İyon çifti oluşumu, sulu çözeltide karşıt yüklü iki iyonun, birbirinden bağımsız serbest türler yerine belirli özellikler bakımından birlikte davranan bir birlik oluşturmasıdır. İngilizcede ion pairing olarak adlandırılır. IUPAC’ın temel tanımı, iyon çiftini kovalent bağ oluşmaksızın elektrostatik çekimle bir arada bulunan karşıt yüklü iyonlar üzerinden açıklar. İyonlar doğrudan temas edebilir veya aralarında su molekülleri bulunabilir; dolayısıyla eşleşme yalnız tek bir moleküler düzeni ifade etmez.[1]
Su kimyasında bu ayrım, bir analizde bildirilen toplam kalsiyum, magnezyum veya sülfat miktarının ilgili serbest iyon miktarına doğrudan eşit olmaması bakımından önemlidir. Örneğin bir türleşme hesabında serbest sülfat, nötr magnezyum–sülfat birliği ve yüklü sodyum–sülfat birliği ayrı türler olarak temsil edilebilir.[5] İyon çifti oluşumu elementleri sudan uzaklaştırmaz; çözünmüş elementlerin türler arasındaki dağılımını değiştirir. Bu nedenle çözünürlük, aktivite, iletkenlik ve analiz sonuçları değerlendirilirken toplam miktar, serbest tür ve ölçümün tanımladığı büyüklük birbirinden ayrılmalıdır.[6]
Serbest iyon, iyon çifti ve moleküler yapı ayrımı
Serbest iyon, suda çevresinden tamamen yalıtılmış veya su moleküllerinden arınmış iyon anlamına gelmez. Buradaki serbestlik, iyonun incelenen türleşme tanımında belirli bir karşı iyonla ayrı bir birleşmiş tür olarak sayılmamasıdır. Sulu magnezyum gibi iyonların suyla çevrili olması ile sülfatla eşleşmesi farklı yapısal durumlardır. Bu ayrım, iyon hidratasyonunu inceleyen deneylerle eşleşmeyi inceleyen deneylerin neden aynı soruyu yanıtlamadığını açıklar.[3]
İyon çiftlerinin sınıflandırılmasında başlıca ölçüt, iki iyonun birbirine göre konumu ve aralarında çözücü bulunup bulunmamasıdır. Temas iyon çiftinde iki bileşen arasında su veya başka bir nötr molekül yer almaz. Çözücü paylaşan iyon çiftinde iyonların arasında tek bir çözücü molekülü bulunur. Daha fazla çözücüyle ayrılmış birlikler de tanımlanabilir. Bununla birlikte “çözücüyle ayrılmış” ifadesi bazı yayınlarda bütün gevşek çiftleri kapsayan daha geniş anlamda kullanılır; adlandırma, ilgili çalışmanın yapısal tanımıyla birlikte okunmalıdır.[1]
Bu sınıflar, bir su numunesinin yalnızca tek tür çift içerdiği anlamına gelmez. Aynı kimyasal bileşime sahip birlikler farklı uzaklık ve hidratasyon düzenlerinde bulunabilir. MgSO4 çözeltilerine ilişkin deneysel çalışmalar, temas ve suyla ayrılmış birliklerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini göstermiştir. Ancak böyle bir bulgu, incelenen tuz çözeltisinin dışındaki bütün doğal veya proses sularında aynı tür oranlarının bulunduğunu kanıtlamaz.[3]
Koordinasyon kompleksiyle ilişkisi
Koordinasyon kompleksi, bir merkez atom ve ona bağlanmış ligandların oluşturduğu yapıyı anlatır. Ligand, merkezle bağlanma ilişkisi kuran atom veya atom grubudur. Tanım, yalnızca iki karşıt yüklü iyonun birlikte bulunmasına dayanmaz; merkez–ligand düzenini esas alır.[2] Bu nedenle bütün koordinasyon komplekslerini iyon çifti, bütün iyon çiftlerini de koordinasyon kompleksi saymak doğru değildir. Özellikle suyla ayrılmış bir çiftin varlığı, karşı iyonun metalin doğrudan koordinasyon çevresine girdiğini göstermez.
