Vakumlu gaz giderme (vacuum degassing), suyla temas eden gaz fazının basıncını atmosfer basıncının altına indirerek çözünmüş gazların sıvıdan gaz fazına aktarılmasını sağlayan fiziksel ayırma prosesidir. Su arıtımında özellikle oksijen, karbon dioksit ve azotun azaltılmasında kullanılır. Vakum, gazı kimyasal olarak tüketmez; gazın suda kalmasını destekleyen denge koşullarını değiştirir ve ayrılan gazın sistemden çekilmesini sağlar.[1][2]
Uygulamada yalnız bir vakum pompası bulunması yeterli değildir. Su ile düşük basınçlı gaz fazı arasında uygun temas kurulmalı, açığa çıkan gaz ve su buharı uzaklaştırılmalı ve arıtılmış suyun yeniden hava alması sınırlandırılmalıdır. Bu amaçla dolgulu vakum kuleleri veya gaz tarafına vakum uygulanan membran kontaktörleri kullanılabilir. Çıkış kalitesi; hedef gazın özelliklerine, su sıcaklığına, besleme yüküne, temas yüzeyine ve sistemin sızdırmazlığına bağlıdır.[2][4][5] İşlem kaynatmayla veya kimyasal oksijen giderimiyle özdeş değildir; bunlarla birlikte kullanılabilse de ayırma mekanizması ve işletme gereksinimleri ayrıdır.[1]
Gaz-sıvı dengesi ve vakumun etkisi
Çözünmüş bir gazın davranışını belirleyen büyüklük, yalnız kabın toplam basıncı değil, o gazın temas yüzeyindeki kısmi basıncıdır. Seyreltik bir çözeltide, belirli sıcaklık ve su bileşimi için Henry ilişkisi aşağıdaki biçimde yazılabilir. Burada kullanılan sabit, basınç arttıkça denge çözünürlüğünün arttığı gösterime aittir; kaynaklarda bunun tersiyle tanımlanan sabitler de bulunabileceğinden sembol tek başına yeterli değildir.[1][3]
$$c_i^{*}=k_{H,i}(T)\,p_i$$
Bu gösterimde \(c_i^{*}\), gaz türü \(i\) için denge molalitesi, yani çözücü kütlesi başına çözünmüş gaz miktarıdır; birimi mol/kg’dır. \(k_{H,i}(T)\), sıcaklık \(T\)’de mol/(kg·bar) birimli çözünürlük sabiti; \(p_i\) ise bar birimli gaz kısmi basıncıdır. Çarpımın birimi mol/kg olur. Bu yazım, bir hacim derişimi veya ters Henry sabitiyle aynı sayısal katsayıyı kullanmaz. Özellikle tuzlu sularda saf su verilerinin doğrudan uygulanması ayrıca değerlendirilmelidir.[3][4]
Vakum sistemi gaz fazını boşalttığında hedef gazın kısmi basıncı düşer. Sudaki gerçek derişim yeni denge değerinin üzerindeyse gaz sıvıdan ayrılır. Ancak Henry ilişkisi, ulaşılması mümkün denge durumunu tarif eder; belirli bir kulede bu dengeye ne kadar sürede yaklaşılacağını veya çıkış derişimini tek başına hesaplamaz. Temas yüzeyi, sıvının dağılımı ve su yükü de sonucu belirler.[1][2][6]
Bu ayrım, iki yaygın çıkarımı sınırlar. Birincisi, pompanın daha düşük basınca ulaşabilmesi mutlaka aynı oranda daha düşük çıkış derişimi sağlamaz. İkincisi, toplam basıncın bilinmesi gaz bileşiminin bilinmesinin yerini tutmaz. Saf oksijen beslenen bir vakum kolonunda azot uzaklaştırılırken oksijenin artırılabilmiş olması, her gazın kendi aktarım yönünün bulunduğunu gösterir.[7]
Kaynatma zorunlu değildir. Basınç düşürme gaz ayrılmasını desteklerken bazı sıcaklık-basınç koşullarında suyun bir bölümü ani buharlaşabilir. Bu olay ayrı bir ısı ve buhar yükü doğurur. Dolgulu kule araştırmalarında ani buharlaşmalı ve buharlaşmasız işletimin ayrı incelenmesi de bu nedenle önemlidir; bir rejimde elde edilmiş bağıntı diğerine koşulsuz taşınamaz.[6]
Temas düzenleri ve proses akış sırası
Dolgulu vakum kulesi
