Dozaj pompası veya dozlama pompası, bir sıvı kimyasalı ayarlanabilir miktarda ve kontrollü hızla başka bir akışkana ya da prosese beslemek için kullanılan pompadır. İngilizcede dosing pump ve metering pump terimleri kullanılır. Diyaframlı modeller, bir haznenin hacmini değiştirerek; peristaltik modeller ise esnek hortumu ardışık olarak sıkıştırarak sıvıyı ilerletir. Amaç yalnız sıvı taşımak değil, verilen miktarın işletme koşullarında belirlenebilir ve tekrarlanabilir olmasıdır.[1][2]
Su arıtımında kimyasal beslemenin güvenilirliği, pompanın çalışıyor görünmesinden daha geniş bir konudur. Örneğin sıvı klorlamada gerçek çözelti debisi, kimyasal derişimi ve arıtılan su debisi birlikte değerlendirilir; ayrıca arıtma sonucu ölçülür. Motorun dönmesi veya ekranda bir debi gösterilmesi, kimyasalın hedef noktaya istenen miktarda ulaştığını tek başına kanıtlamaz.[9][10]
Bu nedenle dozaj pompası; kimyasal deposu, emme ve basma hatları, vanalar, ölçüm araçları ve kumanda sistemiyle birlikte değerlendirilir. Bir model için bildirilen basınç, sıcaklık, kimyasal dayanım veya otomatik düzeltme özelliği, bütün dozaj pompalarının ortak özelliği değildir.[3][4]
Çalışma ilkesi, yapı ve pompa türleri
Diyaframlı pompalar
Diyaframlı dozaj pompasında esnek bir zar, dozaj kafası içindeki hacmi büyütüp küçültür. Emme hareketinde hazneye sıvı alınırken basma valfi kapanır. Ters harekette emme valfi kapanır ve sıvı basma valfinden dışarı itilir. Bu tek yönlü akış, valflerin uygun zamanda açılıp kapanmasına bağlıdır. Diyafram aynı zamanda kimyasalın bulunduğu hacimle tahrik tarafı arasında ayırıcı görevi görür.[1]
Temel bileşenler dozaj kafası, diyafram, emme ve basma valfleri, tahrik mekanizması ve ayar elemanlarıdır. Bazı yapılarda çok katmanlı diyafram ve hasar göstergesi bulunur. Bununla birlikte, hasar sensörünün varlığı otomatik olarak bütün kaçakların algılandığı anlamına gelmez; sensörün takılması, bağlantısı ve çalışma koşulları ürün talimatına uygun olmalıdır.[1]
Debi, tasarıma göre strok uzunluğu, strok sıklığı veya motor hareketinin zamanlamasıyla ayarlanır. Strok, bir emme-basma çevrimindeki hareketi ifade eder. Bazı dijital diyaframlı pompalarda tam strok korunur ve basma hareketinin süresi değiştirilir. Dolayısıyla bir cihazdaki yüzde ayarı, başka bir modelde aynı fiziksel değişkeni veya aynı debiyi temsil etmeyebilir.[3]
Peristaltik pompalar
Peristaltik pompada dönen merdaneler esnek hortumu gövdeye karşı sıkıştırır. Sıkışan bölümün önündeki sıvı ilerler; merdane geçtikten sonra hortum yeniden açılarak yeni sıvının alınmasına olanak verir. Kimyasal, normal çalışma sırasında hortumun iç yüzeyiyle temas eder. Pompalama çevrimi için diyaframlı kafadaki gibi emme ve basma çekvalfleri gerekmez.[2]
Önerilen çalışma aralığında devir değişikliği debiyi değiştirebilir; ancak bu ilişki koşulsuz bir hacim garantisi değildir. Hortumun boyutu ve mekanik durumu, giriş-çıkış basınçları ve sıvının özellikleri gerçek debiyi etkiler. Üreticinin belirli hortum ve deney sıvısıyla oluşturduğu performans tablosu, farklı kimyasala doğrudan taşınamaz.[2][13]
