Su laboratuvarında kalite güvencesi ve kalite kontrol, su analizlerinden elde edilen verilerin amaçlanan kullanım için yeterli güvenilirlikte olmasını sağlayan ve bunu kanıtlayan planlı faaliyetler bütünüdür. İngilizce quality assurance ve quality control ifadelerinden gelen QA/QC kısaltmasıyla da anılır. Kalite güvencesi işin nasıl yönetileceğini belirlerken kalite kontrol, uygulanan analitik sürecin performansını deneysel verilerle sınar. Amaç yalnız bir sonuç üretmek değil, o sonucun hangi koşullarda kullanılabileceğini göstermektir.[1][2]
Kör numuneler istenmeyen arka planı ve bulaşmayı; duplikatlar tekrarlanan işlemler arasındaki uyumu; geri kazanım deneyleri eklenen analitin ölçülebilmesini; referans malzemeler ise belirlenmiş referans değerlere uyumu değerlendirir. Bu kontroller birbirinin yerine geçmez. Temiz bir kör, tek başına doğru geri kazanımı veya yeterli kesinliği kanıtlamaz.[1][5][7]
Kapsam, laboratuvarın analitik performansıdır. Numunenin kimden kime teslim edildiğini belgeleyen numune zinciriyle bağlantılı olmakla birlikte, aynı konu değildir; belge düzeni ile ölçümün deneysel geçerliliği ayrı değerlendirilir.[13]
Kalite sisteminin amacı ve analitik kapsamı
Kalite gereklilikleri, sonuçla verilecek karardan hareketle belirlenir. Bir arıtma prosesindeki değişimi izlemek, düşük düzeyde kirletici araştırmak ve mevzuat sınırı yakınında uygunluk değerlendirmek aynı performansı gerektirmeyebilir. Bu nedenle kalite planı; ölçülecek parametreyi, su matrisini, beklenen derişim aralığını ve kabul edilebilir veri kalitesini tanımlamalıdır. Yalnız cihazın teknik kapasitesine dayanarak yöntem seçilmesi, bu amaç bağlantısını kurmaz.[1]
Kalite güvencesi; sorumlulukların belirlenmesi, personel yetkinliği, güncel çalışma talimatları, kayıtların yönetimi ve teknik inceleme gibi düzenlemeleri kapsar. Kalite kontrol ise bu düzen içinde yürütülen kör, kontrol numunesi ve benzeri ölçümlerdir. Yazılı plan, hangi kontrolün ne sıklıkla yapılacağını, hangi sonuçların kabul edileceğini ve başarısızlıkta kimin karar vereceğini açıklamalıdır. EPA’nın içme suyu laboratuvarları el kitabı bu örgütsel düzeni örnekler; ancak 2005 tarihli belgenin ayrıntıları güncel yerel yükümlülüklerle karıştırılmamalıdır.[13]
Ölçülen büyüklük açık tanımlanmalıdır. Analitin kimliği yanında numunenin hangi fraksiyonunun ve hangi hazırlama işlemi sonrasında ölçüldüğü de önemlidir. Farklı ölçüm tanımlarıyla üretilmiş sonuçların aynı parametre adı altında karşılaştırılması, iyi QC sonuçlarıyla giderilemeyecek bir karşılaştırılabilirlik sorunu yaratır.[14]
Standart bir yöntemin laboratuvara alınması, yayımlanmış performansın o laboratuvarda sağlanabildiğinin verifikasyonla gösterilmesini gerektirir. Yeni geliştirilen veya kapsamı anlamlı biçimde değiştirilen yöntemlerde validasyon, amaçlanan kullanım için yeterliliğe ilişkin daha kapsamlı kanıt üretir. Belirleyici olan yalnız cihaz modeli değil; matris, hazırlama ve ölçüm koşullarıdır.[3]
ISO/IEC 17025, laboratuvar yetkinliği ve tutarlı işleyiş için genel çerçevedir; bir su kalite sınırı veya belirli bir ürünün sertifikası değildir. ISO’nun resmî kataloğu, 2017 üçüncü baskısının 2023’te teyit edildiğini ve geçerli sürüm olduğunu belirtir.[2]
Kör numuneler ve kontaminasyonun araştırılması
Kör numune, hedef analitin bulunmadığı veya ilgili amaç bakımından ihmal edilebilir düzeyde bulunduğu bir malzemenin belirli işlemlerden geçirilmesidir. Körün değeri, sınadığı aşamaların bilinmesine bağlıdır. Kalibrasyon körü analit içermeyen kalibrasyon ortamını; işlem körü ise numune yerine uygun bir ortam kullanılarak yürütülen hazırlama ve analiz sürecini değerlendirir. Doğrudan cihaza verilen temiz su, sindirim veya ekstraksiyondan geçirilen işlem körünün yerine geçmez.[4]
Reaktif körü, ölçüme sunulan reaktif ve çözücülerin katkısını araştırır. Çözücü körü, özellikle yüksek düzeyli bir çözeltiden sonra ölçüldüğünde önceki analizden taşınmayı gösterebilir. Matris körü ise hedef analiti içermeyen gerçek veya uygun temsilî matrisi içerir; bu nedenle saf çözücüde görülmeyen girişimlerin araştırılmasına katkı sağlar. Her analiz için uygun matris körü elde etmek mümkün olmayabilir.[4]
Saha, taşıma ve ekipman körleri laboratuvar dışındaki bulaşmayı ayırmaya yardımcı olur. Taşıma körü sahada açılmaz; saha körü numune alma ortamında işleme tabi tutulur; ekipman körü ise temizlenmiş ekipmanla temas ettirilir. Bu ayrım, bir bulaşmanın olası kaynağını daraltır; numune zinciri belgelerinin yerine geçmez.[4]
Kör değerlendirmesinde yalnız “var” veya “yok” sonucu değil, ilgili numunelerin düzeyi de dikkate alınır. Numune sinyaline yakın bir kör sinyali, düşük derişimli sonucun güvenilirliğini özellikle etkiler. EPA’nın MDL yaklaşımında yöntem körleri bu nedenle düşük düzey performansının bir parçasıdır; çalışmaya yalnız cihaz gürültüsü değil, numune hazırlama basamakları da katılır.[12]
Kör sonucunun otomatik olarak bütün numunelerden çıkarılması genel bir düzeltme kuralı değildir. Önce kör sinyalinin kaynağı, kararlılığı ve yöntemde tanımlanmış düzeltmeyle ilişkisi incelenir. Belirsiz bir bulaşmayı sayısal çıkarma işlemiyle görünmez kılmak yerine, veri kullanımı bakımından değerlendirmek gerekir.[14]
Mikrobiyolojik analizlerde benzer kontrol mantığı sterilite ve kültür kontrolleriyle uygulanır. Pozitif kontrol beklenen büyüme veya reaksiyonu, negatif kontrol istenmeyen yanıtı, sterilite kontrolü ise bulaşmayı araştırır. Bunlar kimyasal analizlerdeki tek bir kör çözeltisine indirgenemez.[13]
Duplikatlar ve ölçüm kesinliği
Duplikat, aynı hedefi temsil eden iki bağımsız analiz sonucunun karşılaştırılmasıdır. Laboratuvar duplikatında aynı numuneden iki ayrı analiz porsiyonu alınır ve ilgili hazırlama basamakları bağımsız yürütülür. Aynı hazırlanmış çözeltinin iki kez okunması veya enjekte edilmesi ise esas olarak cihaz tekrarlanabilirliğini sınar; hazırlama değişkenliğini kapsamaz. Saha duplikatları ayrıca numune alma ve ortam heterojenliğiyle ilişkili değişkenliği içerir.[1]
İki pozitif derişim sonucunun uyumu çoğunlukla bağıl yüzde fark ile ifade edilir:[1]
$$\mathrm{RPD}=\frac{|C_1-C_2|}{(C_1+C_2)/2}\times100$$
Burada \(C_1\) ve \(C_2\), aynı birimde ifade edilen iki sonucun derişimleridir; örneğin ikisi de µg/L olmalıdır. RPD yüzde olarak bildirilir. Denklem, farkı sonuçların ortalamasına oranlar. Bu nedenle aynı mutlak fark, düşük derişimde daha büyük bir RPD üretir. Ortalama sıfır olduğunda oran tanımsızdır; sıfıra yaklaştığında ise küçük değişikliklere aşırı duyarlı hâle gelir.
Bu matematiksel özellik nedeniyle düşük düzeyli sonuçlar için yalnız sabit bir yüzde sınırı kullanmak yanıltıcı olabilir. Derişim aralığına göre mutlak fark veya bağıl farkla değerlendirme yapılması, kontrol planında tanımlanmalıdır. Nordtest, gerçek numunelerin duplikatlarından elde edilen dağılımı aralık kartlarıyla izlemeyi ele alır; temsilî numuneler, çok homojen kontrol malzemelerinde görünmeyen değişkenliği gösterebilir.[9]
Duplikatların yakın çıkması, sonuçların referans değere yakın olduğunu kanıtlamaz. İki analiz aynı kalibrasyon veya ortak yöntem etkisinden aynı yönde sapabilir. Bu ayrım, kesinlik ile sistematik sapmanın ayrı performans özellikleri olmasının sonucudur. Belirsizlik değerlendirmesinde yalnız tekrarlanan sonuçların dağılımına değil, referans değerlere göre sapmaya ilişkin kanıta da ihtiyaç duyulur.[10]
Tek bir duplikat çifti, iki sonucun o koşullardaki uyumunu gösterir; uzun dönemli kesinlik hakkında sınırlı bilgi verir. Farklı günler, çalışma serileri ve temsilî numunelerden biriken veriler, laboratuvar içi değişkenliğin daha geniş değerlendirilmesini sağlar. Aynı çözeltinin çok sayıda kısa aralıklı okuması bu kapsamla eşdeğer değildir.[10]
Geri kazanım ve matris etkisinin değerlendirilmesi
Matrise ekleme, gerçek numunenin ayrı bir porsiyonuna bilinen miktarda hedef analit eklenmesidir. Eklenmiş ve eklenmemiş porsiyonlar karşılaştırılarak, ilave analitin ne ölçüde ölçülebildiği araştırılır. Deney, seçilen numune matrisinde kullanılan hazırlama ve ölçüm yaklaşımının performansına ilişkin kanıt üretir. Bir numuneden elde edilen sonuç, farklı bileşimdeki bütün suların aynı davranacağını göstermez.[5]
Numunenin başlangıç içeriğini dikkate alan yaygın geri kazanım hesabı şöyledir:[6]
$$R=\frac{C_{\mathrm{eklenmiş}}-C_{\mathrm{özgün}}}{C_{\mathrm{ilave}}}\times100$$
Burada \(R\), yüzde geri kazanımdır. \(C_{\mathrm{eklenmiş}}\) ekleme yapılan porsiyonun ölçülen derişimi, \(C_{\mathrm{özgün}}\) ekleme yapılmayan porsiyonun derişimi, \(C_{\mathrm{ilave}}\) ise eklemenin oluşturması beklenen derişim artışıdır. Üç değer aynı birimde ve aynı hacim esasına göre ifade edilmelidir. İlave hacmi veya farklı seyreltmeler sonuçların karşılaştırma esasını değiştiriyorsa bunlar hesapta dikkate alınır. Eklenen stok çözeltinin kendi derişimi, doğrudan \(C_{\mathrm{ilave}}\) değildir.
Denklemdeki çıkarma işlemi önemli bir sınırlama doğurur: numunenin doğal içeriği ilave edilen miktara göre çok yüksekse geri kazanım, birbirine yakın iki büyük değerin farkından hesaplanır. Küçük ölçüm farklılıkları bu farkı belirgin biçimde değiştirebilir. EPA Method 8000D bu durumda matris eklemesi sonuçlarının anlamlılığının azalabileceğini belirtir. Ekleme düzeyi, çalışma aralığı ve değerlendirme amacıyla birlikte seçilmelidir.[6]
Laboratuvar kontrol numunesi veya LCS, bilinen analit içeriğine sahip temiz bir kontrol matrisidir. LCS laboratuvarın girişimsiz ortamda süreci gerçekleştirebildiğini, matris eklemesi ise gerçek numunedeki performansı sınar. LCS kabul edilirken matris eklemesi başarısızsa matris etkisi araştırılacak güçlü bir olasılıktır; her ikisi başarısızsa laboratuvar sürecindeki ortak nedenler de incelenmelidir. Bu örüntüler neden araştırmasını yönlendirir, tek başına kesin teşhis koymaz.[5]
Eklemenin yapıldığı aşama da belirleyicidir. Hazırlama öncesi ekleme, sonraki basamakları izlerken son çözeltiye ekleme önceki kayıpları sınamaz. İç standart ise analit yanıtını başka bir bileşiğin yanıtına oranlayan kalibrasyon yaklaşımının parçasıdır. İzotop seyreltmede hazırlama öncesi eklenen işaretli benzerler kayıpları izlemek için kullanılabilir; bu özel düzen, her iç standardın bütün hazırlama hatalarını düzelttiği anlamına gelmez.[6]
Sonuç olarak geri kazanım, “yöntem her koşulda doğrudur” belgesi değil, belirli analit, matris, düzey ve işlem sırasına bağlı performans göstergesidir. Tek bir kabul edilebilir matris eklemesi, LCS ve diğer kontrollerin rutin olarak kaldırılmasını haklı çıkarmaz.[5]
Referans malzemeler ve metrolojik izlenebilirlik
Referans malzeme veya RM, amaçlanan ölçüm kullanımı için ilgili özellikleri bakımından yeterince homojen ve kararlı malzemedir. Sertifikalı referans malzeme veya CRM ise belirli özellik değerleri, bunlara ait belirsizlikler ve metrolojik izlenebilirlik bilgisi içeren sertifikayla birlikte sunulur. Her kontrol çözeltisi CRM değildir; bir malzemenin farklı özelliklerinin tamamı da aynı sertifikasyon statüsünde olmayabilir.[7]
Malzeme seçimi, sertifika üzerindeki analit adını eşleştirmekten daha kapsamlıdır. Değerin ölçülen büyüklükle uyumu, derişim düzeyi, matris, kullanım amacı ve hazırlanma talimatları değerlendirilir. Malzeme laboratuvarın kendi çözelti hazırlama ve analiz basamaklarından geçirilecekse, karşılaştırmanın hangi aşamaları sınadığı açık tutulmalıdır. Kontrol malzemesi ne kadar iyi tanımlanmış olursa olsun, kapsamadığı işlem basamaklarına ilişkin doğrudan kanıt üretmez.[7][8]
NIST SRM 1643f, bu seçime somut bir örnektir. Sertifika malzemeyi tatlı sudaki eser element tayin yöntemlerini değerlendirmek için tanımlar; malzeme asitlendirilmiş sudur. Sertifikalı değerler hem µg/kg hem µg/L olarak verilir ve hacimsel derişimlerin sıcaklıkla ilişkili kullanım koşulları açıklanır. Bu özellikler, malzemenin bütün atık suları veya bütün hazırlama süreçlerini temsil ettiği şeklinde yorumlanamaz.[8]
Aynı sertifikada saklama, kirlenme ve uygunsuz kullanımın değerlerin geçerliliğine etkisi belirtilir. Dolayısıyla kalite kaydı yalnız malzemenin adını değil, kullanılan sertifika sürümünü ve kullanım koşullarını da izlemelidir. Üzerinde referans değeri bulunan fakat koşulları korunmamış bir malzeme, güvenilir bir kontrolün yerini tutmaz.[8]
Metrolojik izlenebilirlik, bir ölçüm sonucunun belgelenmiş kalibrasyon ilişkileri aracılığıyla uygun referansa bağlanmasıyla ilgilidir. NIST’in vurguladığı gibi CRM satın alınması, kullanıcının bütün sonuçlarını kendiliğinden izlenebilir yapmaz. Sertifikalı değerin çalışma çözeltilerine aktarılması ve ölçümde kullanılması da uygun biçimde yönetilmelidir.[7]
Kalibrasyon, düşük düzey performansı ve belirsizlik
Kalibrasyon, cihaz yanıtı ile analit miktarı veya derişimi arasındaki ilişkiyi kurar. Bu ilişkinin kullanışlılığı yalnız yüksek bir uyum katsayısıyla değerlendirilemez. Kalibrasyon aralığı, numunelerin ölçüm aralığıyla uyumlu olmalı; düşük ve yüksek düzeylerdeki sapmalar incelenmelidir. Eurachem’in 2025 rehberi, yalnız \(R^2\) değerine dayanılmamasını ve artıkların değerlendirilmesini önerir. Artık, gözlenen yanıt ile modelin öngördüğü yanıt arasındaki farktır.[3]
Kalibrasyon ile yöntem performansının farklı sorular olduğu da korunmalıdır. İyi bir kalibrasyon eğrisi, hazırlamada kayıp olmadığını veya gerçek numunede girişim bulunmadığını göstermez. Bu nedenle kalibrasyonun uygunluğu; körler, LCS, gerçek numune kontrolleri ve gerektiğinde referans malzemelerle birlikte değerlendirilir.[5][6]
Tespit sınırı, düşük düzeydeki varlığın arka plandan ayırt edilmesiyle; tayin sınırı ise nicel sonucun amaç için yeterli performansla üretilebilmesiyle ilgilidir. EPA’nın 2016 tarihli MDL Revizyon 2 belgesinde MDL, ölçülen derişimin yöntem körü sonuçlarından belirtilen güven düzeyinde ayırt edilebildiği en düşük düzey olarak tanımlanır. Çalışma bütün numune işleme basamaklarını içermelidir; yalnız cihazın teknik tespit kapasitesi yöntem sınırı değildir.[12]
Bu prosedür bütün su parametrelerine uygulanamaz. Aynı belge, koloni sayımına dayalı mikrobiyolojik yöntemler, varlık-yokluk deneyleri ve pH gibi ölçümler için uygulanabilirlik sınırlamalarını açıklar. Dolayısıyla her laboratuvar sonucuna aynı istatistiksel tespit sınırı hesabının eklenmesi doğru değildir. Kullanılan sınırın tanımı ve belirlenme yöntemi raporla uyumlu olmalıdır.[12]
Ölçüm belirsizliği, sonuca makul olarak atfedilebilecek değerlerin dağılımını ifade eder; bilinen bir hatanın büyüklüğü veya bir düzeltme katsayısı değildir. Kütle ve hacim ölçümleri, referans değerler, matris etkileri ve rastgele değişkenlik katkı sağlayabilir. Genişletilmiş belirsizlik şu ilişkiyle ifade edilir:[14]
$$U=k\,u_c(y)$$
Burada \(y\) ölçüm sonucu, \(u_c(y)\) birleşik standart belirsizlik, \(k\) boyutsuz kapsam faktörü, \(U\) genişletilmiş belirsizliktir. Mutlak biçimde \(U\) ve \(u_c(y)\), sonuçla aynı birimdedir. Yaklaşık normal dağılım ve yeterli istatistiksel dayanak altında \(k=2\), yaklaşık %95 kapsamla ilişkilendirilebilir; bu ilişki bütün veri kümeleri için otomatik değildir. Kullanılan faktör belirtilmelidir.[14]
Rutin QC ve validasyon verileri belirsizlik değerlendirmesine temel sağlayabilir. Nordtest yaklaşımı, laboratuvar içi değişkenlik ile sapmaya ilişkin verileri bu amaçla birleştirir. Bununla birlikte kullanılan veri kümesinin hangi matris ve düzeyleri temsil ettiği kontrol edilmelidir. Laboratuvara gelişten raporlamaya uzanan bir değerlendirme, örnekleme ve taşımanın belirsizliğini kendiliğinden kapsamaz.[10]
Sürekli izleme, düzeltici faaliyet ve raporlama
Kalite kontrol, her çalışma serisini birbirinden bağımsız bir geçti-kaldı sınavı gibi değerlendirmekle sınırlı değildir. Kontrol kartları, sonuçların zaman içindeki düzeyini ve değişkenliğini görünür kılar. Uygun kart ve sınırlar kontrolün amacına göre seçilir. Bir laboratuvarın istatistiksel olarak kararlı olması ile karar için yeterince iyi performans göstermesi de aynı şey değildir; hedef performans ve gözlenen değişkenlik birlikte değerlendirilir.[9][10]
Kontrol sıklığı için bütün yöntemlere uygulanabilecek tek oran yoktur. EPA, SW-846 uygulamalarında görülen yirmide bir sıklığının yaygın bir uygulama olduğunu, farklı koşullarda başka sıklıkların uygun olabileceğini açıklar. Belirli yöntemin bağlayıcı koşulları korunarak sıklık; matris çeşitliliği, sistem kararlılığı ve hatanın sonuç üzerindeki etkisiyle ilişkilendirilmelidir.[5]
Kontrol dışı durumlarda ilgili sonuçların yayımlanması değerlendirme tamamlanıncaya kadar durdurulur. Sorunun başladığı aralık ve etkilenmiş numuneler belirlenir; mümkünse son kabul edilebilir kontrolden sonraki numuneler yeniden analiz edilir. Reaktif, kap, kalibrasyon veya cihazla ilgili nedenler araştırılır ve yapılan işlem kaydedilir. Başarısız kontrolün yerine yalnız sonraki uygun değerin yazılması, olayın izini ve etkisini ortadan kaldırmaz.[9]
Yeterlilik deneyleri, laboratuvarın sonuçlarını dış bir karşılaştırma çerçevesinde değerlendirmesini sağlar. Program seçilirken analit, matris, düzey ve performans değerlendirme ölçütünün laboratuvarın işiyle ilişkisi incelenir. Tek bir başarılı sonuç tüm rutin performansı kanıtlamaz; tek başarısız sonuç da tek başına bütün laboratuvarın yetersizliğini göstermez. Tekrarlayan sapmalar ve zaman içindeki eğilimler daha geniş anlam taşır.[11]
Başarısız yeterlilik sonucu, puanı değiştirmeye çalışmak yerine kök neden araştırması gerektirir. Ham veriler, hesaplamalar, birimler, hazırlama kayıtları ve iç QC sonuçları birlikte incelenir. Düzeltici faaliyet planlanır, uygulanır ve etkinliği doğrulanır. İşlem yalnız belgenin kapatılması değil, aynı sorunun yeniden oluşma olasılığının azaltılmasıdır.[11]
Raporun kullanılabilirliği, sayısal sonucun yanında yöntem ve kalite bilgilerinin anlaşılmasına bağlıdır. Sonucun birimi, ölçüm tanımı, ilgili sınırlar, önemli sapmalar ve gerektiğinde belirsizlik açıklanmalıdır. Uygunluk beyanı verilecekse hangi gerekliliğe göre ve hangi karar kuralıyla değerlendirildiği belirli olmalıdır. Karar kuralı, belirsizliğin kabul veya ret kararında nasıl dikkate alındığını açıklar; sonuç görüldükten sonra elverişli hükmü üretmek için seçilmez.[15]
Koruma bandı, kabul sınırıyla şartname sınırı arasına pay koyan karar yaklaşımıdır; her durumda kendiliğinden uygulanması gereken ortak bir kural değildir. İlgili mevzuat veya şartnamede tanımlanmış kural varsa ona uyulur; diğer durumlarda kural önceden belirlenir ve ilgili taraflarla açıklığa kavuşturulur. Belirsizliğin bulunması, sınır aşımının otomatik olarak kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez.[15]
Son olarak analitik geçerlilik ile suyun genel güvenliği ayrı hükümler olarak korunur. QC koşullarını karşılayan bir sonuç, tanımlanmış numune ve parametre için değerlidir; tek başına bütün kirleticiler, bütün zamanlar veya sağlık açısından kapsamlı güvence vermez. Sonucun desteklediği karar, ölçümün ve veri setinin kapsamını aşmamalıdır.[1][15]