Kalibrasyon eğrisi, belirli ölçüm koşullarında bilinen analit miktarı veya derişimi ile ölçülen cihaz yanıtı arasındaki ilişkiyi gösteren grafik ve bu ilişkiyi tanımlayan matematiksel modeldir. İngilizcede calibration curve olarak adlandırılır. Bilinmeyen numunenin yanıtı bu ilişki üzerinden değerlendirilerek analit derişimi hesaplanır. Su analizlerinde eğri, cihazın verdiği sinyal ile raporlanan kimyasal sonuç arasındaki bağlantıyı kurar.[1]
Kalibrasyonun amacı, noktalardan görsel olarak düzgün bir çizgi geçirmek değil, tanımlanmış aralık ve koşullarda güvenilir sonuç üreten bir ilişki kurmaktır. Bu nedenle yüksek bir belirleme katsayısı, yani R², tek başına yöntemin geçerli olduğunu göstermez. Modelin biçimi, düşük düzeylerdeki davranışı, kalıntıları, numune matrisi ve bağımsız kontrol sonuçları birlikte değerlendirilir.[2]
Eğri, bütün analiz sürecinin yerine geçmez. Özellikle numune hazırlama ile cihaz ölçümü ayrı aşamalarsa, ölçüm çözeltisine uygulanan kalibrasyonun hangi aşamaları kapsadığı açıkça tanımlanmalıdır.[2]
Ölçülen büyüklük ve cihaz yanıtı
Kalibrasyonun yatay ekseninde çoğunlukla derişim, düşey ekseninde ise cihaz yanıtı bulunur. Yanıt; absorbans, kromatografik pik alanı veya iç standarda göre hesaplanan sinyal oranı olabilir. Eksenlere yalnız değişken adı değil, birim ve kullanılan düzeltme de yazılır. Ham pik alanı ile alan oranı aynı büyüklük değildir; birinin katsayıları diğerinin hesabında kullanılamaz.[2][8]
Ölçülen kimyasal büyüklük de baştan tanımlanır. Örneğin suyun çözünmüş element içeriği ile yöntemin belirlediği toplam geri kazanılabilir element içeriği aynı değildir. EPA 200.8 bunlar için farklı hazırlama yolları tanımlar. Aynı cihazda benzer bir kalibrasyon kullanılması, farklı hazırlama işlemlerinden elde edilen sonuçları kendiliğinden eşdeğer yapmaz.[10]
Optik ölçümlerde birbirinden ayrılması gereken büyüklükler
Soğurma esaslı ölçümlerde, uygun referans düzeltmeleri yapılmış geçirgenlik ve absorbans arasındaki temel ilişki şöyledir:[3]
$$T=\frac{P}{P_0},\qquad A=-\log_{10}T$$
Burada \(P_0\) gelen, \(P\) geçen ışınım gücüdür; ikisi aynı güç birimiyle ifade edilir. \(T\) boyutsuz geçirgenlik oranı, \(A\) boyutsuz absorbansdır. Yüzde geçirgenlik oran değil, \(100T\) değeridir; bu nedenle yüzde değeri doğrudan ilk logaritmaya yerleştirilemez. Bağıntıdan cebirsel olarak \(A=2-\log_{10}(\%T)\) elde edilir.[3]
İdeal Beer–Lambert ilişkisi \(A=\varepsilon lc\) biçimindedir. \(c\) mol/L, optik yol \(l\) cm olduğunda molar soğurma katsayısı \(\varepsilon\), L mol−1 cm−1 birimindedir. Dalga boyu ise genellikle nm ile belirtilir; optik yolun yerine geçmez. İlişki homojen ortam ve uygun ışınım koşulları için geçerlidir.[3]