Vana bileşenleri ve hidrolik koruma
Akış yönünü belirleyen elemanlar
Emme ve basma çekvalfleri, diyaframlı pompanın çevrimini tamamlayan çalışma elemanlarıdır. Depo içindeki süzgeçli dip valfi ise uygun uygulamalarda emme hattının dolu kalmasına yardımcı olur ve iri kirlerin girişini sınırlar. Enjeksiyon valfi, kimyasal hattının ana su hattına bağlandığı noktada bulunur; istenmeyen geri karışımı azaltmak için kullanılır. Bu elemanların işlevleri benzer görünse de yerleri ve görevleri aynı değildir.[1][4]
Karşı basınç valfi, pompanın uygun bir basınç farkına karşı çalışmasını sağlamak için kullanılır. Serbest çıkış, değişken hat basıncı veya depodan kaynaklanan giriş basıncı, dozaj davranışını değiştirebilir. Valfin seçimi yalnız bağlantı çapına değil, debiye, akışkana ve çıkış basıncının değişimine de bağlıdır. Aynı gövdeye benzeyen farklı valf tasarımlarının kullanım sınırları farklı olabilir.[5][7]
Aşırı basınç ve kontrolsüz akış
Tahliye valfi, belirlenmiş basınç aşıldığında sıvıya güvenli bir dönüş yolu açar. Karşı basınç valfi normal dozlama koşulunu oluştururken tahliye valfi aşırı basınç durumuna yöneliktir. Bir elemanın her iki göreve uygun olduğu ancak üretici açıkça belirtiyorsa kabul edilir. Dönüş hattı, kimyasalı çevreye püskürtmeyecek ve uyumsuz sıvılarla birleştirmeyecek şekilde projelendirilir.[5][12]
Pompa gövdesindeki dahili tahliye valfi, bütün tesisatın emniyet valfi olarak varsayılamaz. Örneğin incelenen Sigma/1 talimatı, bu elemanın korumasını pompanın oluşturduğu aşırı basınç ve tahrik grubu bakımından sınırlar. Tesisatın dış kaynaklı basınçları ayrıca değerlendirilir.[1]
Pulsasyon sönümleme
Kesikli basma hareketi, hat boyunca debi ve basınç dalgalanmaları oluşturabilir. Pulsasyon sönümleyicideki sıkıştırılabilir gaz hacmi, basma sırasında enerjinin bir bölümünü depolar; basınç azaldığında sıvının hatta verilmesine yardımcı olur. Gaz ile kimyasal, uygun tasarımlarda diyafram veya benzeri bir ayırıcıyla ayrılır.[6]
Sönümleyicinin hacmi, malzemesi ve ön şarjı uygulamaya göre belirlenir. Sönümleme, ortalama dozun doğru olduğunu kanıtlamaz ve aşırı basınç korumasının yerine geçmez. Üreticinin belirli sönümleyiciler için verdiği ayar oranları başka ekipmanlara otomatik olarak uygulanmaz.[6]
Seçim parametreleri ve kimyasal uyumu
Seçim, yalnız etiket üzerindeki en yüksek litre/saat değerine dayanmaz. Kimyasalın adı ve derişimi, gerekli en düşük ve en yüksek besleme, emme koşulları, basma basıncı, sıcaklık, yoğunluk, viskozite ve varsa katı içeriği birlikte tanımlanır. Üreticinin kurulum bilgi formunda bu değişkenlerin ayrı ayrı istenmesi, pompa kapasitesinin tesisattan bağımsız olmadığını gösterir.[4]
