Anammox, İngilizce anaerobic ammonium oxidation ifadesinden türetilen ve Türkçede anaerobik amonyum oksidasyonu olarak adlandırılan biyolojik süreçtir. Amonyum, nitritin elektron alıcısı olarak kullanıldığı oksijensiz koşullarda başlıca moleküler azota, yani azot gazına dönüştürülür. Böylece reaktif azotun bir bölümü sudan gaz fazına aktarılır. Süreç, yalnızca amonyumu başka bir çözünmüş azot türüne dönüştüren nitrifikasyondan bu yönüyle ayrılır.[1][2]
Atık su mühendisliğinde anammox çoğunlukla nitrit üreten başka bir biyolojik basamakla birlikte uygulanır. Bu nedenle anammox tepkimesi ile bütün bir kısmi nitritasyon-anammox tesisinin oksijen, karbon ve enerji gereksinimleri aynı değildir. Özellikle ana akım uygulamalarında nitrit üretiminin kararlılığı, yavaş büyüyen biyokütlenin tutulması ve düşük çıkış azotu hedefleri birlikte değerlendirilir. Pilot çalışmalar, uygun bütünleşmeyle düşük sıcaklıkta da azot gideriminin mümkün olduğunu; ancak performansın reaktör düzeni ve işletme stratejisine bağlı kaldığını göstermektedir.[5][6]
Biyolojik mekanizma ve azot dengesi
Anammoxun enerji metabolizmasında amonyum elektron vericisi, nitrit ise elektron alıcısıdır. Biyokütle sentezi dışarıda bırakıldığında temel dönüşüm aşağıdaki dengeli tepkimeyle gösterilebilir:[2]
$$\mathrm{NH_4^+ + NO_2^- \rightarrow N_2 + 2H_2O}$$
Burada NH4+ amonyumu, NO2− nitriti ve N2 moleküler azotu belirtir. Katsayılar molar oranlardır. Denklem enerji sağlayan temel dönüşümü açıklar; büyüyen kültürün bütün madde dengesini temsil etmez. Hücre sentezi ve nitrat oluşumu hesaba katıldığında oranlar değişir.[1][2]
Kartal ve çalışma arkadaşlarının Kuenenia stuttgartiensis kültürüyle yürüttüğü araştırmada, nitrik oksit ve hidrazinin ara ürün olduğu gösterilmiştir. Nitritten oluşan nitrik oksit, amonyumla birleşerek hidrazin sentezine katılır; hidrazinin oksidasyonu azot gazı üretir ve elektron aktarımına katkı sağlar. Bu metabolizma, hücre içindeki zarla çevrili anammoksozom bölmesiyle ilişkilidir. Ara ürünlerin deneysel olarak gösterilmesi, bunların tesise dışarıdan verilmesi gerektiği anlamına gelmez.[2]
EPA’nın 2010 el kitabında aktarılan büyümeli stokiyometride, tüketilen bir mol amonyum başına yaklaşık 1,32 mol nitrit tüketimi ve 0,26 mol nitrat oluşumu bulunur. Aynı azot esasındaki kütle oranları da buna karşılık gelir; örneğin NO2-N ve NH4-N birlikte kullanılmalıdır. İyon kütlesi ile azot kütlesinin karıştırılması oranı bozar. Bu katsayılar bir başlangıç değerlendirmesidir; gerçek karışık kültür için değişmez kontrol eşikleri değildir.[1]
Bu dengenin önemli sonucu, anammoxun nitratı bütünüyle ortadan kaldıran bir süreç olmamasıdır. Dolayısıyla yüksek amonyum giderimi ile düşük toplam azot çıkışı eş anlamlı değildir; nitratın ve diğer azot fraksiyonlarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.[1]
Giriş suyu ve uygulanabilirlik
Yan akım, tesisin çamur işleme hattından çıkan ve çoğunlukla ana arıtmaya dönen sıvı akımı; ana akım ise belediye atık suyunun esas arıtma hattını ifade eder. Anaerobik çürütülmüş çamurun susuzlaştırma suları, ayrı azot gideriminin değerlendirildiği başlıca yan akımlardandır. Akımın debisi kadar azot yükü ve gün içindeki geri dönüş biçimi de önemlidir.[1]
Ancak bütün çürütme yan suları birbirine eşdeğer değildir. Yüksek katılı çürütme, daha yoğun amonyum ve organik madde içeren bir yan su oluşturabilir. 2024 tarihli tam ölçekli bir araştırma, böyle bir akımda mevcut tankların iki kademeli PN/A düzenine dönüştürülebildiğini bildirmiştir. Başarı, yalnızca suyun azotça zengin olmasına değil, biyokütlenin kademeli zenginleştirilmesine ve gerçek suya alıştırılmasına dayanmıştır.[8]
