Yosun

Yosun, klorofil içeren bitkisel organizmalardır ve genellikle durgun yüzey sularında (göl, gölet, baraj) yeşil scum (tabaka) şeklinde görülür. Fotosentez yapabilen bu mikroskobik veya makroskobik organizmalar, su arıtma açısından önemli bir sorun kaynağıdır. Aşırı üremeleri tat ve koku problemlerine, çürüme sırasında çözünmüş oksijenin tükenmesine ve su kalitesinin bozulmasına yol açar.

Ayrıntılı Açıklama

Yosunlar, ökaryotik algler ve prokaryotik siyanobakteriler (mavi-yeşil algler) olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Siyanobakteriler özellikle sıcak havalarda ötrofikasyon (besin maddelerince zenginleşme) sonucu “bloom” (kitlesel üreme) oluşturur ve bazı türleri toksin (mikrosistin, anatoksin) üretir.

Yosun büyümesini tetikleyen başlıca faktörler:

• Yüksek azot (nitrat, amonyum) ve fosfor (fosfat) konsantrasyonları
• Yeterli güneş ışığı
• Sıcak su sıcaklığı (özellikle 15-30°C arası)
• Durgun veya yavaş akışlı su
• İz elementler (demir, manganez vb.)

Yosunların çürümesi sırasında bakteriyel ayrışma büyük miktarda oksijen tüketir ve hipoksi/anoksi koşullarına yol açarak balık ölümlerine neden olabilir. Ayrıca yosun metabolitleri geosmin ve 2-metilizoborneol (MIB) gibi maddeler üretir; bu bileşikler suya küf-toprak kokusu verir ve çok düşük konsantrasyonlarda (ng/L) bile algılanır.

Siyanobakteri bloom’ları halk sağlığı açısından risklidir; toksinler karaciğer, sinir sistemi ve deri sorunlarına yol açabilir. Dünya Sağlık Örgütü mikrosistin-LR için içme suyunda 1 µg/L sınır değer önermektedir.

Uygulamalar ve Kontrol Yöntemleri

Yosun kontrolü, su kaynağına ve kullanım amacına göre farklı yöntemlerle yapılır:

• Kimyasal yöntemler:
  • Potasyum permanganat (KMnO₄) ilavesi: Gölet ve küçük rezervuarlarda oksidasyon yoluyla yosunları öldürür.
  • Bakır sülfat (CuSO₄): En yaygın algisit; bakır iyonları hücre zarını tahrip eder. Dozaj genellikle 0,2-1 mg/L Cu olarak uygulanır.
  • Klorlama: Su arıtma tesislerinde ön klorlama ile yosunlar okside edilir, ardından aktif karbon veya sodyum bisülfit ile deklörinasyon yapılır.
  • Hidrojen peroksit ve ozon: İleri oksidasyon prosesleri.
• Fiziksel yöntemler:
  • Ultrasonik dalgalar: Yosun hücrelerini patlatır.
  • Hava kabarcıkları (air stripping) veya karıştırma.
  • Gölgelendirme (ağaçlandırma veya örtü).
• Biyolojik yöntemler:
  • Yosunla beslenen balık türleri (gümüş sazan vb.).
  • Besin kısıtlaması: Fosfor giderimi (koagülasyon/çöktürme).
• Arıtma tesisi içi giderim:
  • Koagülasyon-flocülasyon-çöktürme: Alüminyum veya demir tuzları ile yosun hücreleri aglomere edilir.
  • Flotasyon (dissolved air flotation – DAF): Mikro kabarcıklarla yüzeye çıkarılır.
  • Filtrasyon (kum, aktif karbon).
  • İleri membran prosesleri (ultrafiltrasyon).

Avantajlar ve Dezavantajlar

Olumsuz Etkiler (Dezavantajlar)

• Tat ve koku şikayetleri (geosmin, MIB).
• Filtre tıkanması ve arıtma veriminde düşüş.
• Toksin üretimi ve sağlık riski.
• Çözünmüş oksijen tükenmesi ve ekosistem bozulması.
• Klorlama yan ürünleri oluşumu (THM, HAA artışı).

Kontrol Yöntemlerinin Avantaj ve Dezavantajları

• Bakır sülfat: Etkili ve ucuz ancak birikimle toksik olabilir, balıklara zarar verir.
• Klorlama: Yaygın ve güçlü oksidan ancak yan ürün oluşturur, deklörinasyon gerektirir.
• Potasyum permanganat: Hem yosun hem demir/manganez oksidasyonu sağlar ancak renklenme yapabilir.
• Fosfor giderimi: En sürdürülebilir yöntem; kök neden çözümü sağlar.

Yosun problemi, özellikle iklim değişikliğiyle artan sıcaklık ve ötrofikasyon nedeniyle gün geçtikçe önem kazanmaktadır. En etkili strateji, havza yönetiminde besin yükünün azaltılması ve erken uyarı sistemlerinin (florometre, alg sayımı) kullanılmasıdır.