Gerekli debi aralığının cihazın doğrulanmış ayar aralığında bulunması gerekir. Bir pompanın çok düşük bir sayıya ayarlanabilmesi, o noktada aynı doğrulukla sıvı verdiğini tek başına göstermez. Özellikle peristaltik pompaların performans belgelerinde, düşük debi ile yüksek basıncın birlikte istenmesi durumunda hortum boyutu ve hız seçimine ilişkin özel sınırlar bulunabilir.[13]
Emme tarafı da kapasiteyi sınırlayabilir. Yüksek emme mesafesi, dar veya uzun hat, gaz birikimi ve viskoz sıvının hazneye yeterince hızlı dolamaması düşük debiye yol açabilir. Böyle bir durumda yalnız strok hızını artırmak, beklenen kapasite artışını sağlamayabilir. İncelenen DDA arıza tablosu, yüksek viskoziteyi ve emme yüksekliğini yetersiz beslemenin ayrı nedenleri olarak ele alır.[8]
Islanan parçaların birlikte değerlendirilmesi
Kimyasal uyum, yalnız pompa kafasının malzemesiyle belirlenmez. Diyafram veya hortum, valf bilyesi ve yuvası, contalar, bağlantılar ve diğer ıslanan parçalar aynı akışkana uygun olmalıdır. Kimyasalın derişimi, sıcaklığı, katkıları veya safsızlıkları değiştiğinde önceki malzeme seçimi yeniden değerlendirilir. Bir malzemenin adının kimyasala dayanıklı olarak anılması, bütün çalışma koşullarında sınırsız uygunluk anlamına gelmez.[7]
Basınç ve sıcaklık değerleri de birlikte okunur. Kafa, hortum, bağlantı ve yardımcı vanaların ayrı sınırları bulunabilir. Peristaltik pompa için yeni hortumla, suyla ve düşük hat basıncıyla belirlenmiş bir debi; sıcak, viskoz veya yaşlanmış hortumla pompalanan kimyasalın gerçek debisiyle aynı kabul edilmez.[13]
Bu nedenle teknik seçim sonucunda yalnız model adı değil, ıslanan malzeme kombinasyonu ve kabul edilen işletme koşulları da kaydedilir. Sonradan yapılan kimyasal veya hat değişikliğinin değerlendirilmesinde bu kayıt temel alınır.[4][7]
Bağlantılar, sızdırmazlık ve yerleşim
Pompanın yerleşimi; sağlam taşıma, bakım erişimi, uygun çevre koşulları ve hat bağlantılarının zorlanmaması açısından değerlendirilir. Titreşim, özellikle valfli dozaj kafalarında çalışma düzenini bozabilir. Boru ağırlığı, eksen kaçıklığı veya ısıl genleşme kuvveti plastik pompa bağlantısına taşıtılmaz; uygun destek ve geçiş elemanları kullanılır.[4][7]
Bağlantının sızdırmazlığı yalnız sıkma kuvvetine bağlı değildir. Conta biçimi, bağlantı yüzeyi ve rakor geometrisi birbiriyle uyumlu olmalıdır. Üretici talimatında oluklu bağlantıya uygun bir conta ile düz bağlantıya uygun conta farklılaştırılabilir. Benzer şekilde, daha önce sıkıştırılmış belirli PTFE contaların yeniden kullanılması uygun görülmeyebilir. Bu ayrıntılar bütün rakorlar için ortak bir montaj kuralı yerine, ilgili bağlantının talimatından doğrulanır.[4]
Emme hattında dışarı sıvı sızmaması, içeri hava alınmadığını kesin olarak göstermez. Hava cepleri ve emme hattı koşulları dozlamayı bozabileceğinden bağlantı incelemesi yalnız görünür damlamayla sınırlanmaz. Bununla birlikte, hattı kısaltmak veya çapını değiştirmek gibi müdahaleler de pompanın ve kimyasalın gerekliliklerine göre değerlendirilir.[8][13]
Çekvalf, güvenli izolasyon vanasıyla aynı şey değildir. Pompa kafası valfleri, dip valfi veya karşı basınç valfi mutlak sızdırmaz kapatma elemanı olarak kabul edilmez. Depo kotu ya da ana hattaki düşük basınç, pompa durmuşken kontrolsüz akışa yol açabilir. Gerekli sifon önleme ve kapatma düzeni, gerçek basınç koşullarına göre seçilir.[7]
Peristaltik mekanizmanın hortumu kapatması da harici korumaları gereksiz kılmaz. Örneğin 630 U/UN talimatı, hortum veya kafa arızasında basınçlı sıvının geri boşalmasına karşı çıkış tarafında çekvalf ister. Bu örnek, çalışma mekanizması ile arıza anındaki koruma işlevinin ayrı incelenmesi gerektiğini gösterir.[13]
Debi ayarı, doz hesabı ve kalibrasyon
Çözelti debisi ile kimyasal dozun ayrılması
Pompanın verdiği çözelti hacmi ile suya uygulanan etkin madde dozu farklı büyüklüklerdir. Aynı hacimsel besleme, farklı derişimdeki çözeltilerde farklı kimyasal miktarı anlamına gelir. Sıvı klorlama için hazırlanan operatör rehberi de su debisini, çözelti pompası debisini ve kimyasal derişimini birlikte ele alır.[9]
Bu değişkenler arasındaki basit kütle dengesi, aşağıdaki birim seçimiyle yazılabilir:
$$q=\frac{Q D}{C_s}$$
Burada \(q\) çözelti debisi, L/h; \(Q\) arıtılan su debisi, m³/h; \(D\) uygulanan etkin madde dozu, mg/L; \(C_s\) ise besleme çözeltisindeki aynı etkin maddenin derişimi, g/L’dir. Birim dönüşümünde 1 m³ = 1000 L ve 1 g = 1000 mg olduğundan \(Q D\), sayısal olarak g/h cinsinden etkin madde ihtiyacını verir. Bunun g/L cinsinden derişime bölünmesi L/h sonucunu oluşturur. Denklem, belirtilen besleme noktasına ulaşan kimyasal miktarının bilançosudur; reaksiyon verimini veya arıtma sonucunu hesaplamaz.[9]
Bu ifade, düzgün tanımlanmış ve homojen besleme çözeltisi için kullanılır; çözelti hacminin su debisine göre küçük olduğu kabul edilir. Kütlece yüzde olarak verilen derişim doğrudan g/L yerine konulmaz; dönüşüm için çözeltinin yoğunluğu gerekir. Ayrıca doz ve derişim aynı etkin madde temelinde belirtilmelidir. Klorlamada uygulanan dozun tamamı kalıntı olarak kalmadığından hedef kalıntı değeri doğrudan \(D\) yerine yazılamaz.[9]
Gerçek debinin ölçülmesi
Kalibrasyon, ayar ile gerçekte verilen miktar arasındaki ilişkiyi belirler. Hacimsel yöntemde belirli sürede çekilen çözelti miktarı ölçülür. EPA bakım rehberi bu miktarın hedef beslemeyle karşılaştırılmasını ve ayar değişikliklerinin kaydedilmesini önerir.[11]
$$q_{\mathrm{ölç}}=\frac{\Delta V}{\Delta t}$$
Burada \(\Delta V\) ölçülen hacim azalması, \(\Delta t\) ölçüm süresidir. Hacim L ve süre h seçilirse sonuç L/h olur. Hacim mL, süre dakika ise:
$$q_{\mathrm{ölç}}\,[\mathrm{L/h}]=0{,}06\,\frac{\Delta V\,[\mathrm{mL}]}{\Delta t\,[\mathrm{min}]}$$
0,06 katsayısı yalnız dakika-saat ve mililitre-litre dönüşümünden gelir. Ölçülen hacim azalmasının bütünü pompaya gitmeli; aynı kaba dolum, kaçak veya geri dönüş bulunmamalıdır. Ölçüm aralığı, hacim okumasının çözünürlüğüne ve pompanın kesikli çalışmasına uygun seçilir.[11]
Kalibrasyon işletmeyi temsil etmelidir. İncelenen DDA talimatı; dozaj kafasının ve emme hattının kimyasalla dolu, havanın giderilmiş ve pompanın işletme koşullarına bağlı olmasını ister. Fabrika kalibrasyonunun farklı viskozite veya karşı basınçta doğrudan geçerli olmayabileceğini belirtir. Açık kaba, basınçsız denemede elde edilen sonuç bu nedenle basınçlı hatta koşulsuz taşınmaz.[8]
Kalibrasyon kaydı; kimyasalı, ayarı, ölçülen hacmi, süreyi ve sonucu ilişkilendirir. Peristaltik pompalarda hortum, sıvı veya bağlantı hattı değiştikten sonra yeniden kalibrasyon gerekebilir. Kalibrasyon menüsünde işlemin tamamlanmasıyla, bağımsız hacim ölçümünün ayarı doğrulaması aynı kanıt değildir.[11][13]
Kontrol, izleme ve proses doğrulaması
Manuel işletmede kullanıcı bir debi veya hareket ayarı seçer. Otomatik işletmede ise pompa, su sayacından gelen darbelere, analog sinyale veya haberleşme komutuna göre çalışabilir. Darbe başına hacim ayarı ile 4–20 mA sinyalinin debiye ölçeklenmesi farklı kontrol biçimleridir; mevcut seçenekler model ve donanıma bağlıdır.[3]
Akışa orantılı besleme, su debisi değişirken belirlenmiş kimyasal/su oranının korunmasını amaçlar. Ancak oran doğru olsa bile çözelti derişimi yanlışsa etkin madde dozu değişir. EPA’nın sıvı klorlama rehberi, akış yokken kimyasal beslemenin çalışmamasını ve besleme ekipmanının düzenli doğrulanmasını vurgular. Bu yaklaşım, pompayı yalnız zamanlayıcıyla çalıştırmaktan farklıdır.[9][10]
Komut, hareket, besleme ve sonuç
İzleme verileri dört ayrı soruya yanıt verir: Pompaya hangi komut gönderilmiştir? Tahrik mekanizması çalışmış mıdır? Kimyasal gerçekten aktarılmış mıdır? Proseste beklenen sonuç oluşmuş mudur? Bu sorular aynı göstergeyle yanıtlanamaz. Örneğin motor hareketi kimyasal beslemeyi, kimyasal besleme de yeterli kalıntı klor oluştuğunu tek başına kanıtlamaz.[3][9]
Bazı dijital pompalarda dozaj kafasındaki basınç ile diyafram konumu birlikte değerlendirilir. Basınç-konum eğrisindeki değişimler, hava veya valf kaçağı gibi durumların tanınmasında kullanılabilir. Bu, belirli sensör ve üretici algoritmasına dayanan bir işlevdir; bütün pompalarda bağımsız debimetre bulunduğu anlamına gelmez. Algoritmanın çalışma şartları ve algılama sınırları ürün belgesinden okunur.[3]
Seviye uyarısı, boş depo, kaçak algılama ve arıza röleleri farklı riskleri izler. Dozaj istasyonunun bakım planında bu elemanların da işlev kontrolü bulunması gerekir. Bir alarmın yalnız ekranda görünmesi ile pompayı durdurması veya üst kontrol sistemine iletilmesi farklı sonuçlar doğurur.[12]
Klorlamada besleme debisinin doğrulanmasına ek olarak kalıntı ölçülür; kimyasal talep, verilen klorun ölçülebilir kalıntıya dönüşmesini etkiler. Böylece ekipman doğrulamasıyla proses doğrulaması birbirini tamamlar. Kimyasal hazırlamada kullanılan su bağlantısının geri akış ve çapraz bağlantı yönünden korunması da pompa kumandasından ayrı bir güvenlik konusudur.[9][10]
Bakım, arıza belirtileri ve güvenli işletme
Dozaj pompasında bir belirti birden fazla nedene bağlı olabilir. Çalışmasına rağmen az sıvı veren diyaframlı pompada hava, tıkanmış emme hattı, kirli valfler, yüksek emme mesafesi, uygun olmayan viskozite veya diyafram hasarı araştırılır. Beklenenden fazla beslemede ise ayarın yanında giriş ve çıkış basınçlarının ilişkisi değerlendirilir. Arıza tablosu, doğrudan parça değiştirme talimatı değil, olası nedenleri ayırma aracıdır.[8]
Dalgalı besleme, valflerin düzensiz çalışmasına veya değişen karşı basınca işaret edebilir. Dış kaçak ise bağlantı sorunu ile diyafram hasarı bakımından ayrıştırılır. Sızıntıyı yalnız daha fazla sıkarak gidermeye çalışmak doğru bir genel yöntem değildir; uygun conta, bağlantı bütünlüğü ve ürüne ait sıkma talimatı birlikte incelenir.[4][8]
Peristaltik pompalarda hortum sarf ve aşınma elemanıdır. Hortumun zamanla değişen davranışı debiyi etkileyebileceği için yalnız görünür kopma beklenmez. Yeni hortumla oluşturulmuş performans verisinin yaşlanmış hortumda aynen süreceği varsayılmaz. Hortum değişiminden sonraki debi doğrulaması, bakımın ölçülebilir bir parçasıdır.[13]
Bakım programının kapsamı
Bakım yalnız pompayı kapsamaz; emme-basma hatları, enjeksiyon noktası, yardımcı vanalar, depo ve kaçak algılama da programa alınır. Hız veya strok ayarı değiştiğinde kaydın güncellenmesi, sonraki debi sapmasının yorumlanmasına yardımcı olur. EPA’nın küçük sistemler için hazırladığı eski bakım rehberindeki takvim, bütün kimyasallar ve çalışma rejimleri için zorunlu ortak aralık değildir.[11][12]
Güvenlik açısından kritik uygulamada arıza hâlindeki proses davranışı önceden tanımlanır. EPA’nın sıvı klorlama değerlendirmesi, besleme pompası veya valf arızasının dezenfeksiyonu kesebileceğini belirterek yedek ekipman ve parçaları ele alır. Yedek pompanın bulunması da onun uygun kimyasalla, doğru ayarla ve çalışabilir durumda olduğunun kontrolüyle anlam kazanır.[10]
Kimyasal ve elektriksel güvenlik
Bakımda kullanılan yöntem, kimyasalın güncel güvenlik bilgi formuna ve ekipman talimatına dayanır. Basınçlı kimyasal devresi açılmadan önce güvenli izolasyon, basıncın giderilmesi ve sıvının uygun biçimde yönetilmesi gerekir. Kişisel koruyucu donanım, kaçak toplama ve müdahale düzeni kimyasala göre belirlenir; her sıvı için aynı temizlik veya yıkama yöntemi uygun değildir.[12]
Elektrik bağlantısı ve koruma müdahaleleri yetkin personelin işidir. Bir kontrol ekranındaki durdurma komutu, bakım için gerekli güvenli enerji izolasyonuyla eş tutulmaz. Uzaktan veya otomatik yeniden çalışabilen ekipmanda bu özellik ayrıca dikkate alınır. Ünitenin tehlikeli bölgeye uygunluğu da sıradan muhafaza koruma derecesinden çıkarılamaz.[8][12]
Sonuç olarak güvenilir dozlama; doğru pompa seçimi, uygun vana düzeni, doğrulanmış debi ve ölçülen proses sonucunun birlikte sağlanmasına bağlıdır. Kalibrasyon hidrolik veya kimyasal uyumsuzluğu ortadan kaldırmaz; alarm sistemi de planlı bakımın yerine geçmez.[4][10][12]