Ozon ihtiyacı ve kalıntı ozon

0 görüntülenme

Ozon ihtiyacı veya ozon talebi (ozone demand), tanımlanmış dozlama ve temas koşullarında suya verilen ozonun reaksiyonlar ve bozunma sonucunda tüketilen bölümünü anlatır. Kalıntı ozon (residual ozone) ise belirli bir yerde ve zamanda suda çözünmüş olarak ölçülebilen ozon konsantrasyonudur. İhtiyaç ile kalıntı birbirini tamamlayan işletme göstergeleridir: ilki ozonun tüketimini, ikincisi temasın o noktasında kalan moleküler ozonu gösterir.[1][2]

Bu değerlendirmede jeneratörün ürettiği ozon, suya gerçekten aktarılan miktar ve ölçülen çözünmüş kalıntı aynı büyüklük değildir. Ayrıca kalıntı, temas hacmi boyunca değişebilir; tek bir çıkış ölçümü bütün reaktörün maruziyetini kendiliğinden temsil etmez.[5][11] Bu nedenle sonuç, ölçüm noktası, geçen süre, su matrisi ve reaktör koşullarıyla birlikte anlam kazanır. Ozon ihtiyacının belirlenmesi doz seçimini destekler; ancak tek başına belirli bir mikroorganizmanın inaktivasyonunu veya arıtılmış suyun bütün kalite gereklerini karşıladığını kanıtlamaz.[3][5]

Doz, suya aktarılan ozon ve kalıntı arasındaki ilişki

Ozon gaz hâlinde üretilip bir temas sisteminde suya aktarılır. Gaz beslemesindeki ozonun tamamının çözündüğü varsayılamaz; bir bölümü temas sisteminden çıkan gazda kalabilir. Dolayısıyla jeneratör kapasitesini su debisine bölerek bulunan besleme dozu, çözünmüş ozon konsantrasyonu değildir. Aktarımın değerlendirilmesi gaz akışını, gazdaki ozon miktarını ve temas koşullarını kapsar.[11]

Kararlı işletmede, gaz tarafındaki diğer kayıplar ve birikim ihmal edilebiliyorsa, aktarımın kütle dengesi aşağıdaki biçimde yazılabilir:

$$D_{\mathrm{akt}}=\frac{\dot m_{\mathrm{giriş}}-\dot m_{\mathrm{çıkış}}}{Q}$$

Burada \(D_{\mathrm{akt}}\) suya aktarılan ozon dozudur; gaz akımlarındaki ozon kütlesel debileri \(\dot m\) ile, su debisi \(Q\) ile gösterilir. Kütlesel debiler mg/dakika, su debisi L/dakika alınırsa sonuç mg/L O3 olur. Bu ifade bir kütle dengesidir; aktarım verimini tahmin eden bir tasarım modeli değildir. Gaz ölçümlerinin aynı esaslara dönüştürülmesi gerekir.[11]

Gaz alışverişi olmayan, başlangıç dozu bilinen kapalı bir kesikli deneyde ise görünür tüketim şu farkla ifade edilebilir:

$$D_{\mathrm{tük}}(t)=D_0-C(t)$$

\(D_0\), deney hacmine verilen başlangıç ozon dozu; \(C(t)\), \(t\) süresi sonundaki çözünmüş kalıntıdır. İkisi de mg/L O3 cinsindedir. Bu hesap, fiziksel ozon kaçışı ve kap kaynaklı kayıplar önemsizse kimyasal tüketimi temsil eder. Başlangıçtaki hızlı kayıp ile daha sonraki bozunma ayrı raporlanabilir.[1]

Ozon ihtiyacı koşullardan bağımsız bir su sabiti değildir. Bir sonuç için dozun, zaman başlangıcının ve kalıntı ölçüm anının belirtilmesi gerekir. Gazın sürekli verildiği bir tankta yalnız besleme dozu ile çıkış kalıntısını çıkarmak, aktarılmayan ozonu da yanlışlıkla suyun kimyasal ihtiyacına katabilir.[1][11]

Su matrisi ve temas koşulları ozon tüketimini nasıl belirler?

