Debimetre, bir boru veya kanaldan geçen akışkanın birim zamandaki hacmini ya da kütlesini ölçen cihazdır; akış ölçer ve İngilizce flowmeter adlarıyla da anılır. Bazı cihazlar doğrudan hacim veya kütleyle ilişkili bir etkiyi algılarken bazıları hız, basınç farkı ya da su seviyesini ölçerek debiyi hesaplar. Anlık debi ile belirli sürede geçen toplam miktar farklı büyüklüklerdir; aynı cihaz bunlardan birini veya her ikisini gösterebilir.[1]
Su ve atıksu arıtımında debi ölçümü, ünitelere giren ve çıkan akımların izlenmesi, işletme koşullarının karşılaştırılması ve su miktarının kaydedilmesi için kullanılır. Sürekli ölçüm sistemi yalnız sensörden oluşmaz; sinyal dönüştürücü, gösterge, kayıt sistemi ve toplamlaştırıcı da sonuca katkıda bulunur.[2] Bu nedenle bir debimetrenin uygunluğu yalnız katalogdaki hata yüzdesiyle belirlenmez. Akışkanın özellikleri, beklenen debi aralığı, borunun doluluğu, montaj yeri ve bakım olanakları birlikte değerlendirilir. Aynı ölçüm ilkesi, farklı su matrislerinde veya tesis koşullarında farklı sonuç verebilir.[8]
Ölçülen büyüklükler ve cihazın yapısı
Hacimsel debi, bir kesitten birim zamanda geçen sıvı hacmidir; m3/s, m3/h veya L/dak gibi birimlerle gösterilir. Kesitteki ortalama hız biliniyorsa temel ilişki aşağıdaki gibi yazılır:[1]
$$Q=A\bar{v}$$
Burada \(Q\) hacimsel debi, \(A\) akışın kapladığı kesit alanı, \(\bar{v}\) ise kesite dik hız bileşeninin alan ortalamasıdır. Alan m2, hız m/s alındığında debi m3/s olur. Borunun merkezinde veya tek bir noktada ölçülen hız, her koşulda bu ortalamaya eşit değildir. Kısmen dolu bir boruda da akış alanı, borunun bütün iç kesiti olarak alınamaz.[1]
Toplam geçen hacim, zamanla değişen debinin ölçüm süresince biriktirilmesiyle bulunur:
$$V=\int_{t_1}^{t_2}Q(t)\,\mathrm{d}t$$
Burada \(V\) toplam hacim, \(t_1\) ve \(t_2\) başlangıç ve bitiş zamanlarıdır. Debi m3/s, zaman saniye olduğunda sonuç m3 çıkar. Tek bir anlık değerin bütün güne uygulanması, ancak bu değerin dönem boyunca geçerli olduğu gerekçelendirilebiliyorsa anlamlıdır.[1][8]
Kütlesel debi ise birim zamandaki kütledir ve örneğin kg/s ile ifade edilir. Coriolis cihazları bu büyüklüğü ölçebilir. Hacimsel ve kütlesel değerler karşılaştırılırken akışkanın yoğunluğu ve ölçümün hangi koşullara ait olduğu dikkate alınır; ekrandaki birim değişikliği, yoğunluk bilgisinden bağımsız bir fiziksel dönüşüm değildir.[6][7]
Elektronik sistemlerde sensör fiziksel etkiyi algılar; transmitter, yani sinyal dönüştürücü, bunu işleyerek okunabilir veya iletilebilir çıktıya dönüştürür. Gösterge yerel okumayı, kayıt cihazı zamana bağlı veriyi, toplamlaştırıcı ise geçen miktarı sağlar. Açık kanalda birincil eleman savak veya ölçüm oluğu olabilir; buna bağlı seviye sensörü ve dönüştürücü birlikte debi ölçüm sistemini oluşturur. Dolayısıyla sensörün doğru çalışması, kayıt sistemindeki zaman ve ölçek ayarlarının da doğru olduğunu kendiliğinden göstermez.[2]
Başlıca ölçüm prensipleri
Değişken alanlı debimetreler