Dolgulu kulede su, vakum altında çalışan kabın üst bölümündeki dağıtıcıdan verilir ve dolgu üzerinde aşağı akar. Dolgunun işlevi suyu tutarak süzmek değil, gaz-sıvı temas yüzeyini artırmaktır. Su ince filmler ve akış yolları oluştururken ayrılan gaz üst taraftaki vakum hattına taşınır. Dolgunun yalnız toplam yüzeyi değil, suyun bu yüzeye ne kadar düzgün dağıtıldığı da önemlidir.[2][4]
Temel akış sırası; besleme ve dağıtım, dolgu üzerinden temas, alt haznede toplama ve transfer pompasıyla çıkış şeklindedir. Gaz yolu ise temas hacminden damla tutma ve gerektiğinde yoğuşturma ekipmanına, oradan vakum kaynağına uzanır. Damla tutucu sürüklenen sıvıyı, kondenser ise yoğuşabilir buhar yükünün bir bölümünü ayırır; ikisinin görevi aynı değildir. Alt haznenin seviyesi hem taşma riskini hem çıkış pompasının emiş koşullarını etkiler.[4]
Birden fazla kademe kullanıldığında sonraki kademe daha düşük mutlak basınçta çalıştırılabilir. Farklı basınç bölgeleri arasında uygun sıvı geçişi ve basınç ayrımı gerekir. Yalnız iki dolgu yatağını aynı kabın içine yerleştirmek, kendiliğinden bağımsız iki vakum kademesi oluşturmaz.[4]
Vakum uygulanan membran kontaktörü
Membran kontaktöründe su ve gaz yolları lif duvarıyla ayrılır. Su uygulamalarındaki hidrofobik, mikro gözenekli liflerde gaz-sıvı arayüzü gözeneklerde kurulur; uygun işletimde sıvı suyun gözeneklerden topluca geçirilmesi amaçlanmaz. Gaz tarafındaki vakum ve varsa süpürme gazı, hedef gazın kısmi basıncını düşük tutar. Bu nedenle cihaz, aynı amaçla kullanılan bir ters ozmoz filtresi gibi yorumlanmamalıdır.[5][9]
Yalnız vakumla çalışma ile süpürme gazı destekli vakum ayrı işletme seçenekleridir. Süpürme gazı seçimi hedefe bağlıdır: karbon dioksit gideriminde kullanılabilen hava, derin oksijen giderimi için aynı işlevi görmez. Modül sayısı, bağlantı düzeni ve gaz saflığı birlikte değerlendirilmelidir; bir ürünün bir işletme kipindeki sonucu diğer kipin garantisi değildir.[5]
Hedef gazlar, su kimyası ve arıtma uygulamaları
Oksijen giderimi, bazı endüstriyel su sistemlerinde korozyon kontrolünün bir parçasıdır. Bununla birlikte hedef oksijen düzeyi, ekipmanın malzemeleri ve bütün su kimyası programıyla birlikte belirlenir. Vakumla fiziksel ayırma ile oksijeni indirgeyici bir kimyasalla reaksiyona sokma aynı işlem değildir. Vakum kulesi sonrasında kimyasal parlatma uygulanması, toplam sistem sonucunun yalnız vakuma atfedilebileceği anlamına gelmez.[1][4]
Azot gideriminde amaç her zaman bütün gazların en düşük düzeye indirilmesi olmayabilir. Aşırı gaz doygunluğunun kontrol edildiği su ürünleri uygulamalarında azotun azaltılması ve oksijenin korunması veya artırılması birlikte istenebilir. USGS’nin bildirdiği deneysel sistem bu tür çok bileşenli işletime örnektir; belirli sıcaklık ve gaz besleme koşullarındaki sonuçları bütün vakum gidericilere genellenmez.[7]
Karbon dioksit giderimi ise asit-baz dengesiyle bağlantılıdır. Suda karbon dioksit, bikarbonat ve karbonat arasındaki dağılım pH’a bağlı olduğundan toplam inorganik karbonun tamamı doğrudan uçucu gaz gibi ele alınamaz. Vakumun doğrudan ayırdığı moleküler gaz ile suda iyonlaşmış biçimde bulunan karbon ayrı değerlendirilmelidir. CO₂ kaybı sonrasında pH ve karbonat minerallerinin doygunluğu da değişebilir.[8][9]
Bu nedenle CO₂ uzaklaştırmanın suyu her koşulda çökelmeye karşı daha güvenli yaptığı söylenemez. Sertlik içeren bir beslemede gaz kaybıyla değişen denge, kalsiyum karbonat birikimi bakımından yeniden değerlendirme gerektirir. Değerlendirme yalnız çıkış pH’ına değil, suyun iyon bileşimine ve sıcaklığına dayanmalıdır. Yeraltı suyu araştırmalarındaki gaz kaybı kaynaklı doygunluk değişimleri bu etkileşimi gösterir; bunlar belirli bir endüstriyel kulede çökelmenin mutlaka oluşacağını kanıtlamaz.[8]
Demineralizasyon hatlarında katyon ve anyon değişimi arasındaki CO₂ giderimi, sonraki anyon değiştiricinin yükünü azaltabilir. Membran ağırlıklı saf su hatlarında ise serbest CO₂’nin RO süzüntüsünde bulunması nedeniyle gaz giderimi RO ile elektrodeiyonizasyon arasına yerleştirilebilir. Bu iki yerleşim aynı besleme kimyasını temsil etmez; proses konumu, yukarıdaki ünitenin oluşturduğu gaz türleşmesine ve aşağıdaki ünitenin gereksinimine göre seçilir.[1][9]
Tasarım ve ekipman seçimi
Tasarımın başlangıcı, tek bir nominal debi yerine besleme çalışma aralığının tanımlanmasıdır. Asgari ve azami debi, sıcaklık, hedef gazın giriş derişimi, suyun tuzluluğu ve gerekli çıkış kalitesi birlikte belirtilmelidir. Kule çapı, dolgu geometrisi, kademe sayısı ve vakum kapasitesi bu koşullara bağlıdır; farklı sıcaklık veya tuzlulukta verilmiş bir performans değeri doğrudan seçim ölçütü olamaz.[4]
Basınç tanımı da açık olmalıdır. Aynı birimlerle ifade edildiğinde gösterge basıncı ile mutlak basınç arasındaki ilişki şöyledir:
$$P_{\mathrm{abs}}=P_{\mathrm{atm}}+P_{\mathrm{g}}$$
Burada \(P_{\mathrm{abs}}\) mutlak basınç, \(P_{\mathrm{atm}}\) yerel atmosfer basıncı, \(P_{\mathrm{g}}\) ise atmosfere göre işaretli gösterge basıncıdır; hepsi örneğin kPa ile yazılır. Vakum altında \(P_{\mathrm{g}}\) negatiftir. Bu tanımsal eşitlik, bir gaz giderim modeli değildir. “Vakum arttı” ifadesi yerine mutlak basıncın azaldığının belirtilmesi, ölçüm ve şartname yorumunu daha açık kılar.
Kulede sıvı dağılımı ve hidrolik kapasite, temas alanının gerçekten kullanılabilmesini belirler. Membran düzeninde de su ve gaz taraflarının kapasitesi birlikte ele alınır. Vakum pompası yalnız sudan ayrılacak hedef gaz için değil, diğer gazlar, su buharı ve öngörülen kaçak yükü için seçilmelidir. Kontaktör bağlantısındaki basınç ile pompa emişindeki basınç, hat kayıpları nedeniyle aynı olmayabilir.[4][5]
Sıvı halkalı pompada servis sıvısının sıcaklığı özel önem taşır. Bu sıvının buhar basıncına yaklaşan emiş koşulları kavitasyona yol açabilir. Dolayısıyla daha büyük pompa veya daha düşük basınç hedefi tek başına doğru çözüm değildir; servis sıvısı, soğutma ve pompa eğrisi birlikte kontrol edilir.[12]
Model sonucu ile saha performansı ayrılmalıdır. Denge hesabı, giriş varsayımlarına bağlı bir sınır gösterir; deneysel bağıntı ise geliştirildiği dolgu ve işletme aralığıyla sınırlıdır. Üreticinin boyutlandırma yazılımından çıkan sonuç, yöntemi ve katsayıları açıklanmıyorsa bağımsız doğrulanmış genel denklem olarak sunulamaz. Bu maddede bu nedenle belirli bir kule yüksekliği veya modül sayısı için doğrulanmamış sayısal örnek verilmemiştir.[5][6]
Ön koşullandırma ve işletme
Ön koşullandırma, seçilen temas düzeninin korunmasına yönelik olmalıdır. Dolgulu temas sistemlerinde mineral birikimi ve biyolojik kirlenme bakım gereksinimini artırabilir. Su içindeki yağ veya ayrı organik fazlar da temas yüzeyini olumsuz etkileyebilir. Atmosferik hava sıyırma için belgelenen bu kirlenme mekanizmaları, vakum kulesine sayısal giderim değeri taşımadan, dolgu yüzeyinin korunması açısından dikkate alınabilir.[13]
Membran kontaktörlerinde malzeme uyumluluğu ayrıca önemlidir. Bazı yüzey aktif maddeler ve düşük yüzey gerilimli çözücüler hidrofobik mikro gözeneklerin ıslanmasına neden olabilir; oksitleyiciler de belirli polimerleri bozabilir. Bu nedenle “önceden filtrelenmiş su” tanımı tek başına yeterli değildir. Filtrasyon koşulu ile kimyasal uyumluluk ayrı kontrol edilir; temizlik maddesi ve sanitasyon sıcaklığı ilgili modül kılavuzuna göre belirlenir.[5]
Devreye alma için bütün sistemlere uygulanabilen tek bir vana açma sırası yoktur. Onaylı işletme prosedürü; vakum kaynağının yardımcı akışlarını, besleme ve çıkış yollarını, hazne seviyesini ve ölçüm koşullarını birlikte kapsamalıdır. Sıvı halkalı pompanın servis sıvısı olmadan çalıştırılmaması ve çalışma sırasında boru bağlantılarının ayrılmaması gibi sınırlar, pompa güvenliğinin temel parçalarıdır.[12]
Kararlı işletimde yalnız vakum göstergesi değil, su debisi, sıcaklık, çıkış gaz derişimi ve yardımcı sistemlerin durumu birlikte izlenir. Performans bozulduğunda ilk soru daha derin vakuma ihtiyaç olup olmadığı değil, tasarım koşullarının değişip değişmediğidir. Besleme yükündeki artış, gaz yolunda yoğuşma birikmesi ve dışarıdan hava girişi farklı nedenlerdir; aynı müdahaleyle giderilmeyebilir.[5][6]
Teşhis açısından ölçüm zinciri de prosesin bir parçası sayılmalıdır. Çıkış oksijeni yüksek görünürken numune debisi değiştiğinde okuma belirgin değişiyorsa, gerçek proses bozulmasından önce numune hattının hava alması veya gaz geçirgenliği araştırılır. Bununla birlikte debiye bağlı her değişim kaçak kanıtı değildir; yetersiz sensör akışı veya kirlenmiş algılama yüzeyi de değerlendirilmelidir.[11]
Performansın ölçülmesi ve doğrulanması
Performans ifadesi, hangi gazın nerede ve hangi koşullarda ölçüldüğünü göstermelidir. Kontaktör çıkışındaki değer, depolama sonrasındaki değerle aynı kabul edilmez. Giriş ve çıkış numunelerinin gaz alışverişine açık kaplara alınması, özellikle düşük derişimlerde karşılaştırmayı bozabilir. USGS ölçüm kılavuzu, sızdırmaz akış hücresini ve hatlarda kabarcık bulunmamasını vurgular.[10]
Aynı derişim birimi kullanıldığında bir gaz için görünür giderim yüzdesi aşağıdaki biçimde tanımlanabilir:
$$\eta_i=100\left(1-\frac{C_{i,\mathrm{çıkış}}}{C_{i,\mathrm{giriş}}}\right)$$
Burada \(\eta_i\) yüzde giderim; \(C_{i,\mathrm{giriş}}\) ve \(C_{i,\mathrm{çıkış}}\), aynı gazın aynı temelde ölçülmüş giriş ve çıkış kütle derişimleridir; örneğin ikisi de µg/L’dir. Giriş derişimi sıfırdan büyük olmalıdır. Denklem bir performans tanımıdır; cihazın hangi değere ulaşacağını öngörmez. Giriş derişimi değiştiğinde aynı çıkış kalitesi farklı giderim yüzdeleri verebileceğinden yüzde tek başına yeterli değildir.
Kararlı durumda, giriş ve çıkış sıvı debileri eşit kabul edilebiliyorsa, su akımındaki gaz yükü azalması ayrıca yazılabilir:
$$\dot m_{i,\mathrm{azalma}}=Q\left(C_{i,\mathrm{giriş}}-C_{i,\mathrm{çıkış}}\right)$$
\(Q\) L/h, derişimler mg/L seçilirse \(\dot m_{i,\mathrm{azalma}}\) mg/h olur. Anlamlı buharlaşma veya başka sıvı giriş-çıkışları varsa eşit debi varsayımı kullanılmaz. Bu ifade su akımındaki net değişimi verir; CO₂ gibi türleşen bir bileşende yalnız moleküler türün azalması, toplam inorganik karbonun aynı miktarda uzaklaştığını tek başına göstermez.
İz düzeyindeki oksijen ölçümünde sensör aralığı kadar numune hattının bütünlüğü de önemlidir. Gaz geçirgen hortum, gevşek bağlantı ve bakım sonrası yetersiz kararlılaşma yanlış değerlendirmeye yol açabilir. Kabul testi; cihazın uygun kalibrasyonu, kararlı numune akışı ve yeterli bekleme süresiyle yapılmalıdır. Bir saha probunun doğal su için verilen kararlılık ölçütü, µg/L düzeyindeki endüstriyel hedefe otomatik olarak uygun değildir.[10][11]
CO₂ hedefleniyorsa pH’ın tek başına kabul ölçütü yapılması da uygun değildir. Gaz kaybı pH’ı değiştirebildiğinden numune alma koşulları kaydedilmeli; kullanılan hesap yöntemi ve su bileşimi açıklanmalıdır. Deney raporu giriş-çıkış derişimleriyle birlikte debi, sıcaklık, mutlak basınç ve varsa süpürme gazının özelliklerini içermelidir.[7][8][9]
Güvenlik, çevresel yönetim ve performans sınırları
Vakum sistemi, yalnız gaz derişimiyle değerlendirilemeyen mekanik ve işletmesel riskler taşır. Pompa sıcak yüzeyleri, hareketli parçalar ve vakuma açık bağlantılar için üreticinin koruma ve bakım koşulları uygulanmalıdır. Anormal sesin kavitasyonla ilişkili olabileceği sıvı halkalı pompalarda, çalışma sınırının dışında işletmeye devam etmek ekipmana zarar verebilir.[12]
Gaz fazına taşınan maddeler ortadan kaldırılmış sayılmaz. Uçucu kirleticiler söz konusuysa çıkan akımın bileşimi, tahliye noktası ve ek arıtma gereksinimi ayrıca değerlendirilir. Gaz fazı aktif karbonu veya oksidasyon gibi seçenekler, ayırmanın kendisinden farklı bir çevresel kontrol adımıdır. Atmosferik hava sıyırma için kullanılan bir emisyon değerlendirmesi de vakum pompası çıkışına koşulsuz aktarılamaz; gerçek gaz akımı esas alınmalıdır.[13]
Membran arızası halinde sıvının gaz tarafına geçebilmesi, vakum hattındaki sıvı ayırma ve koruyucu durdurma düzenlerinin önemini artırır. Kule düzeninde ise seviye kontrolü ve transfer pompasının emiş koşulları birlikte korunmalıdır. Bunlar yalnız ürün suyunun kalitesini değil, sistemin güvenilirliğini de belirleyen tasarım konularıdır.[4][5]
Evrensel bir artık gaz değeri yoktur. EPRI’nin tarihsel rehberindeki kule değerleri ile farklı üretici ve işletme kiplerinde bildirilen değerler, farklı koşullara aittir. Bu nedenle tek bir düşük derişim sayısı bütün vakum gidericiler için fiziksel alt sınır veya garanti olarak alınamaz. Sonuç; hedef gaz, temas düzeni ve gerçek çalışma koşullarıyla tanımlanır.[1][4][5]
Çıkış suyunun yeniden hava ile teması, elde edilen düşük gaz düzeyini korumayı güçleştirir. Bu durum ayırmanın başarısız olduğu anlamına gelmeyebilir; kontaktör çıkışı ile kullanım noktası arasındaki gaz alışverişi ayrıca ele alınmalıdır. Suya geri gaz aktarımının mümkün olması, aynı gaz-sıvı denge mekanizmasının ters yönde işlemesidir.[1][3]
Son olarak vakumlu gaz giderme, uçucu olmayan tuzların genel gideriminin, partikül filtrasyonunun veya bütün su kalite hedeflerinin yerine geçmez. Uygun uygulama, belirlenmiş bir gaz hedefinin uygun temas ve vakum koşulları altında sağlanması ve bunun kullanım noktasına kadar doğrulanmasıdır; daha düşük basınç tek başına daha iyi arıtmanın eş anlamlısı değildir.[2][13]