Su matrisi, ozonla karşılaşan çözünmüş ve askıdaki bileşenlerin bütünüdür. Organik maddeler ve oksitlenebilir inorganik bileşenler ozonu tüketir. Bu nedenle berrak görünen bir suda da yüksek tüketim bulunabilir. Arıtma dizisinde ozonlama noktasının değiştirilmesi, ozonun karşılaştığı yükü ve sonrasında oluşan ürünlerin hangi basamaklarda uzaklaştırılabileceğini değiştirir.[2]

Belediye atıksularının ileri arıtımında çözünmüş organik karbon, kısaca DOC, dozun değerlendirilmesinde kullanılan önemli bir göstergedir. Ancak nitrit gibi hızlı ozon tüketen bileşenler ayrıca dikkate alınmalıdır. Nitritin nitrata yükseltgenmesi ozon tüketir; biyolojik arıtma çıkışındaki nitrit değişimi, organik karbon fazla değişmese bile sonraki ozonlama basamağının yükünü değiştirebilir.[3]

DOC’ye göre normalize edilmiş doz, ozon kütlesinin çözünmüş organik karbon kütlesine oranıdır. Aynı oranın farklı sularda aynı kalıntıyı veya aynı arıtma sonucunu sağlayacağı varsayılamaz. Bu oran bir karşılaştırma ve kontrol aracıdır; ozon tüketiminin doğrudan ölçümü değildir. Benzer biçimde KOİ veya BOİ sonucunun ozon ihtiyacına eşit sayılması, farklı deneylerin ölçtüğü büyüklükleri birbirine karıştırır.[3]

Ozonun kaybı yalnız hedef kirleticilerle doğrudan reaksiyondan oluşmaz. Ozon bozunurken hidroksil radikalleri gibi başka reaktif türler oluşabilir. Böylece moleküler ozon azalırken oksidasyon başka yollarla sürebilir. Ölçülen kalıntı, bütün radikal kimyasının toplamını değil çözünmüş ozonu temsil eder.[2]

Hızlı ilk tüketim ile devam eden kayıp ayrılmalıdır. Bazı matrislerde başlangıçtaki hızlı düşüşü daha yavaş bir evre izler; bazı atıksularda ise gözlenen profil farklıdır. Bütün eğriye tek bir bozunma katsayısı uydurmak, katsayının geçerliliğini deney aralığının dışına taşımamalıdır.[4]

pH ve sıcaklık da ozonun kararlılığını ve reaksiyonları etkiler. Bununla birlikte “daha uzun süre kalan ozon her koşulda daha iyi arıtım sağlar” sonucu çıkarılamaz. Huang ve arkadaşlarının göl suyu ve atıksu matrislerindeki çalışması, sıcaklığın ozon kaybını, hedef bileşik oksidasyonunu ve bromat oluşumunu aynı ölçüde değiştirmediğini göstermiştir. Net etki, hedef reaksiyonla ozon kaybının birlikte değerlendirilmesine bağlıdır.[4]

Kalıntı ozon, CT ve mikrobiyal inaktivasyon

Kalıntı bir konsantrasyondur; temasın tamamını anlatmaz. Zamana bağlı ozon maruziyeti, konsantrasyon-zaman eğrisi altındaki alanla gösterilir:

$$E_{\mathrm{O_3}}=\int_0^T C_{\mathrm{O_3}}(t)\,\mathrm{d}t$$

\(C_{\mathrm{O_3}}(t)\) mg/L, zaman dakika cinsindeyse \(E_{\mathrm{O_3}}\) birimi mg·dakika/L olur. Konsantrasyon gerçekten sabitse integral \(C\times T\) çarpımına iner. Ozonun hızla değiştiği koşullarda başlangıç konsantrasyonunu bütün süre boyunca sabit kabul etmek gerçek maruziyeti temsil etmeyebilir.[1][3]

Kesikli deneydeki zaman eğrisi ile sürekli akışlı reaktörün hidrolik davranışı aynı şey değildir. EPA’nın Haziran 2020 rehberi, ozon için bölmelerdeki konsantrasyon profilinin ve akış düzeninin ayrıca değerlendirilmesini ister. İzleyici deneyinden elde edilen \(T_{10}\), suyun yüzde 90’ının en az bu kadar süre kaldığını belirten bir hidrolik göstergedir; tank hacminin debiye bölünmesiyle bulunan nominal süreyle özdeş değildir. Belirgin geri karışımda farklı reaktör yaklaşımı gerekir.[5]

Bu nedenle çıkış kalıntısının nominal tank süresiyle çarpımı her ozon kontaktörü için geçerli değildir. Birinci çözündürme bölmesiyle sonraki reaksiyon bölmelerinin değerlendirilmesi de aynı olmayabilir. Bunlar ABD rehberindeki teknik yaklaşımlardır; başka ülkelerde kendiliğinden mevzuat uygunluğu sağlamaz.[5]