Rotametre, klasik yapısında yukarı doğru genişleyen konik bir tüp ve hareketli şamandıradan oluşur. Alttan gelen sıvı şamandırayı yükseltir; şamandıranın ağırlığı, kaldırma etkisi ve akışın uyguladığı kuvvet dengelendiğinde belirli bir konum oluşur. Konum yükseldikçe sıvının geçtiği halka biçimli açıklık genişler. Şamandıranın seviyesi, uygun ölçek üzerinden debi olarak okunur.[3]
Saydam tüpte doğrudan, metal tüpte ise örneğin manyetik aktarım üzerinden gösterim yapılabilir. Temel mekanik gösterim dış elektrik beslemesi gerektirmeyebilir; elektronik çıkışlar ayrı değerlendirilir. Bu yapı özellikle temiz sıvıların küçük debilerinde kullanışlıdır. Bununla birlikte yoğunluk ve viskozite kuvvet dengesini etkiler. Su için hazırlanmış ölçek farklı bir kimyasal çözeltiye doğrudan uygulanamaz. Klasik yerçekimli tasarımın montaj yönü de önemlidir; yatay veya aşağı yönlü akışa uygun özel modellerin bulunması, bütün rotametrelerin her konumda çalışacağı anlamına gelmez.[3]
Mekanik ve diferansiyel basınçlı ölçüm
Türbin, pervane veya kanatçıklı cihazlar, akışın hareketli bir elemana aktardığı dönmeyi ölçüm sinyaline çevirir. Hareketli parçaların aşınması, yabancı maddeler veya yatak sürtünmesinin değişmesi ölçüm ilişkisini bozabilir. Diferansiyel basınçlı cihazlarda ise Venturi, nozul veya orifis gibi bir daralma akışı hızlandırır; belirlenmiş iki nokta arasındaki basınç farkı, geometriye ve geçerli katsayılara bağlı olarak debiye dönüştürülür. Sıradan bir hat basıncı okuması bu ölçümün yerine geçmez.[1]
Elektromanyetik debimetreler
Elektromanyetik ölçüm, iletken bir sıvının manyetik alan içinde hareket ederken elektriksel gerilim oluşturmasına dayanır. Bobinler alanı oluşturur, elektrotlar akışa bağlı gerilimi algılar; yalıtkan iç yüzey ölçüm sinyalinin metal gövde üzerinden kısa devre olmasını önler. Uygun geometrik ve elektriksel koşullarda algılanan gerilim akış hızıyla ilişkilidir.[4]
Ölçüm kesitinde dönen bir parça gerekmemesi ve geçişin daraltılmadan tasarlanabilmesi önemli özelliklerdir. Bununla birlikte sıvının yeterli elektriksel iletkenliği bulunmalıdır. Elektrotları örten birikinti de hata oluşturabilir. Bu nedenle ham su veya atıksuda kullanılabilen bir elektromanyetik cihazın, çok düşük iletkenlikli arıtılmış suda da uygun olduğu varsayılamaz; kabul edilen iletkenlik aralığı ve sensör yapısı ürün belgesinden doğrulanır.[4][9]
Ultrasonik debimetreler
Geçiş zamanı yönteminde ses, akış yönünde ve ters yönde gönderilir. İki yöndeki yayılma süreleri arasındaki farktan akustik yol boyunca hız hesaplanır; bu bilgi kesit alanıyla ilişkilendirilerek debiye çevrilir. Tek yollu ölçümün kesit ortalamasını temsil etmesi, gerçek hız profiliyle kullanılan modelin uyumuna bağlıdır. Çok yollu sistemler farklı bölgelerden bilgi toplayarak profil etkisini azaltabilir; bu özellik bütün montaj hatalarını ortadan kaldırmaz.[5]
Boru dışına kelepçelenen clamp-on tasarımlar, sensörün sıvıyla temas etmesini gerektirmeden ölçüm yapabilir. Buna karşılık boru ve kaplama verileri ile akustik temas ölçümün parçasıdır.[16] Doppler yönteminde ise hareketli parçacık veya kabarcıklardan dönen sesin frekans değişimi değerlendirilir. Yansıtıcıların varlığı ve hareketi önem taşıdığından, bu yöntemle geçiş zamanı yönteminin akışkan gereksinimleri aynı değildir.[1]
