Viskozite (İngilizce viscosity), bir akışkanın komşu tabakalarının birbirine göre hareket etmesiyle oluşan kayma biçimindeki şekil değiştirmeye gösterdiği direnci tanımlayan özelliktir. Newton tipi akışkanlarda dinamik viskozite, kayma gerilmesi ile kayma hızı arasındaki orantı katsayısıdır. Dolayısıyla yalnızca bir sıvının günlük dildeki “koyuluğunu” değil, belirli bir hareketi sürdürebilmek için gerekli gerilmeyi ifade eder.[1]
Su arıtımında viskozite; borularda akışın rejimini ve sürtünme kayıplarını, membranlardan geçen suyun akısını ve askıdaki parçacıkların çökelmesini etkiler. Sıvı suyun soğuması viskozitesini artırır; ancak bunun işletme sonucu, debinin mi yoksa basıncın mı sabit tutulduğuna ve ilgili prosesin koşullarına bağlıdır.[3][6][8][10] Saf su için verilen tek bir viskozite değeri, yoğunlaştırılmış çamurun veya kayma hızına bağlı davranan bir kimyasal çözeltinin akışını temsil etmez. Bu tür sistemlerde sıcaklığın yanında deney yöntemi ve kayma koşulları da belirtilmelidir.[1][2]
Fiziksel tanım, birimler ve akış davranışı
Basit bir kayma hareketi, birbirine paralel sıvı tabakalarının farklı hızlarla ilerlemesiyle düşünülebilir. Hızın tabakalara dik yönde ne kadar hızlı değiştiği, kayma hızını belirler. Newton tipi davranış için büyüklükler arasındaki ilişki aşağıdaki biçimde yazılır:[1]
$$\tau=\mu\dot{\gamma},\qquad \dot{\gamma}=\left|\frac{\mathrm{d}u}{\mathrm{d}y}\right|$$
Burada \(\tau\) kayma gerilmesinin büyüklüğü, Pa; \(\mu\) dinamik viskozite, Pa·s; \(\dot{\gamma}\) kayma hızı, s−1; \(u\) tabakaya paralel hız, m/s ve \(y\) tabakalara dik uzaklık, m cinsindendir. Denklem basit kayma için büyüklükleri gösterir; gerilmenin işareti seçilen koordinat ve yüzey yönüne bağlıdır. Birim denetimi, Pa·s ile s−1 çarpımının Pa verdiğini gösterir.[1][2]
Dinamik viskozite gerilme–şekil değiştirme hızı ilişkisini, kinematik viskozite ise dinamik viskozitenin yoğunluğa oranını ifade eder:[1]
$$\nu=\frac{\mu}{\rho}$$
Burada \(\nu\) kinematik viskozite, m²/s ve \(\rho\) yoğunluk, kg/m³ cinsindendir. Dinamik viskozitenin birimi aynı zamanda kg/(m·s) olduğundan oran m²/s olur. Yaygın alt birimler arasında 1 mPa·s = 10−3 Pa·s = 1 cP ve 1 mm²/s = 10−6 m²/s = 1 cSt bulunur. cP ile cSt aynı büyüklüğün iki gösterimi değildir; aralarında yoğunluk dönüşümü vardır.[1]
Newton tipi davranış, belirli sıcaklık, basınç ve bileşimde viskozitenin kayma hızından bağımsız olmasıdır. Kayma hızı arttığında görünür viskozitenin azalması kayma incelmesi, artması kayma kalınlaşması olarak adlandırılır. Bazı malzemeler belirgin akış başlamadan önce bir akma gerilmesinin aşılmasını gerektiren davranış gösterir. Böyle durumlarda \(\mu_{\mathrm{gör}}=\tau/\dot{\gamma}\) oranı, yalnız ölçüldüğü koşullardaki görünür viskozitedir.[2]
Kayma hızına bağımlılık ile zamana bağımlılık da ayrılmalıdır. Tiksotropi, sabit bir kayma hızında viskozitenin zamanla tersinir biçimde azalmasıdır; yalnızca daha yüksek devirde daha düşük değer okunması tiksotropiyi kanıtlamaz. Ayrıca Newton tipi olmayan akış, türbülanslı akışla eş anlamlı değildir: ilki malzemenin gerilmeye yanıtını, ikincisi hareketin düzenini tanımlar. Bu ayrım, suya göre hazırlanmış bir hesabın çamura aktarılmasında özellikle önemlidir.[2]