Mikrobiyal inaktivasyon ayrıca hedef organizmaya bağlıdır. Wolf’un kontrollü tampon, yüzey suyu ve ikincil atıksu çıkışı deneylerinde, virüslerin ozona duyarlılığı ve doğal matrislerdeki inaktivasyon eğrileri farklılaşmıştır. MS2 bakteriyofajı veya coxsackievirus B5 gibi bir modelle elde edilen ilişki, bütün virüsler için evrensel katsayı değildir. Başlangıçtaki hızlı ozon kaybının yeterince izlenmemesi de maruziyet hesabını etkileyebilir.[12]

Log azaltımı, dozun birimi değildir. Başlangıç ve son enfektif mikroorganizma konsantrasyonlarının on tabanındaki oranını ifade eder. Dolayısıyla mg/L doz, dakika temas, mg·dakika/L maruziyet ve log azaltımı farklı büyüklüklerdir.[5][12]

UV dezenfeksiyonundaki fluence ise birim alana düşen ışınım enerjisidir ve genellikle mJ/cm2 ile belirtilir. UV geçirgenliği ışığın sudan geçişini tanımlar. İkisi de ozon dozu veya kalıntısı değildir; yalnız iki prosesin de dezenfeksiyonda kullanılması bu göstergeleri birbirinin yerine kullanılabilir yapmaz.[8]

Çözünmüş kalıntı ozonun ölçülmesi

İndigo yöntemi ve numune alma

İndigo kolorimetrik yönteminde ozon, indigonun mavi rengini azaltır; renk kaybı ozon miktarıyla ilişkilendirilir. Hach’ın incelenen Method 8311 uygulamasında reaktif formülasyonu asidik ölçüm ortamı oluşturur ve klor girişimini önlemeye yönelik bileşenler içerir. Bu özellik bütün indigo uygulamalarının veya bütün ticari kitlerin girişimsiz olduğu anlamına gelmez.[6]

Numune alındığı andan itibaren ozon kaybolabileceğinden analiz hemen yapılır. İncelenen yöntem; numuneyi çalkalamamayı, sıcaklığını artırmamayı ve zorunlu olmadıkça kaptan kaba aktarmamayı belirtir. Sonradan analiz için saklanan numunenin sonucu, temas tankındaki ilk kalıntıyı temsil etmeyebilir. Reaktiflerin ışığa duyarlılığı ve yöntemin ölçüm aralığı da dikkate alınır.[6]

Laboratuvar performans verileri belirli cihaz, reaktif ve deney koşullarına aittir. Üreticinin ideal koşullarda verdiği kesinlik, farklı bir atıksu matrisinde aynı belirsizliğin sağlandığını kanıtlamaz. Ölçüm aralığı dışındaki sonuçlar, kullanılan yöntemin doğrulanmış uygulamasına göre ele alınmalıdır.[6]

Sürekli sensörler ve karşılaştırmalı doğrulama

Çevrim içi sensörler kalıntının zamansal değişimini izlemeyi sağlar. Membranlı amperometrik bir sensörde ozonun elektrot reaksiyonuyla oluşturduğu akım, konsantrasyonla ilişkilendirilir. Ancak ölçüm; membran, elektrolit, örnek akışı ve sıcaklık gibi çalışma koşullarına bağlıdır. İncelenen Hach 9185sc föyü, laboratuvar yöntemiyle karşılaştırmalı kalibrasyon ve periyodik bakım öngörür.[7]

Bu sensöre ait girişim, tepki süresi ve çalışma aralığı bilgileri başka sensörlere aktarılamaz. Sensörün bulunduğu akış hücresindeki koşullar üretici sınırlarının dışında kaldığında, ekrandaki değer tek başına prosesin güvenilir göstergesi sayılmaz. Özellikle hızlı değişimlerde cihaz tepki süresi ile suyun ölçüm noktasına ulaşma gecikmesi, kayıtların eşleştirilmesinde dikkate alınır.[7]

Raporlama yalnız sayısal sonuçtan oluşmamalıdır. Sonucun mg/L O3 olarak ifade edilmesi; numune noktası, saat, analiz yöntemi ve dozlamadan sonra geçen sürenin kaydedilmesi gerekir. “Saptanmadı” sonucu da kullanılan yöntemin alt sınırıyla birlikte değerlendirilir; mutlak ozon yokluğu şeklinde okunmaz. Bu kayıtlar, farklı yöntemlerle elde edilen sonuçların karşılaştırılmasının temelidir.[6][7]