Organik madde etkisi de yalnız toplam kimyasal oksijen ihtiyacı, yani KOİ üzerinden açıklanamaz. Li’nin termal hidrolizli çürütme yan sularını inceleyen çalışmasında hem nitritasyon hem anammox olumsuz etkilenmiş; yüksek organik içerikle değişen mikrobiyal rekabet önemli bulunmuştur. İşletme değişiklikleri ve nitritasyon ön işlemi sonrasında performans iyileşmiştir. Bu bulgular, belirli bir çamur işleme düzeninden elde edilen tasarım verisinin başka bir yan suya doğrudan taşınmaması gerektiğini gösterir.[10]
Ana akımda ise düşük sıcaklık ve nitrit üretiminin sürekliliği öne çıkar. Gerçek belediye atık suyuyla yürütülen 2024 pilot çalışmasında, mevsimsel soğuma boyunca kısmi denitrifikasyonun nitrit sağlayabilmesi anammox katkısının korunmasına yardımcı olmuştur. Bu sonuç, ana akım uygunluğunun yalnız giriş amonyumu ölçülerek belirlenemeyeceğini; karbonun kullanıldığı yerin ve azot dönüşüm zincirinin birlikte incelenmesi gerektiğini ortaya koyar.[6]
Nitrit temini ve proses düzenleri
Kısmi nitritasyon-anammox, sıklıkla PN/A veya PNA olarak kısaltılır. Önce amonyumun bir bölümü aerobik amonyum oksitleyen mikroorganizmalar tarafından nitrite dönüştürülür; ardından kalan amonyum ile üretilen nitrit anammoxa katılır. Tasarımın amacı, amonyumun tamamını nitrata yükseltgemek değil, anammox için uygun substrat birlikteliğini oluşturmaktır.[1]
İki kademeli düzende nitrit üretimi ve anammox ayrı reaktörlerde yönetilebilir. Bu ayrım, hangi basamağın kapasiteyi sınırladığını görmeyi kolaylaştırır. Hausherr ve çalışma arkadaşlarının belediye atık suyuyla yürüttüğü pilot düzende karbon ön giderimi, nitritasyon ve anammox için üç ayrı reaktör kullanılmıştır. İncelenen işletmede anammox kapasitesi mevcutken toplam giderim nitritasyon hızıyla sınırlanmıştır. Dolayısıyla düşük performans her zaman anammox bakterilerinin etkinliğini kaybettiğini göstermez.[5]
Tek kademeli düzenlerde aerobik amonyum oksidasyonu ile anammox aynı reaktör içinde birleştirilir. Birlikte yaşama, oksijenin zamansal veya biyofilm içindeki dağılımıyla ilişkilidir. Nitrit oksitleyen bakterilerin, yani NOB’nin nitriti nitrata dönüştürmesi ise istenmeyen bir rekabet yaratır. Bir yıllık pilot araştırmada NOB kontrolü; düşük çözünmüş oksijen, reaktör dışında seçici çamur işlemi ve artık amonyum kontrolünün birlikte uygulanmasıyla sağlanmıştır. Bu çalışma, yalnız havalandırmayı azaltmanın her koşulda yeterli olmadığını gösterir.[7]
Alternatif bir bağlantı kısmi denitrifikasyon-anammox düzenidir. Burada nitratın nitrite indirgenmesi anammoxa nitrit sağlar. Organik karbon, nitrit üreten denitrifikasyon basamağında kullanılabilir; dolayısıyla bütün düzen karbon gerektirmeyen bir sistem olarak tanımlanamaz. Tam nitrifikasyondan gelen nitratın değerlendirilmesi, PN/A’daki NOB baskılama zorunluluğundan farklı bir işletme yaklaşımı sunar. Bunun karşılığında karbon paylaşımı ve nitritin ileri denitrifikasyonda tüketilmesi yönetilmelidir.[6]
İşletme koşulları ve biyokütlenin korunması
Anammox için tek bir evrensel sıcaklık veya pH aralığı tanımlamak yanıltıcıdır. Strous ve çalışma arkadaşlarının 1999 deneylerinde belirli bir zenginleştirilmiş agregat kültür için pH 6,7–8,3 ve sıcaklık 20–43 °C aralıkları bildirilmiştir. Bunlar o kültürün deney koşullarındaki sonuçlarıdır; daha düşük sıcaklıkta anammoxun bulunamayacağı anlamına gelmez. Nitekim daha sonraki pilot çalışmalar soğuk belediye atık suyunda etkinlik göstermiştir.[3][6]