Sıcaklık ve suyun bileşimiyle değişim
Sıvı suyun viskozitesi sıcaklık yükseldikçe azalır. Mühendislik hesabında bu değişim, sıcaklığa bağlı bir özellik bağıntısıyla veya uygun bir veri tablosuyla temsil edilir. IAPWS’nin 2011 tarihli tamamlayıcı belgesi, 0,1 MPa basınçtaki sıvı su için sıcaklığa bağlı viskozite korelasyonu verir. Belirtilen uygulama aralığı 253,15–383,15 K’dir; ancak bu aralığın uçlarında söz konusu sıvı durum kararlı denge fazı olmayabilir. Bu nedenle matematiksel uygulama aralığı, aynı basınçta suyun her sıcaklıkta kararlı sıvı olduğu anlamına gelmez.[3]
Aşağıdaki değerler, IAPWS 2008’i referans gösteren üretici teknik tablosundan alınmıştır. Amaç, arıtma açısından önemli sıcaklık değişiminin büyüklüğünü göstermektir; değerler belirli bir tesis suyunun ölçüm sonucu değildir.[4]
| Sıcaklık | Dinamik viskozite | Kinematik viskozite |
|---|---|---|
| 5 °C | 1,5182 mPa·s | 1,5182 mm²/s |
| 20 °C | 1,0016 mPa·s | 1,0034 mm²/s |
| 40 °C | 0,6527 mPa·s | 0,6579 mm²/s |
Dinamik ve kinematik değerlerin sayısal yakınlığı, suyun yoğunluğunun bu sıcaklıklarda yaklaşık 1 g/cm³ olmasından kaynaklanır; birimlerin birbirine eşit olmasından değil. Örneğin 20 °C satırındaki 0,9982 g/cm³ yoğunluk, 998,2 kg/m³’tür. Bu değerle \(1{,}0016\times10^{-3}/998{,}2\) işlemi yaklaşık \(1{,}0034\times10^{-6}\) m²/s verir.[4]
Aynı tablodan, 5 °C’deki dinamik viskozitenin 20 °C’dekinin yaklaşık 1,516 katı olduğu hesaplanır. Bu oran, diğer koşullar değişmiyorsa viskoz dirençle sınırlanan bir prosesin nasıl değişebileceğini değerlendirmeye yarar. Bununla birlikte doğrudan pompa elektrik tüketimi veya tesis kapasitesi oranı değildir; bu sonuçlara ulaşmak için ilgili proses modeli de gerekir.
Veri seçilirken basınç ve bileşim sınırı korunmalıdır. IAPWS’nin burada anılan bağıntısı 0,1 MPa içindir; yüksek basınca gelişigüzel taşınamaz. Üretici tablosunda ise basınç ayrıca belirtilmemiştir. Saf su verisini yoğun çözeltiye veya katı içeren süspansiyona uygulamak da ayrıca gerekçelendirilmelidir. Sıcaklık düzeltmesi, numunenin farklı bileşim veya akış davranışını kendiliğinden düzeltmez.[1][3][4]
Boru akışı ve pompalama üzerindeki etkiler
Viskozitenin boru akışındaki rolü, önce Reynolds sayısıyla değerlendirilir. Bu boyutsuz sayı, karakteristik atalet etkilerinin viskoz etkilere oranını ifade eder. Dairesel boruda ortalama hız ve iç çap kullanıldığında:[5]
$$\mathrm{Re}=\frac{\rho vD}{\mu}=\frac{vD}{\nu}$$
Burada \(v\) kesit ortalama hızı, m/s ve \(D\) boru iç çapı, m cinsindendir. Pay ve paydanın aynı boyutta olması nedeniyle Reynolds sayısının birimi yoktur. Aynı boruda hız sabitken kinematik viskozitenin yükselmesi Reynolds sayısını düşürür. Bununla birlikte “viskozite arttı, dolayısıyla akış laminerdir” sonucu tek başına kurulamaz; hız ve uzunluk ölçeği de bilinmelidir. Başka bir geometri için seçilen karakteristik uzunluk da aynı olmayabilir.[5]
Düz borudaki sürtünme kaynaklı basınç kaybı, Darcy–Weisbach ilişkisinin basınç biçimiyle ifade edilebilir. Laminer, tam gelişmiş, Newton tipi dairesel boru akışında Darcy sürtünme katsayısı \(f_D=64/\mathrm{Re}\) alınır:[6]
$$\Delta p_{\mathrm{s}}=f_D\frac{L}{D}\frac{\rho v^2}{2}$$
Burada \(\Delta p_{\mathrm{s}}\) sürtünme basınç kaybı, Pa; \(L\) boru uzunluğu, m ve \(f_D\) boyutsuz Darcy sürtünme katsayısıdır. Bu katsayı Fanning katsayısıyla karıştırılmamalıdır. Laminer bağıntı yerine konulduğunda, cebirsel olarak şu sonuç elde edilir:
$$\Delta p_{\mathrm{s}}=\frac{32\mu Lv}{D^2}$$
Bu sonuç, belirtilen varsayımlar altında ve aynı hızda basınç kaybının dinamik viskoziteyle doğru orantılı olduğunu gösterir. Dolayısıyla yalnız boru sürtünmesi karşılaştırılıyor ve her iki sıcaklıkta da laminer koşullar korunuyorsa, tablodaki 5 ve 20 °C değerleri yaklaşık 1,516’lık bir basınç kaybı oranı verir. Bu, denklemden türetilmiş koşullu bir karşılaştırmadır; dirsekleri, vanaları, kot farkını veya değişen debiyi içeren bütün sistem için otomatik sonuç değildir.[4][6]
Türbülanslı akışta sürtünme katsayısı Reynolds sayısıyla birlikte bağıl pürüzlülüğe de bağlıdır. Bu yüzden aynı doğrusal viskozite oranı kullanılamaz. Gerçek tesisin çalışma noktası, pompanın basma yüksekliği–debi eğrisiyle sistem eğrisinin kesişimidir. Boru direncinin değişmesi debiyi de değiştirebileceğinden, sabit debi karşılaştırmasıyla sabit pompa devri karşılaştırması farklı sorulardır.[6]
Pompa içindeki viskoz kayıplar ayrıca değerlendirilir. Daha viskoz bir sıvı için suyla elde edilmiş santrifüj pompa eğrilerini dönüştürmede debi, basma yüksekliği ve verim düzeltmeleri kullanılabilir. KSB’nin teknik açıklamasındaki bu dönüşümler ampiriktir ve pompanın özelliklerine bağlıdır; genel boru denkleminin yerine geçmez. Newton tipi olmayan sıvılarda olağan düzeltmelerin uygulanabilirliği daha da sınırlıdır. Bu nedenle yoğun çamur veya viskoz kimyasal çözeltide yalnız bir su pompası eğrisi ve tek viskozite değeriyle seçim yapılması yeterince tanımlanmış bir hesap oluşturmaz.[7]
Membran akısı ve sıcaklık normalizasyonu
Mikrofiltrasyon ve ultrafiltrasyonda suyun geçişi, uygun koşullarda basınçla sürülen viskoz akışın direnç modeliyle açıklanır. Akı, birim etkin membran alanından birim zamanda geçen süzüntü hacmidir. Toplam direnç yaklaşımında:[8]
$$J=\frac{\Delta p_{\mathrm{TM}}}{\mu R_t},\qquad R_t=R_m+R_f$$
Burada \(J\) akı, m/s; \(\Delta p_{\mathrm{TM}}\) transmembran basıncı, Pa; \(R_t\) toplam hidrolik direnç, m−1; \(R_m\) membranın direnci ve \(R_f\) kirlenmeye bağlanan ek dirençtir. Bu SI gösteriminde paydanın birimi Pa·s/m olduğundan sonuç m/s’dir. İşletmede kullanılan L/(m²·h) birimine geçilirken zaman ve hacim dönüşümleri ayrıca yapılmalıdır.[8]
Modelin önemli koşulu, karşılaştırılan durumlarda direncin nasıl değiştiğinin açık olmasıdır. Toplam direnç ve transmembran basıncı aynı kalırsa soğuma nedeniyle artan viskozite akıyı azaltır. Akı sabit tutulursa aynı dirençte gerekli basınç yükselir. Buna karşılık yüzeyde biriken maddeler veya temizleme işlemi direnci de değiştirebilir; gözlenen akı değişimini yalnız sıcaklığa bağlamak bu durumda doğru olmaz.[8]
Örneğin saf su tablosundaki değerler ve değişmeyen direnç varsayımıyla, aynı basınçta 5 °C akısının 20 °C akısına oranı \(1{,}0016/1{,}5182\approx0{,}660\) olur. Yalnız viskozite etkisi bakımından yaklaşık %34’lük azalma beklenir. Aynı akıyı korumak için gereken basınç oranı ise bunun tersi, yaklaşık 1,516’dır. Bunlar bir membran ürününün kapasite garantisi değil, direnç modelinin koşullu sonuçlarıdır.[4][8]
Sıcaklık normalizasyonu, farklı günlerde ölçülen verileri ortak bir referansta karşılaştırmaya yarar. MF/UF için aynı basınç ve aynı direnç kabulü altında:[8]
$$J_{\mathrm{ref}}=J_T\frac{\mu_T}{\mu_{\mathrm{ref}}}$$
Alt indis \(T\), ölçüm sıcaklığını; “ref” seçilen referans sıcaklığını belirtir. Viskozite oranı boyutsuzdur ve iki viskozite aynı birimde kullanılmalıdır. Basınç da değişiyorsa yalnız sıcaklık düzeltilmiş akıyı karşılaştırmak yeterli değildir; basınca göre normalize edilmiş geçirgenlik ayrıca değerlendirilir. Referans koşulun veri kayıtlarında açıkça tanımlanması, farklı normalizasyonların karıştırılmasını önler.[8][9]
Ters ozmoz ve nanofiltrasyon için aynı basitleştirme evrensel değildir. Bu proseslerde hidrolik basınç farkının yanında ozmotik basınç farkı da net sürücü kuvveti belirler. EPA rehberi, NF/RO sıcaklık düzeltmesini MF/UF için kullanılan viskozite oranından ayrı ele alır. Dolayısıyla bir üreticinin sıcaklık düzeltme katsayısının yalnız \(1/\mu\) bağıntısı olduğu varsayılmamalı; hesap, kullanılan membran ve performans modelinin tanımıyla uyumlu olmalıdır.[8]
Çökelme ve parçacık hareketi
Çökelmede viskozite, sıvının hareket eden parçacığa uyguladığı direnç üzerinden etkilidir. Durgun, Newton tipi sıvıda birbirinden yeterince uzak küresel parçacıkların düşük parçacık Reynolds sayısında terminal hıza ulaştığı ideal durumda Stokes bağıntısı kullanılır. Yerçekimi ile kaldırmanın net etkisi, viskoz sürüklemeyle dengelenir:[10]
$$v_s=\frac{(\rho_p-\rho_f)g d^2}{18\mu}$$
Burada \(v_s\) terminal çökelme hızı, m/s; \(\rho_p\) parçacık yoğunluğu ve \(\rho_f\) sıvı yoğunluğu, kg/m³; \(g\) yerçekimi ivmesi, m/s² ve \(d\) parçacık çapı, m cinsindendir. \(\mu\), çevredeki sıvının dinamik viskozitesidir. Parçacık sıvıdan daha yoğunsa aşağı yönlü çökelme söz konusudur. Boyut denetiminde pay kg/s², payda kg/(m·s) olduğundan sonuç m/s olur.[10]
Bağıntıdan türetildiği üzere parçacık boyutu ve yoğunluk farkı sabit tutulduğunda çökelme hızı viskoziteyle ters orantılıdır. İki sıcaklık arasındaki karşılaştırma daha açık biçimde şöyle yazılabilir:
$$\frac{v_{s,1}}{v_{s,2}}=\frac{\rho_p-\rho_{f,1}}{\rho_p-\rho_{f,2}}\frac{\mu_2}{\mu_1}$$
Burada parçacık çapının, parçacık yoğunluğunun ve yerçekimi ivmesinin değişmediği varsayılmıştır. Sıvı yoğunluğunun değişimi ihmal edilebiliyorsa oran yalnız viskozitelerin ters oranına iner. Böylece soğuk su için daha düşük hız beklentisinin hangi kabullere dayandığı görülür; membran akısına benzeyen ters orantı, aynı fiziksel ayrılma mekanizmasının bulunduğu anlamına gelmez.
Stokes modelinin sınırları tasarım açısından belirleyicidir. Akışın parçacık çevresinde viskoz kuvvetlerin baskın olduğu rejimde kalması, parçacıkların yaklaşık küresel olması ve birbirlerinin hareketini anlamlı biçimde etkilememesi gerekir. EPA’nın tane boyutu analizinde de bu varsayımlar açıkça belirtilir. Terminal hız bağıntısı, parçacığın ilk bırakıldığı andaki ivmelenme dönemini ayrı olarak çözmez.[10]
Bu nedenle floklu veya yoğun bir arıtma süspansiyonunda, yalnız su viskozitesini değiştirerek bütün çöktürme performansını hesaplamak gerekçeli değildir. Parçacıkların biçimi, etkili yoğunluğu veya birbirleriyle etkileşimi model koşullarından ayrılıyorsa sonuç da değişir. Buradan çıkan uygulama sonucu, sıcaklığın etkisini ön değerlendirmede kullanmak; fakat gerçek numunenin çökelme davranışını yalnız ideal tek parçacık denklemiyle temsil etmemektir.[10]
Ölçüm, veri kalitesi ve işletmede değerlendirme
Viskozite ölçümünde ilk karar, numunenin Newton tipi bir sıvı olarak mı yoksa kayma koşullarına bağlı bir malzeme olarak mı değerlendirileceğidir. Yerçekimi etkili kapiler viskozimetrede belirli hacmin akış süresi ölçülür ve uygun kalibrasyonla kinematik viskozite bulunur. Dinamik viskoziteye geçmek için aynı sıcaklıktaki yoğunluk gerekir. Dönel cihazlarda ise numunenin uygulanan dönme hareketine gösterdiği tork yanıtından yararlanılır.[1][2]
Kapiler yöntemlerin tamamını Newton tipi olmayan sıvılar için uygunsuz saymak doğru değildir. Basınç ve debinin kontrollü olarak değiştirildiği özel düzeneklerle kayma hızına bağlı viskozite belirlenebilir. Salipante ve çalışma arkadaşlarının mikro-kapiler reometre araştırması, bu yaklaşımı hem Newton tipi hem Newton tipi olmayan numunelerle doğrulamıştır. Bununla birlikte özel bir araştırma cihazının doğrulanmış olması, sıradan bir yerçekimi kapilerinin tek akış süresinden bütün reolojik davranışın çıkarılabileceğini göstermez.[11]
Bu araştırmada cihaz, sıvı menisküsünün hareketini izleyerek hacimsel debiyi belirlemiş ve basınç farkıyla birlikte değerlendirmiştir. Yazarlar ölçüm aralığını ve aletsel, arayüzeysel ve atalet kaynaklı belirsizlikleri de ele almıştır. Bu örnek, yöntem seçiminde yalnız cihazın adının değil, hangi değişkenleri ölçtüğünün ve hangi akış modelini kullandığının önemli olduğunu gösterir. Burada araştırmanın erişilen özeti esas alınmıştır; tam yöntem ayrıntıları incelenmemiştir.[11]
Newton tipi olmayan numunede tek bir sayı yerine akış eğrisi daha açıklayıcıdır. Ölçüm sıcaklığı, kullanılan geometri, kayma hızı veya uygulanan gerilme, bekleme süresi ve numunenin önceden maruz kaldığı kayma koşulları sonuçla birlikte değerlendirilmelidir. Özellikle zamana bağlı numunelerde farklı deney sıraları aynı malzemeden farklı görünür değerler üretebilir. Bu nedenle bir kalite kontrol değeri ancak tanımlı protokolle karşılaştırılabilir.[1][2]
Belediye çamuru üzerine 2024 tarihli özgün araştırma, farklı dönel reometre protokollerinin akma gerilmesi sonuçlarını ve uygulanabilirliklerini karşılaştırmıştır. Erişilen özette, deney yönteminin ve katı madde derişiminin sonucu etkilediği bildirilir. Bu bulgu, farklı laboratuvarlardan gelen çamur verilerinin yalnız Pa veya Pa·s birimi aynı diye eşdeğer kabul edilmemesi gerektiğini destekler. Çalışmanın belirli numunelerde bulduğu sınırlar, bütün çamurlar için evrensel cihaz sınırı veya tasarım katsayısı değildir.[12]
İşletme izlemesinde benzer bir karşılaştırılabilirlik ilkesi geçerlidir. İrlanda EPA filtrasyon rehberi, temiz yatak yük kaybının sıcaklık ve hidrolik yüklemeye göre normalize edilmesini, filtre çevrimlerini karşılaştırmak için kullanır. Ham yük kaybındaki mevsimsel artış, bu etkiler ayrılmadan doğrudan yatak kirlenmesi olarak yorumlanmamalıdır. Membranlarda da sıcaklıkla birlikte akı ve transmembran basıncının izlenmesi, direnç değişiminin değerlendirilmesini kolaylaştırır.[9]
Sonuç olarak viskozite, tek başına su kalitesini veya ekipmanın durumunu teşhis eden bir gösterge değildir. İlgili modelin girdisidir: boruda akış rejimi ve pürüzlülükle, membranda basınç ve dirençle, çökelmede parçacık özellikleriyle birlikte kullanılır. Sağlıklı değerlendirme, önce hangi büyüklüğün sabit tutulduğunu ve hangi varsayımların geçerli olduğunu belirler; ardından uygun sıcaklık ve numune koşullarına ait viskoziteyi hesaba katar.[6][8][10]