Gerçek cihazda dalga boyu ayarı, spektral bant genişliği ve kaçak ışık yanıtı etkileyebilir. Özellikle soğurma tepesindeki sonlu bant genişliği, yüksek absorbanslarda eğrilik oluşturabilir. Dolayısıyla bir dalga boyu ve cihaz koşulunda kurulmuş eğrinin başka koşullara taşınması deneysel olarak gerekçelendirilmelidir.[4]
Kalibrasyon deneyinin ve çalışma aralığının kurulması
Kalibrasyon deneyi, beklenen numune düzeyleri ve kullanılacak model dikkate alınarak tasarlanır. Standartların yalnız yüksek derişimlerde yoğunlaşması, düşük düzeylerdeki model davranışını yeterince göstermez. Farklı derişim düzeyleri ilişkiyi tanımlarken aynı düzeydeki tekrarlar saçılmayı incelemeyi sağlar. NIST, tekrarlı kalibrasyon verilerinin uyum eksikliği değerlendirmesine de olanak verdiğini belirtir.[5]
Kalibrasyon aralığı, standartların kapsadığı aralıktır; kullanılabilir çalışma aralığı ise modelin ve analitik performansın kabul edilebilir olduğu bölgedir. Eğrinin yazılımda çizilebildiği bütün alan, doğrulanmış ölçüm alanı değildir. EPA 8000D, standart aralığı dışındaki temsil ediciliğin varsayılmamasını ve üst sınırı aşan numunelerin uygun biçimde seyreltilmesini öngörür.[8]
Aralığın alt ucunu yükseltmek düşük derişimli sonuçların raporlanmasını, üst ucunu düşürmek ise seyreltme gereksinimini etkiler. Bu yüzden aralık değiştirilirken yalnız uyum istatistiğinin iyileşmesi değil, analizin amacı da değerlendirilir. Uygun model elde etmek için aralığı daraltmak meşru bir seçenek olabilir; ancak yeni aralık açıkça kaydedilir.[8]
Körün görevi
Kalibrasyon körü, hedef analitin saptanabilir düzeyde bulunmadığı kalibrasyon çözeltisidir ve analitten kaynaklanmayan yanıtı araştırır. Analitik işlem körü ise numune yerine kullanılan uygun malzemenin bütün analiz işleminden geçirilmesidir. Reaktif körü reaktiflerin katkısını, çözücü körü de çözücü kaynaklı sinyali değerlendirmeye yardımcı olur. Bunların aynı ad altında toplanması, problemin hangi aşamadan geldiğini belirsizleştirir.[9]
Kör ölçmek, regresyonu zorunlu olarak sıfırdan geçirmek anlamına gelmez. Kör düzeltmesi, körün regresyona nokta olarak alınması ve kesişimin sıfıra sabitlenmesi farklı işlemlerdir. Kullanılan yöntem bunları ayrı tanımlar; sıfır, sabit ve serbest kesişimli kalibrasyon modelleri farklı varsayımlara dayanır.[1][9]
Model seçimi ve doğrusal olmayan davranış
Doğrusal model, cihaz yanıtının incelenen aralıkta bir doğruyla yeterince açıklanabildiği durumda kullanılır. Sık kullanılan gösterim şöyledir:[1][12]
$$y=a+bc+\epsilon$$
Burada \(y\) ölçülen yanıt, \(c\) derişim, \(a\) kesişim, \(b\) eğim ve \(\epsilon\) rastlantısal hata terimidir. Yanıt absorbans, derişim mg/L ise kesişim absorbans ölçeğinde, eğim L/mg ölçeğindedir. Pik alanı kullanıldığında eğimin birimi buna göre değişir. Katsayıların sayısal değerleri, kullanılan derişim biriminden bağımsız değildir.
Numune derişimi, tahmin edilen katsayılarla ters yönde hesaplanır:[12]
$$\hat c=\frac{y_{\mathrm{numune}}-\hat a}{\hat b}$$
Şapka işareti katsayıların ve sonucun tahmin olduğunu gösterir. Bağıntı, eğimin sıfır olmadığı, doğrusal modelin geçerli olduğu ve yanıtın uygun çalışma aralığına düştüğü durumda kullanılır. Bu işlem, başlangıçta eksenleri ters çevirerek başka bir regresyon kurmakla karıştırılmamalıdır; kalibrasyon modelinde yanıt bağımlı değişken olarak ele alınır.[8][12]
Kesişimin sıfıra sabitlenmesi, analit yokken beklenen düzeltilmiş yanıtın sıfır olduğunu modele dayatır. Bu seçenek serbest kesişimli modelden farklıdır ve düşük derişim sonuçlarını etkileyebilir. NIST’in ele aldığı modeller arasında sıfır kesişimli, sabit kesişimli ve veriden tahmin edilen kesişimli doğrular bulunur; seçim ölçüm davranışıyla uyumlu olmalıdır.[1]
Eğrilik görüldüğünde
Doğrusal olmayan yanıt, her durumda hatalı analiz anlamına gelmez. Bilinen cihaz davranışı ve yeterli deneysel veri varsa uygun bir eğri kullanılabilir. Bununla birlikte modelin kalibrasyon aralığında tek yönlü olması gerekir: aynı yanıta birden fazla derişim karşılık gelmesi ters hesabı belirsizleştirir. EPA 8000D bu nedenle monotonluk ve süreklilik koşulları getirir; doğrusal olmayan modelin dedektör doygunluğunu veya bakım gereksinimini gizlemek için kullanılmamasını vurgular.[8]
Optik eğrilik araştırılırken yalnız polinom derecesini artırmak yerine bant genişliği ve kaçak ışık gibi nedenler de incelenir. Bu etkiler yanıtın fiziksel oluşumunu değiştirir; matematiksel uyumun düzelmesi, alttaki ölçüm sorununun giderildiğini kanıtlamaz.[4]
Uyumun değerlendirilmesi: R², kalıntılar ve geri hesaplama
R² bir uyum özeti olabilir, yöntem geçerlilik belgesi değildir. Eğrinin incelenmesinde model katsayıları, bunların standart hataları ve kalıntı saçılması gibi bilgiler de gerekir. Güvenilir ve belgelenmiş yazılım kullanılması, çıktının hangi model ve varsayımlarla üretildiğinin bilinmesi kadar önemlidir.[5]
Her ölçüm için kalıntı, gözlenen yanıt ile modelin aynı derişim için öngördüğü yanıtın farkıdır:[6]
$$e_i=y_i-\hat y_i$$
Burada \(i\) ölçüm numarası, \(y_i\) gözlenen, \(\hat y_i\) tahmin edilen yanıttır. Kalıntı yanıtla aynı birimdedir. Kalıntılar derişime karşı çizildiğinde sistematik bir örüntü kalmaması beklenir; belirgin eğri biçimi, seçilen fonksiyonun ilişkiyi yeterince açıklamadığını düşündürür. Ancak örüntüsüz tek bir grafik de bütün varsayımları doğrulamaz.[6]
Kalıntıların ölçüm günü veya başka olası etkenlere karşı çizilmesi ek bilgi sağlayabilir. Derişime karşı belirgin görünmeyen bir sorun, günlere göre ayrışma biçiminde ortaya çıkabilir. Böyle bir bulgu belirli bir nedeni tek başına kanıtlamaz; ek inceleme yapılacak etkeni gösterir.[6]
Yanıt hatasından derişim hatasına
Standart yanıtlarının eğriyle geri hesaplanması, modelin derişim ölçeğindeki başarısını gösterir. Sıfırdan farklı bir standart için bağıl hata şu şekilde yazılabilir:[8]
$$E_i=100\frac{\hat c_i-c_i}{c_i}$$
Burada \(c_i\) standarda atanmış, \(\hat c_i\) geri hesaplanmış derişim; \(E_i\) yüzde hatadır. Kör için payda sıfır olduğundan bu ifade kullanılamaz. Kabul sınırları ilgili yönteme ve veri kullanım amacına göre belirlenir; tek bir yüzde bütün su analizleri için ortak değildir.[8]
Tekrarlı düzeyler varsa uyum eksikliği testi, modelden sistematik sapmayı aynı düzeydeki rastlantısal saçılmayla karşılaştırmaya yardımcı olur. Aykırı görünen nokta da otomatik olarak silinmez; kimlik, hazırlama ve ölçüm kayıtları araştırılır. Amaç istatistiği güzelleştirmek değil, veri ile model arasındaki uyuşmazlığı açıklamaktır.[2][5]
Ağırlıklandırma ve değişen ölçüm varyansı
Kalibrasyon düzeyleri boyunca yanıtın saçılması aynı kalmayabilir. Bu durum heteroskedastisite, yani değişen varyans olarak adlandırılır. Böyle bir veri setinde ağırlıklı regresyon, noktaların katsayı tahminine etkisini ölçüm varyanslarına göre düzenlemek için kullanılabilir. NIST’in verdiği amaç fonksiyonu şöyledir:[7]
$$Q=\sum_{i=1}^{n}w_i\left[y_i-f(c_i;\boldsymbol{\theta})\right]^2,\qquad w_i\propto\frac{1}{\sigma_i^2}$$
Burada \(n\) ölçüm sayısı, \(f\) seçilen yanıt modeli, \(\boldsymbol{\theta}\) model katsayıları, \(\sigma_i^2\) ilgili düzeyin yanıt varyansı ve \(w_i\) ağırlıktır. \(Q\) en aza indirilen ağırlıklı kareler toplamıdır. Gerçek varyanslar bilinmediği için ağırlıkların deneysel olarak tahmin edilmesi gerekir; az sayıdaki tekrardan hesaplanan varyanslar da belirsizdir.[7]
Varyansın tersi ilkesi, yaygın ağırlık seçeneklerinin ne zaman anlamlı olabileceğini açıklar. Örneğin varsayımsal olarak \(\sigma_i^2\propto c_i\) ise \(w_i\propto1/c_i\); \(\sigma_i^2\propto c_i^2\) ise \(w_i\propto1/c_i^2\) elde edilir. Bunlar cebirsel sonuçlardır, bir su matrisi için doğrulanmış öneri değildir. Özellikle sıfır derişimde bu ifadeler tanımsız olduğundan körün nasıl ele alınacağı ayrıca belirlenir.[7]
Ağırlıklı uyumun ardından uygun tanı büyüklüğü yalnız ham kalıntı değildir. NIST’in tanımladığı ağırlıklı kalıntı \(\sqrt{w_i}e_i\) biçimindedir. Ham kalıntılarda genişleyen saçılmanın görülmesi, uygun ağırlıklandırmanın mutlaka başarısız olduğu anlamına gelmez; değerlendirme seçilen varyans modeliyle tutarlı yapılır.[7]
Ağırlık seçimi ile ortalama yanıt modelinin seçimi de ayrıdır. Birincisi saçılmanın düzeyler arasında nasıl değiştiğini, ikincisi beklenen yanıtın derişimle nasıl değiştiğini ele alır. Bu nedenle katsayı ve kalıntı çıktılarının birlikte incelenmesi gerekir; yazılımda bir ağırlık seçeneğini işaretlemek tek başına model doğrulaması sayılmaz.[5][7]
Matris etkileri ve kontrol standartları
Numunenin hedef analit dışındaki bileşenleri ölçüm yanıtını etkileyebilir. Dış standart kalibrasyonunda cihaz ayrı hazırlanmış standartlarla değerlendirilir. Matris eşleştirmede standartlara numuneyi temsil eden ortam sağlanır. İç standart yaklaşımında ise benzer analitik davranış göstermesi beklenen farklı bir bileşenin bağıl yanıtı kullanılır. Standart ekleme, hedef analitin bilinen miktarlarının numuneye eklenmesine dayanır.[2]
Bu yaklaşımlar eşanlamlı değildir. Matris eşleştirme temsil edici bir ortam gerektirir; iç standardın düzeltme yeteneği benzer davranış varsayımına bağlıdır. Standart ekleme de bütün girişimleri ortadan kaldırmaz: Eurachem, oransal etkiler ile analitten bağımsız arka plan etkilerini ayırır ve standart eklemenin yalnız oransal etkileri düzeltebildiğini belirtir.[2]
Su analizinde bu ayrımın uygulamadaki karşılığı, temiz çözelti kontrolü ile gerçek numune kontrolünün farklı soruları yanıtlamasıdır. EPA 200.8, cihaz ve laboratuvar performansı uygunken eklenmiş numunedeki geri kazanım sorununun matrisle ilişkili olabileceğini açıklar. Aynı yöntem, iç standart yanıtlarının seri boyunca izlenmesini de ister.[10]
Kalibrasyonu kuran veri ile kontrol verisi
Kalibrasyon standardını geri hesaplamak modelin kendi verisini ne kadar iyi açıkladığını gösterir. Farklı kaynaktan hazırlanmış kontrol standardı ise ortak hazırlama hatalarının araştırılmasına ek olanak sağlar. EPA 200.8’in kalite kontrol numunesi, kalibrasyon standartlarından farklı ve laboratuvar dışı bir kaynaktan sağlanır.[10]
Seri içi doğrulama ise kalibrasyonun zaman içinde korunup korunmadığını izler. Örneğin EPA 200.8 Revision 5.4, kalibrasyon sonrasında, her on analizden sonra ve seri sonunda kalibrasyon körü ile standartların kontrolünü tanımlar. Bu sıklık yönteme özgüdür; bütün cihazlara ortak bir kural olarak aktarılmaz.[10]
Kontrol başarısız olduğunda yalnız yeni eğri oluşturulması yeterli olmayabilir; son uygun kontrol ile başarısız kontrol arasındaki numunelerin durumu değerlendirilir. Ayrıca yüksek düzeyli çözeltiden sonra ölçülen uygun bir kör, taşıma etkisini araştırmaya yardımcı olur. Böylece zamanla değişim, bulaşma ve matris etkisi birbirinden ayrılabilir.[9][10]
Tespit sınırı, belirsizlik ve sonuçların raporlanması
Tespit sınırı, düşük düzeyli analitin körden ayırt edilmesiyle; tayin sınırı ise belirli kullanım için kabul edilebilir nicel performansla ilgilidir. En düşük kalibrasyon standardının bulunması, bu iki sınırın da otomatik olarak doğrulandığı anlamına gelmez. Cihaza doğrudan verilen çözeltilerden elde edilen sınır ile bütün hazırlama işlemini kapsayan yöntem sınırı ayrılır.[2][11]
EPA’nın Aralık 2016 tarihli MDL Revision 2 prosedürü, bütün numune işleme aşamalarının değerlendirmeye katılmasını ister. Başlangıç çalışmasında körlerin ve düşük düzeyde analit eklenmiş numunelerin farklı günlerde işlenmesi, yalnız tek serinin kısa süreli saçılmasına dayanılmasını önler. Bununla birlikte prosedür pH ve özgül iletkenlik dahil bazı ölçümlere uygulanmaz; her su parametresine aktarılabilecek evrensel bir tespit sınırı hesabı değildir.[11]
Kalibrasyonun belirsizliğe katkısı
Hesaplanan derişimin belirsizliği yalnız numune yanıtının tekrarından kaynaklanmaz. Eğimin ve kesişimin belirsizlikleri, bunların kovaryansı, standartlara atanmış değerler ve ortak stok çözeltisinden kaynaklanan etkiler de önem taşıyabilir. Eurachem/CITAC kılavuzunun Ek E.4 bölümü bu bileşenleri ters kalibrasyon açısından ele alır.[12]
Aynı stoktaki sistematik bir derişim hatası, bütün standartları birlikte etkileyebilir. Noktaların birbirine göre çok düzgün yerleşmesi bu ortak etkiyi görünür kılmayabilir. Bu nedenle küçük kalıntı saçılması, standart değerlerindeki belirsizliğin de küçük olduğunu göstermez; belirsizlik bütçesinde ortak ve bağımsız etkiler ayrılır.[12]
Kalibrasyon kaydı; standart kimlik ve derişimlerini, ham yanıtları, kullanılan modeli, katsayıları, ağırlıklandırmayı, geçerli aralığı ve kontrol sonuçlarını birbirine bağlamalıdır. Yazılım çıktısında yalnız eğri resmi veya R² bulunması, hesabın yeniden değerlendirilmesi için yeterli bilgi sağlamaz. NIST özellikle katsayıları, katsayı standart hatalarını ve kalıntı standart sapmasını temel çıktılar arasında sayar.[5]
Son olarak, kalibrasyon eğrisinin kabul edilmesi numunenin bütün kalite koşullarını sağladığı anlamına gelmez. Raporlanan sonucun kullanımında ölçülen büyüklük, yöntem kapsamı, numune hazırlama ve belirsizlik birlikte dikkate alınır. Özellikle bir sınır değer çevresinde uygunluk kararı verilecekse karar kuralı açıklanmalıdır; tek bir cihaz okuması veya yüksek R² değeri kendi başına sağlık ya da mevzuata uygunluk hükmü oluşturmaz.[10][12]