Nitrit hem zorunlu substrat hem de yüksek maruziyette inhibisyon etkenidir. Erken fizyoloji çalışmasında yalnız anlık derişimin değil, maruziyet süresinin de dönüşüm oranlarını değiştirdiği görülmüştür. Bu nedenle bir yayındaki inhibisyon derişimi, bütün granüller ve bütün atık sular için güvenli üst sınır sayılamaz. Kültürün geçmişi, deney süresi ve ölçülen etkinlik türü sonuçla birlikte okunmalıdır.[3]
Oksijen yönetiminde iki farklı ihtiyaç uzlaştırılır: nitritasyon oksijen isterken anammox oksijensiz bir metabolizmadır. Tek reaktörlü pilot çalışmada ortalama 0,4 ± 0,2 mg O2/L çözünmüş oksijen, başka kontrol önlemleriyle birlikte kullanılmıştır. Bu sayının farklı bir reaktöre doğrudan aktarılması doğru değildir; çalışmanın başarısı üçlü kontrol stratejisine aittir.[7]
Biyokütlenin korunması, yalnız toplam askıda katı maddeyi yüksek tutmaktan farklıdır. İlk tam ölçekli Rotterdam uygulamasında yavaş büyüyen anammox topluluğunun reaktörde kalması için granüler yapı ve etkili biyokütle ayırımı temel görülmüştür. Granül veya biyofilm, sıvının reaktörden çıkışıyla mikroorganizmaların kaybını birbirinden ayırmaya yardımcı olur. Bununla birlikte substratın biyofilm içine taşınması da dönüşüm kapasitesini sınırlayabilir.[4]
Bu bulguların işletme açısından ortak anlamı, biyolojik seçilim ile hidrolik seçilimin birlikte değerlendirilmesidir. Çok etkin fakat sistemden kaçan biyokütle sürdürülebilir kapasite sağlamaz; yüksek biyokütle miktarı da tek başına uygun substrat taşınımını veya yeterli özgül etkinliği kanıtlamaz.[4]
Tasarım, devreye alma ve performans izleme
Tasarım değerlendirmesi, hedeflenen çıkış kalitesinden geriye doğru kurulmalıdır. Yüksek azot yükünü giderebilmek ile çok düşük artık amonyum sağlamak aynı tasarım problemi değildir. Bir pilot çalışmada yaklaşık 8 mg N/L artık amonyumun korunması NOB kontrolünü desteklerken, araştırmacılar bu çıkışın uygulamada son arıtma gerektirdiğini belirtmiştir. Dolayısıyla biyolojik kararlılığı sağlayan bir kontrol hedefi, deşarj hedefiyle otomatik olarak örtüşmez.[7]
Devreye alma da sabit süreli bir işlem değildir. Rotterdam araştırması, nicel PCR ile anammox popülasyonundaki artışın, geleneksel dönüşüm ölçümlerinin henüz belirgin sinyal vermediği başlangıç döneminde izlenebildiğini göstermiştir. Bununla birlikte popülasyon artışı ile arıtma kapasitesi aynı gösterge değildir; moleküler ölçümler dönüşüm verileriyle birlikte yorumlanmalıdır.[4]
Dışarıdan anammox aşı çamuru kullanılmadan yürütülen 2024 tam ölçekli uygulamada, başlangıç yaklaşık 273 gün sürmüştür. Yöntem zenginleştirme, gerçek yan suya alışma ve kapasite artırma aşamalarına ayrılmıştır. Bu örnek aşısız başlangıcın mümkün olabileceğini gösterir; 273 günün bütün tesisler için tasarım süresi olduğunu göstermez.[8]
Performans değerlendirmesinde amonyum, nitrit ve nitrat ayrı izlenmelidir. Yalnız amonyum azalması azotun gaz fazına geçtiğini kanıtlamaz. Ayrıca toplam inorganik azot ile toplam azot aynı ölçüt değildir: ilkinde amonyum, nitrit ve nitrat değerlendirilirken toplam azot organik fraksiyonu da kapsar. 2024 soğuk iklim pilotunun giderim sonuçları toplam inorganik azot esasındadır; bunların toplam azot sonucu gibi aktarılmaması gerekir.[1][6]
Ölçümlerin yorumu da işletme değişiklikleriyle eşleştirilmelidir. Örneğin nitrit üretiminin düşmesi, giriş suyu değişimi ve biyokütle kaybı birbirinden farklı müdahaleler gerektirir. Termal hidroliz yan suyu araştırması, kısa süreli etkinlik deneyleriyle uzun süreli reaktör davranışının birlikte incelenmesinin önemini göstermektedir.[10]
Çıkış hedefleri, çamur ve yeniden kullanım