Deneysel belirleme ve işletme kontrolü

Ozon ihtiyacının araştırılmasında tek doz ve tek son ölçüm yerine, amacı tanımlanmış doz-zaman deneyleri daha açıklayıcıdır. Karşılaştırmanın anlamlı olması için suyun alındığı arıtma basamağı, pH, sıcaklık, dozun verilme biçimi ve ilk ölçüme kadar geçen süre sabitlenir veya kaydedilir. Elde edilen eğri hem erken tüketimi hem sonraki kalıntı davranışını ayırmaya yardımcı olur.[1][3]

Deney raporunda iki farklı soru birbirinden ayrılmalıdır: “Belirli dozdan sonra ne kadar ozon tüketildi?” ve “Belirli sürede hedef kalıntıyı bırakmak için hangi doz gerekti?” İlkinde doz sabit tutulup kalıntı izlenir; ikincisinde doz serisi karşılaştırılır. Aynı hedef kalıntıya ulaşan iki suyun başlangıçtaki tüketim profili yine farklı olabilir. Sonuçların yalnız bir “ihtiyaç” sayısına indirgenmemesi bu nedenle önemlidir.[1][3]

Ölçülen ilişki, tesisin karşılaşacağı matris aralığını temsil etmelidir. Laboratuvar koşullarında belirlenen reaksiyon davranışı, gerçek kontaktördeki aktarım ve karışımın doğrulandığı anlamına gelmez. EPA’nın atıksu bilgi föyü de saha koşullarına uygun pilot deneme ve kalibrasyon gereğini vurgular. Laboratuvar bulgusu bu yüzden doğrudan saha garantisi olarak sunulamaz.[11]

Düşük kalıntının nedenini ayırmak

Düşük bir okuma görülmesi her zaman daha fazla ozon verilmesini gerektiren bir matris değişimini göstermez. İrlanda EPA kılavuzundaki arıza değerlendirmesi; doz kontrolünü, ozon sensörü kalibrasyonunu, besleme havasının kurutulmasını, su kalitesi değişimini ve pH’ı ayrı olasılıklar olarak inceler. Önce ölçümün ve gerçek dozun doğrulanması, kimyasal tüketim artışıyla ekipman sorununu birbirinden ayırır.[8]

Doz kontrolünde kalıntı dışında optik göstergeler de kullanılabilir. Bourgin ve arkadaşlarının Neugut tam ölçekli atıksu tesisindeki çalışmasında, reaktör giriş ve çıkışındaki UV254 değişimi geri beslemeli doz kontrolünde değerlendirilmiştir. Bu gösterge çözünmüş ozonun doğrudan ölçümü değildir; organik maddenin ozonlama sırasındaki optik değişimine dayanan bir vekildir.[9]

Bir vekil göstergenin kontrol amacıyla yararlı olması, aynı ilişkinin başka suya taşınabileceğini göstermez. Wolf’un virüs çalışmalarında bazı gösterge-inaktivasyon ilişkileri su türüne bağlı bulunmuştur. Bu nedenle kontrol modeli, kullanıldığı matris ve işletme aralığında doğrulanmalı; kimyasal bir göstergeyle mikroorganizma performansı arasındaki bağ ayrıca kurulmalıdır.[12]

Yan ürünler, sonraki arıtma basamakları ve güvenlik

Kalıntıyı yükseltmek tek başına optimizasyon hedefi değildir. Bromür içeren sularda ozonlama bromat oluşturabilir. Oluşum; bromürün yanı sıra ozon dozu, pH, alkalinite ve çözünmüş organik karbon gibi değişkenlerden etkilenir. Bu nedenle aynı kalıntı konsantrasyonu, farklı sularda aynı bromat riskini göstermez.[10]

WHO’nun burada incelenen 2022 bromat bilgi föyündeki geçici içme suyu kılavuz değeri 0,01 mg/L, yani 10 µg/L’dir. Bu değer ozon kalıntısı hedefi değil, bromat içindir; ayrıca WHO kılavuz değeri ulusal mevzuatla özdeş değildir. Bromatın oluştuktan sonra giderilmesi güç olduğundan oluşumun kontrolü önemlidir. Doz veya pH değişikliği değerlendirilirken gerekli dezenfeksiyon performansı da korunmalıdır.[10]

Organik kirleticilerin ozonla dönüşmesi, bütün ürünlerin tamamen mineralize olduğu anlamına gelmez. Neugut çalışmasında bazı dönüşüm ürünleri biyolojik son arıtımda azalmamış; aktif karbon ve biyolojik basamakların farklı görevleri olduğu görülmüştür. Dolayısıyla “ozon kayboldu” veya “ana kirletici azaldı” sonuçları, yan ürün değerlendirmesinin yerini tutmaz.[9]