Coriolis debimetreler
Coriolis cihazlarında akışkan, titreştirilen ölçüm tüpünden geçer. Akışın oluşturduğu dinamik etki, tüp üzerindeki algılama noktaları arasında hareket veya faz farkı meydana getirir; cihaz bunu kütlesel debiyle ilişkilendirir. Bazı modeller yoğunluk bilgisi de sağlar. İletkenlik şartına bağlı olmaması önemli bir farktır; ancak tüp geometrisi, hidrolik kayıp ve dış titreşim etkileri uygulamaya göre incelenmelidir. Kütle ölçümü gerekmeyen bir su hattında yalnız yüksek performans beklentisiyle bu teknolojiye yönelmek yeterli seçim gerekçesi değildir.[6][8]
Seçim ve boyutlandırma
Seçim, ölçümün hangi kararı destekleyeceğinin tanımlanmasıyla başlar. Yerel bir akış kontrolü, üretim miktarı kaydı ve otomatik proses kontrolü aynı veri gereksinimine sahip değildir. Anlık değer yeterli olabilir veya sürekli kayıt ve toplam hacim gerekebilir. Cihazın satın alma bedeline ek olarak montaj, yardımcı ekipman, bakım, kontrol ve duruş maliyetleri de değerlendirilir.[8]
En düşük, normal ve en yüksek debiler ayrı belirlenir. Başlatma, durdurma ve olağandışı işletme koşulları da ölçüm aralığının dışında bırakılmamalıdır. Yalnız boru çapına veya ileride beklenen en yüksek kapasiteye göre büyük cihaz seçilmesi, mevcut düşük debilerde istenen performansın sağlanamamasına yol açabilir. Ölçülebilir en küçük sinyal ile belirtilen hata sınırlarının korunduğu en küçük debi aynı değildir. Kullanılabilir aralık, ürünün ilgili performans şartıyla birlikte okunur.[11]
Akışkan değerlendirmesi elektriksel iletkenlik, yoğunluk, viskozite, katı madde, lifli malzeme ve gaz içeriğini kapsar. Sadece ortalama su özellikleri değil, temizlik ve proses geçişleri de önemlidir. Bir ölçüm yönteminin temiz suda uygun olması, çamur veya kimyasal çözelti için uygunluğunu göstermez. Tıkanma ve aşınma olasılığı, bakım erişimiyle birlikte değerlendirilir.[8]
Basınç, sıcaklık, vakum dayanımı ve kimyasal uyum ürün yapılandırmasına özgüdür. Gövde malzemesi tek başına yeterli bilgi değildir; iç kaplama, elektrotlar, contalar ve bağlantılar da akışkana maruz kalabilir. Temizlik kimyasalının derişimi ve sıcaklığı ayrıca dikkate alınır. Bir ürün ailesindeki en yüksek basınç ile en yüksek sıcaklığın bütün malzeme seçeneklerinde eşzamanlı geçerli olduğu varsayılamaz.[9]
İçme suyuyla temas eden cihazlarda ölçüm performansından ayrı bir malzeme güvenliği değerlendirmesi gerekir. NSF’nin NSF/ANSI 61 açıklaması, bileşenlerden suya geçebilen kimyasal kirleticilerin sağlık etkileriyle ilgilidir; debi doğruluğunu veya mikrobiyal büyümeye karşı performansı belgelemez. Bu standardın varlığı, herhangi bir debimetrenin sertifikalı olduğunu da göstermez. Belirli modelin sertifika kapsamı ve kullanım koşulları ayrıca doğrulanmalıdır; Kuzey Amerika standardı başka bir ülkenin bütün hukuki gerekliliklerinin yerine geçtiği şeklinde yorumlanmamalıdır.[15]
Montaj ve bağlantı koşulları
Montaj yerinin temel hidrolik sorunu, sensöre ulaşan hız profilidir. Dirsekler, vanalar, pompalar, daralmalar ve genişlemeler kesitte asimetrik hız dağılımı veya dönel akış oluşturabilir. Sensörün algıladığı hız ile kesit ortalaması arasındaki ilişki değiştiğinde sistematik sapma doğabilir. Ekranın kararlı görünmesi, bu sapmanın bulunmadığını kanıtlamaz.[7]
Üreticilerin belirttiği düz giriş ve çıkış uzunlukları, cihazın önünde ve arkasında akışı bozan eleman bulunmayan kesimleri ifade eder. Bu uzunluklar ölçüm ilkesine, sensör tasarımına ve yakındaki bozucu elemana göre değişir. Bu nedenle bütün debimetrelere uygulanacak tek bir boru çapı katı veya evrensel vana yerleşimi verilemez. Yeterli düz hat bulunmadığında, kurulumun belirtilen performansı sağlayıp sağlamadığı ayrıca değerlendirilir; katalog şartının sessizce geçersiz sayılması doğru değildir.[7]
Doluluk, tam boru ölçümü için tasarlanmış cihazlarda ayrı bir koşuldur. Hava cepleri elektrot temasını veya akustik yolu etkileyebilir. Boş boru algılama işlevi, uygun olmayan dolulukta doğru debi ölçümü yapıldığı anlamına gelmez. Sensör konumu ve elektrot yönelimi ilgili ürünün montaj talimatına göre belirlenir.[9]
Clamp-on ultrasonik sistemlerde borunun dış çapı, et kalınlığı, malzemesi ve varsa iç kaplamasının özellikleri doğru tanımlanmalıdır. Sensör ile boru arasındaki temas malzemesi ve yüzey durumu ses iletimini etkiler. Yanlış boru verisiyle kuvvetli bir sinyal alınması yine de yanlış sonuç verebilir; sinyalin varlığı ile debinin doğrulanması ayrı konulardır.[16]
Hat içine bağlanan cihazlarda conta kesiti daraltmamalı, sızdırmazlık elemanı ve sıkma koşulları sensör yapısına uygun olmalıdır. Bazı elektromanyetik tasarımlarda iletken sızdırmazlık malzemeleri ölçüm sinyalini bozabilir. Potansiyel dengelemesi ve topraklama düzeni de cihaz ile boru malzemesine göre belirlenir. Elektrik bağlantısı, devreye alma ve bakım yetkin, yetkilendirilmiş personelce yapılır; burada terminal bağlantısı veya enerji altında müdahale yöntemi verilmez.[9]
Doğruluk, belirsizlik ve kalibrasyon
Doğruluk, ölçülen değer ile ölçülen büyüklüğün gerçek değeri arasındaki yakınlığı anlatır. VIM terminolojisinde sayısal bir büyüklük değildir; ürün belgelerindeki sayısal beyanların hangi hata veya performans ölçütünü anlattığı açıklanmalıdır. Tekrarlanabilirlik ise aynı koşullarda sonuçların birbirine yakınlığıyla ilgilidir. Sürekli benzer sonuç veren bir cihaz, ortak bir sistematik sapma nedeniyle yine de hatalı olabilir. Ekrandaki basamak sayısı da bu iki özelliğin kanıtı değildir.[10]
Bir hata yüzdesinin okunan değere mi, tam skalaya mı ait olduğu kritik önemdedir. Tam skalaya bağlı sabit mutlak hata, debi küçüldükçe okunan değerin daha büyük bölümünü oluşturur. Okunan değere bağlı bir beyan da yalnız belirtilen aralıkta geçerlidir; ek sabit terimler ve alt sınırlar bulunabilir. Bu nedenle yalnız yüzde işaretini karşılaştırmak yerine hata ifadesinin tamamı, debi aralığı ve referans koşulları birlikte incelenir. Ölçümün düşük debide de karar vermeye uygun olup olmadığı ayrıca sorgulanır.[11]
Kalibrasyon, belirlenmiş koşullarda referans değerler ve cihaz göstergeleri arasında, bunların belirsizliklerini dikkate alan ilişki kurulmasıdır. Cihazı ayarlamakla aynı işlem değildir. Doğrulama ise belirlenmiş gerekliliklerin karşılandığının gösterilmesidir. Dolayısıyla bir katsayının değiştirilmesi tek başına izlenebilir kalibrasyon sayılmaz; elektronik öz denetim de bütün ölçüm zincirinin referans debiyle karşılaştırılması anlamına gelmez.[12]
Sıvı debisi kalibrasyonunda belirli sürede toplanan kütleyi tartan veya bilinen hacmin yer değiştirmesini kullanan referans düzenekleri bulunur. Birden çok debi noktasındaki tekrarlar, cihaz davranışının aralık boyunca değerlendirilmesini sağlar. NIST açıklamasında da kalibrasyon sonucunun belirsizliğine yalnız referans sisteminin değil, test edilen cihazın yeniden üretilebilirliğinin ve bağlı okuma donanımının katkı yaptığı belirtilir. Kalibrasyon raporundaki sonuç, bu nedenle referansın tek başına belirsizliğiyle özdeş değildir.[13]
Sahada erişilebilir küçük akımlarda bilinen hacim ve süreye dayalı karşılaştırma yardımcı olabilir. EPA prosedürü, bu yaklaşımı uygun düşük debiler için açıklar; aynı zamanda anlık gösterge ve toplamlaştırıcının ayrı kontrol edilebileceğini belirtir. Böyle bir kontrolün sonucu değerlendirilirken toplama kayıpları, zamanlama ve akışın değişmesi göz önünde tutulur. Tek bir anlık uyuşma, cihazın bütün çalışma aralığında doğru olduğunu kanıtlamaz.[2][13]
Su ve atıksu arıtımındaki uygulamalar
Membran sistemlerinin izlenmesi
Ters ozmoz ve nanofiltrasyonda besleme, permeat ve konsantre akımları farklı işletme bilgileri sağlar. DuPont teknik rehberi, toplam permeat ve konsantre debilerinin, ayrıca uygun sistemlerde kademe permeatlarının izlenmesini öngörür. Debi verileri basınç, sıcaklık ve iletkenlikle birlikte değerlendirilir; aynı ürün suyu debisi tek başına aynı membran performansını göstermez.[14]
Hacimsel geri kazanım aşağıdaki ilişkiyle ifade edilir:
$$R=\frac{Q_{\mathrm{p}}}{Q_{\mathrm{f}}}\times100\%$$
Burada \(R\) geri kazanım yüzdesi, \(Q_{\mathrm{p}}\) permeat debisi ve \(Q_{\mathrm{f}}\) besleme debisidir. Debiler aynı birimde, karşılaştırılabilir zamanda ve aynı sistem sınırı için alınır. İç devridaimin dış beslemeyle karıştırılması hesabın anlamını değiştirir. Geri kazanım, tuz giderimi değildir. Ayrıca sıcaklık, basınç ve besleme bileşimi değiştiğinde permeat debisi değişebildiğinden, zaman içindeki membran performansı uygun normalizasyonla karşılaştırılır.[14]
Tesis su dengesi ve proses kontrolü
Tesis giriş ve çıkış ölçümleri değerlendirilirken ölçüm noktalarının hangi akımları kapsadığı açık olmalıdır. Özellikle biyolojik arıtımda iç geri devir, net dış girişle aynı büyüklük değildir. EPA saha prosedürünün giriş ölçüm yerini geri devir çamuruna göre ayırması bu nedenle önemlidir. Ölçüm sınırı yanlış kurulduğunda, cihazlar doğru olsa bile sonuçlar yanlış yorumlanabilir.[2]
Debiye bağlı kimyasal besleme, ölçüm verisinin kontrol kararına dönüştüğü uygulamalardan biridir. Burada özellikle düşük debideki sapma önem kazanır: ana akım yanlış ölçülüyorsa orantılı besleme komutu da yanlış olabilir. Debi sinyali kimyasal gereksinimin tamamını açıklamaz; yalnız kontrolün akışa bağlı kısmını temsil eder. Bu nedenle uygun ölçüm aralığı ve sinyal güvenilirliği, kontrol tasarımının parçasıdır.[11]
Açık kanal ve yardımcı akımlar
Açık kanal sistemlerinde savak veya ölçüm oluğu, su seviyesiyle debi arasında tanımlı bir ilişki oluşturabilir. Ultrasonik bir seviye sensörünün kullanılması, cihazın geçiş zamanı farkıyla doğrudan sıvı hızını ölçtüğü anlamına gelmez. Ölçüm yapısının geometrisi, seviye alma noktası ve dönüştürme ilişkisi birlikte geçerlidir.[2]
Analiz cihazlarına giden numune hatları ve küçük yardımcı akımlarda ise yerel akışın varlığını ve büyüklüğünü izlemek için değişken alanlı cihazlar kullanılabilir. Buradaki görev, tesisin toplam üretimini ölçmekten farklıdır. Temiz sıvı, uygun ölçek ve gerekli montaj yönü koşulları sağlanmadan küçük bir rotametrenin bütün numune veya kimyasal akımlarına uygun olduğu söylenemez.[3]
İzleme, bakım ve arıza sınırları
İzleme yalnız ekrandaki değeri okumak değildir. Anlık debi, toplam miktar ve kayıt zamanının tutarlı olması gerekir. EPA’nın saha yaklaşımı, ölçek ve zaman kontrolünü ölçüm sisteminin incelenmesine dahil eder. Böylece sensör doğru olsa bile kayıt zincirinden kaynaklanan yanlış değerlendirmeler araştırılabilir.[2]
Elektronik cihazlarda düşük debi kesmesi, belirli eşik altındaki çıktıyı sıfıra ayarlayabilir. Bu işlev istenmeyen küçük sinyalleri bastırırken gerçek küçük akışların görünmemesine de neden olabilir. Benzer biçimde dijital filtreleme göstergeyi sakinleştirir, fakat hızlı değişime yanıtı yavaşlatabilir. Bu yüzden sıfır veya kararlı gösterim, tek başına akışın bulunmadığı ya da değişmediği kanıtı değildir. Eşik ve filtreleme ayarlarının yorum üzerindeki etkisi ilgili cihaz için bilinmelidir.[16]
Bakım gereksinimi ölçüm ilkesine bağlıdır. Mekanik parçalarda aşınma ve tortu; basınç bağlantılarında tıkanma; akış kesitinde mineral veya biyolojik birikim ölçümü bozabilir. Hareketli parçası bulunmayan cihazların da saha koşullarından bağımsız olduğu düşünülmemelidir. Sensörün yanında ölçüm yerinin ve yaklaşım koşullarının korunması gerekir.[8] Elektromanyetik cihazlarda elektrot üzerindeki çökelti, sıvının iletkenliği yeterli kalsa bile sinyal algılamasını etkileyebilir.[4]
Beklenmeyen değerler değerlendirilirken gerçek proses değişikliği ile ölçüm sorunu ayrılır. Borunun doluluğu, hava veya gaz bulunması, birikinti, kullanılan ölçüm aralığı ve yakın çevredeki hidrolik değişiklikler araştırılır. Kalibrasyon koşullarından farklı sıcaklık, yoğunluk veya viskozitenin etkisi de yönteme göre önem taşıyabilir. Bu değişkenler incelenmeden katsayı değiştirmek, hatanın nedenini gidermek yerine onu belirli bir çalışma noktasında gizleyebilir.[7][8]
Sonuç olarak debimetre, yalnız gösterge veren bir aksesuar değil, belirli fiziksel ve işletmesel varsayımlar altında çalışan ölçüm sistemidir. Güvenilir kullanım; uygun teknoloji, korunmuş montaj koşulları, amaca uygun veri kaydı ve gerektiğinde referansla karşılaştırmanın birlikte sağlanmasına dayanır.[8][12][13]