Anammox tabanlı arıtmada çıkış hedefi yalnız yüzde giderim üzerinden tanımlanmamalıdır. Düşük giriş yükünde yüksek yüzde giderim farklı bir artık derişime, yüksek yükte aynı yüzde ise farklı bir çıkış kalitesine karşılık gelir. Özellikle artık amonyumun korunmasına dayanan işletme stratejilerinde, son arıtma gereksinimi baştan değerlendirilmelidir.[7]
Fosfor giderimi de anammox tepkimesinin doğrudan sonucu değildir. Changi tesisinde PN/A ile gelişmiş biyolojik fosfor gideriminin birlikte gözlenmesi, uyumlu bir proses bütünleşmesinin mümkün olduğunu göstermiştir. Araştırmanın açıklamasında, azot gideriminin daha düşük organik karbon gereksiniminin fosfor biriktiren mikroorganizmalar için karbon kullanılabilirliğine katkısı vurgulanmıştır. Ancak bu sonuç, herhangi bir anammox reaktörünün kendiliğinden yeterli fosfor giderimi sağlayacağı biçiminde yorumlanamaz.[9]
Benzer biçimde düşük biyokütle üretimi, çamursuz işletme anlamına gelmez. Biyokütle tutulmasının önemi nedeniyle çamur yönetiminde aktif anammox envanterinin korunması gerekir. Çamur işleme hattındaki değişiklikler ise yalnız oluşan katı miktarını değil, sisteme dönen sıvının niteliğini de değiştirebilir. Termal hidroliz yan suyu çalışması, bu geri bağlantının biyolojik azot giderimini etkileyebildiğini göstermektedir.[4][10]
Azot giderilmiş suyun yeniden kullanıma uygunluğu ayrıca değerlendirilir. WHO’nun içilebilir yeniden kullanım rehberinin tanıttığı çerçeve, kaynak atık suyun korunmasını, kontrol önlemlerini, izlemeyi ve su güvenliği planlarını birlikte ele alır. Bu yaklaşım açısından anammox bir azot giderim basamağıdır; tek başına içilebilirlik kararı değildir.[11]
Yeniden kullanımın gerektirdiği kalite ve doğrulama, ülkeye ve kullanım türüne göre belirlenmelidir. Sulama, endüstriyel kullanım ve içilebilir yeniden kullanım aynı kabul hedefiyle değerlendirilemez. Anammox çıkışındaki iyi azot sonuçları, bütün kimyasal ve mikrobiyolojik risklerin kontrol edildiğine ilişkin kapsamlı bir kanıt yerine geçmez.[11]
Enerji, emisyonlar ve teknolojinin sınırları
Anammox tabanlı düzenlerin temel mühendislik gerekçesi, azot giderimi için organik karbon ve havalandırma gereksinimlerini azaltabilmesidir. Ancak karşılaştırma sınırı bütün tesis olmalıdır: nitrit üretimi, karbon ön giderimi ve gerekli son arıtma da değerlendirmeye katılmalıdır. Bir biyolojik tepkimenin oksijen kullanmaması, onu içeren arıtma hattının havalandırmasız olduğu anlamına gelmez.[1][5]
İklim etkisi bakımından diazot monoksit, N2O, ayrıca önemlidir. Hausherr ve çalışma arkadaşlarının pilotunda, nitritasyon basamağından kaynaklanan ortalama emisyon giriş toplam azotunun yaklaşık %1,2’sine karşılık gelen N2O-N olarak bildirilmiştir. Bu oran bütün anammox tesislerine ait bir emisyon faktörü değildir. Çalışma, enerji avantajının doğrudan düşük sera gazı etkisi olarak kabul edilemeyeceğini göstermektedir.[5]
Soğuk koşullardaki uygulanabilirlik de benzer dikkat gerektirir. 50 m³/gün kapasiteli 2024 pilotunda, 10–7,5 °C döneminde toplam inorganik azot giderimi %70,4 ± 4,5 olarak bildirilmiştir. Bu, belirli bir bütünleşik düzende düşük sıcaklıkta çalışmanın kanıtıdır; bütün giriş sularında aynı verimin veya aynı reaktör hacminin sağlanacağı anlamına gelmez.[6]
Sonuç olarak anammoxun uygunluğu, nitrit sağlayan basamağın kararlılığı, biyokütle tutulması, çıkış hedefi ve tesisin diğer arıtma işlevleriyle birlikte değerlendirilir. PN/A ile fosfor gideriminin birlikte gerçekleştirilebildiğini gösteren saha bulguları, teknolojinin diğer proseslerin yerine tek başına geçmesinden çok, uygun bir arıtma zinciri içinde konumlandırılmasının önemini ortaya koyar.[9]