Ozonlama sonrasında oluşabilen biyolojik olarak kullanılabilir organik maddeler, uygun bir sonraki arıtma basamağının seçimini etkiler. Ayrıca ozonun kısa ömürlü kalıntısı, dağıtım şebekesi boyunca kalıcı dezenfektan rezervi sağlamaz. Bu özellik, kontaktörde ölçülebilir ozon bulunamayacağı anlamına değil, tesis içindeki kalıntıyla şebeke korumasının farklı görevler olduğuna işaret eder.[2]

Gaz güvenliği su ölçümünden ayrı izlenir. Kontaktörden çıkan gazdaki ozon, çalışan maruziyetini önleyecek şekilde yönetilmeli ve gerekli imha sisteminden geçirilmelidir. Suda düşük kalıntı ölçülmesi, aktarılmadan çıkış gazına geçen ozonun bulunmadığını kanıtlamaz. Bu nedenle çözünmüş ozon ölçümü, gaz tarafındaki kontrolün veya iş güvenliği düzeneklerinin yerine geçmez.[11]

Sonuç olarak işletme değerlendirmesi; doğrulanmış doz ve aktarımı, temsil edici kalıntı profilini, uygun hidrolik temas hesabını ve yan ürün kontrolünü birlikte ele alır. Bunlardan yalnız birinin uygun görünmesi, diğerlerinin doğrulandığı şeklinde yorumlanmamalıdır.[5][10][11]

Kaynakça

  1. Pennsylvania DEP — Drinking Water Operator Certification Training, Module 27: Ozone, Instructor Guide — https://files.dep.state.pa.us/Water/BSDW/OperatorCertification/TrainingModules/IGs/dw-27_ozone_ig.pdf
  2. US EPA — Alternative Disinfectants and Oxidants Guidance Manual, EPA 815-R-99-014, April 1999 — https://www.usbr.gov/lc/region/programs/quagga/docs/EPAGuidanceManual.pdf
  3. DEMEAU — Decision basis for implementation of oxidation technologies, Deliverable D3.2.3, 2015 — https://www.ecotoxcentre.ch/media/98658/2015_mcardell_demeau_d32_3_oxidation_decision_basis.pdf
  4. Huang, Ma ve von Gunten — Temperature effects on ozonation: Impacts on kinetics of organic amines abatement, bromate formation and disinfection, Water Research 290, 124954 — https://www.dora.lib4ri.ch/eawag/islandora/object/eawag:35900/datastream/PDF/Huang-2026-Temperature_effects_on_ozonation-(published_version).pdf
  5. US EPA — Disinfection Profiling and Benchmarking Technical Guidance Manual, EPA 815-R-20-003, June 2020 — https://www.epa.gov/system/files/documents/2022-02/disprof_bench_3rules_final_508.pdf
  6. Hach — Ozone, Indigo Method 8311, DOC316.53.01106 — https://cdn.hach.com/7FYZVWYB/at/qk5srbb9r49fjjsw342f9/DOC3165301106.pdf
  7. Hach — 9185sc Amperometric Ozone Sensor, Data Sheet, Lit. No. 2407 Rev 1 — https://www.hach.com.tw/public/files/product/Fac2676422aad35ac1e.pdf
  8. Ireland EPA — Water Treatment Manual: Disinfection, 2011 — https://www.epa.ie/publications/compliance--enforcement/drinking-water/advice--guidance/Disinfection2_web.pdf
  9. Bourgin ve arkadaşları — Evaluation of a full-scale wastewater treatment plant upgraded with ozonation and biological post-treatments, Water Research 129, 486–498, 2018 — https://www.dora.lib4ri.ch/eawag/islandora/object/eawag:15883/datastream/PDF2/Bourgin-2018-Evaluation_of_a_full-scale_wastewater-(accepted_version).pdf
  10. WHO — Guidelines for Drinking-water Quality, Chemical Fact Sheet: Bromate, 2022 — https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/bromate-fact-sheet-2022.pdf?download=true&sfvrsn=12961184_1
  11. US EPA — Wastewater Technology Fact Sheet: Ozone Disinfection, EPA 832-F-99-063, September 1999 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-06/documents/ozon.pdf
  12. Camille Wolf — Inactivation of waterborne viruses by ozone: Kinetics and mechanisms, EPFL doctoral thesis 9370, 2019 — https://infoscience.epfl.ch/server/api/core/bitstreams/e3ba748a-205b-4081-bad6-0d5fc3d3fbaf/content
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/ozon-ihtiyaci-ve-kalinti-ozon/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp