijen, pH ve oksidasyon-indirgenme potansiyeli gibi çevrim içi veriler, süreç değişimini izlemeye yardımcı olur. Sensörlerin temizliği ve kalibrasyonu gerekir; özellikle redoks okumaları için tesise özgü yorum önemlidir.[2]
Çıkış numunesi de boşaltımı temsil etmelidir. NEIWPCC rehberi, debiyle orantılı kompozit örneklemede her dekant olayının başlangıç ve sonunun kapsanmasını önerir. Tek bir berrak üst su numunesi, günün diğer boşaltımlarındaki katı kaçışını dışlayabilir.[2]
Çamur yaşı veya SRT, sistemde tutulan katı kütlesinin günlük uzaklaşan katı kütlesine oranıyla değerlendirilir; çıkışla kaybedilen katılar da bu kayba dâhildir. Çevrim süresiyle aynı büyüklük değildir. Ayrıca SBR’de nitrifikasyon değerlendirilirken toplam çevrimin tamamı oksijenli reaksiyon süresi sayılmamalıdır.[2][4]
MLSS, katı envanterinin izlenmesine yardımcı olur; fakat çökelme davranışının yerine geçmez. Çökelme deneyinde yalnız son hacim değil, çamurun inişi ve sıkışması da gözlenir. SVI, belirli deney koşullarındaki çökelmiş hacmi katı kütlesiyle ilişkilendirir. Laboratuvar kabındaki davranış, tam ölçekli tank için tek başına performans garantisi değildir.[6]
Çıkışta katı görülmesi otomatik olarak daha uzun çöktürme gerektiği anlamına gelmez. Yetersiz sıkışma, yüksek çamur tabakası veya boşaltımın katıları sürüklemesi ayrıştırılmalıdır. Nitrat içeren çökelmiş çamurda denitrifikasyonla oluşan gaz kabarcıkları flokları yüzdürebilir; bu durumda sorun yalnız başlangıçtaki çökelme hızı değildir. Çökelme gözlemleri, katı konsantrasyonu ve azot ölçümleri birlikte yorumlanmalıdır.[2][6]
Fazla çamurun uzaklaştırılması biyokütle envanterini düzenler; atık yönetiminin sonu değildir. Çamur hattının kapasitesi ve kullanım veya bertaraf yolu ayrıca belirlenir. ABD EPA’nın biyokatı tanımı da belirli işleme ve kullanım koşullarına bağlıdır. Bu ayrım, SBR’den çekilen ham fazla çamurun kendiliğinden tarımsal kullanıma uygun sayılamayacağını gösterir; uygulanacak koşullar ilgili ülkenin mevzuatına bağlıdır.[8]
Çıkış hedefleri, yeniden kullanım ve güvenlik
Deşarja uygunluk ile yeniden kullanıma uygunluk farklı değerlendirmelerdir. SBR çıkışının organik madde veya askıda katı hedefini karşılaması, bütün kullanım türlerine uygun olduğunu göstermez. Gerekli kalite; kullanım biçimi, insan teması, çevresel alıcılar ve ülkeye özgü izin koşullarıyla belirlenir. EPA’nın 2012 yeniden kullanım rehberi de bağlayıcı bir mevzuat metni değildir.[7]
Hedefe göre filtrasyon ve dezenfeksiyon gibi ilave bariyerler gerekebilir. SBR’nin biyolojik arıtma ve çöktürme yapması, dezenfeksiyon doğrulamasının yerine geçmez. Aynı şekilde berrak görünüm, mikrobiyolojik güvenliğin göstergesi olarak kullanılamaz. Depolama ve dağıtım koşulları da yeniden kullanım sisteminin değerlendirmesine dâhildir.[7]
Sulama açısından tuzluluk ayrıca önem taşır: elektriksel iletkenlik veya çözünmüş tuz içeriği, bitki duyarlılığı ve drenaj koşullarıyla birlikte ele alınır. Organik madde gideriminin başarılı olması, tuzluluk riskinin de giderildiği anlamına gelmez. Endüstriyel kullanım ve içme amaçlı kullanım içinse kendi hedeflerine uygun ayrı arıtma ve doğrulama gerekir; SBR çıkışı doğrudan içilebilir su sayılmaz.[7]
Bakım güvenliğinde tanklar ve bağlantılı kapalı hacimler ayrıca değerlendirilir. Hidrojen sülfür bulunabilecek alanlarda tehlike değerlendirmesi, giriş öncesi ve çalışma sırasında atmosfer ölçümü, uygun havalandırma, gözcü ve planlanmış kurtarma düzeni önemlidir. OSHA’nın bu konudaki ilkeleri, yalnız kişisel koruyucu donanıma güvenmek yerine tehlikenin kaynağını ve çalışma koşullarını kontrol etmeyi vurgular. Bunlar yerel iş güvenliği yükümlülüklerinin yerine geçen bir giriş talimatı değildir.[9]