Temas eşleşmesi ile iç koordinasyon çevresine bağlanma arasında bazı sistemlerde yapısal yakınlık bulunabilir. Bununla birlikte bir denge veri tabanındaki CaSO40 veya MgSO40 gösterimi tek başına atomların nasıl düzenlendiğini, kaç su molekülünün yer değiştirdiğini veya hangi bağ tanımının uygun olduğunu belirtmez. Böyle bir gösterim, önce belirli stokiyometri ve yüke sahip çözünmüş türün hesapta temsil edildiğini bildirir; ayrıntılı yapı için ayrıca deneysel kanıt gerekir.[3][5]
İyon çiftinin mutlaka elektriksel olarak nötr olması da gerekmez. Ca2+ ile SO42− birleşmesinin toplam yükü sıfırken, Na+ ile SO42− birleşmesinin toplam yükü −1’dir. Burada “çift”, bileşenlerin sayısını; üst indis ise birliğin net yükünü belirtir. PHREEQC türleşme örneğinde nötr sülfat birlikleriyle NaSO4− türünün ayrı gösterilmesi bu farkı somutlaştırır.[5]
Son olarak, çözünmüş iyon çifti ile çökelmiş tuz aynı şey değildir. Bir iyon çiftinin oluşumu, sıvı faz içindeki tür dağılımıdır; mineral oluşumu ise ayrı bir katı fazın ortaya çıkmasını içerir. İkisi aynı denge sisteminde birbirini etkileyebilir, fakat aynı olay olarak adlandırılamaz. Türleşme ve katı faz dengelerinin jeokimyasal modellerde ayrı tanımlanması bu ayrımın hesaplamadaki karşılığıdır.[8]
Birleşme dengesi, aktivite ve iyonik güç
Bir iyon çiftinin miktarı, yalnız toplam tuz derişimiyle değil, serbest bileşenlerin aktiviteleri ve birleşme dengesiyle belirlenir. Sulu türlerin denge modellerinde ayrı tepkimeler ve denge sabitleriyle tanımlanması bu yaklaşımın temelidir.[4] Genel bir katyon–anyon birleşmesi, yüklerin cebirsel toplamı korunarak şöyle yazılabilir:
$$\mathrm{M}^{z_M}+\mathrm{A}^{z_A}\rightleftharpoons\mathrm{MA}^{z_M+z_A}$$
Burada M katyonu, A anyonu; \(z_M\) pozitif, \(z_A\) negatif işaretli yük sayısını gösterir. MA, bir M ve bir A bileşeni içeren çözünmüş birliktir. Tepkime, moleküler ölçekte bütün ara basamakları tarif etmek zorunda değildir; tanımlanmış başlangıç ve son türler arasındaki dengeyi ifade eder. Birleşme sabiti, bu tepkime yönü için yazılmalıdır; ters yöndeki ayrışma sabitiyle karıştırılmamalıdır.
Termodinamik birleşme sabiti aktiviteler üzerinden tanımlanır:
$$K_{\mathrm{ass}}^{\circ}=\frac{a_{\mathrm{MA}}}{a_{\mathrm{M}}a_{\mathrm{A}}}$$
Aktiviteler seçilen standart duruma göre boyutsuz olduğundan \(K_{\mathrm{ass}}^{\circ}\) da boyutsuzdur. Sabitin anlamı; tepkimenin, sıcaklığın, basıncın ve standart durumun tanımlanmasına bağlıdır. Aynı “iyon çifti” adı altında farklı yapısal grupları birleştiren çalışmaların sabitleri, bu tanımlar eşleştirilmeden karşılaştırılamaz.[3][4]
Molalite, aktivite katsayısı ve koşullu sabit
Bu maddede çözünmüş tür miktarları için molalite ölçeği kullanılır. Bir türün molalitesi \(m_i\), kilogram çözücü su başına mol miktarıdır ve birimi mol kg−1‘dir. Aktiviteyle ilişki açık standart durumla şöyle yazılır:
$$a_i=\gamma_i\frac{m_i}{m^{\circ}},\qquad m^{\circ}=1\ \mathrm{mol\,kg^{-1}}$$
Burada \(\gamma_i\), aynı molalite ölçeğine ait boyutsuz aktivite katsayısıdır. Molalite, litre çözelti başına mol olarak tanımlanan hacimsel derişimden farklıdır. Özellikle yoğun veya sıcaklığı değişen çözeltilerde iki ölçeğin sayısal eşitliği varsayılamaz. PHREEQC’nin analiz girdilerini molaliteye dönüştürüp toplam ve tür değerlerini bu temelde raporlaması, ölçek tutarlılığının pratik önemini gösterir.[5]
Yukarıdaki iki denklem birleştirildiğinde şu ilişki elde edilir:
$$m_{\mathrm{MA}}=\frac{K_{\mathrm{ass}}^{\circ}\gamma_{\mathrm{M}}\gamma_{\mathrm{A}}}{\gamma_{\mathrm{MA}}}\frac{m_{\mathrm{M}}m_{\mathrm{A}}}{m^{\circ}}$$
Bu, aktivite tanımının cebirsel sonucudur. Çiftin molalitesi, serbest iyon molaliteleri yanında üç türün aktivite katsayılarına da bağlıdır. Dolayısıyla yalnız \(m_{\mathrm{MA}}/(m_{\mathrm{M}}m_{\mathrm{A}})\) oranıyla tanımlanan bir molalite sabiti, termodinamik sabitle aynı sayı değildir. Bu oran burada \(B_m\) ile gösterilirse:
$$B_m=\frac{m_{\mathrm{MA}}}{m_{\mathrm{M}}m_{\mathrm{A}}}=\frac{K_{\mathrm{ass}}^{\circ}}{m^{\circ}}\frac{\gamma_{\mathrm{M}}\gamma_{\mathrm{A}}}{\gamma_{\mathrm{MA}}}$$
\(B_m\)’nin birimi kg mol−1‘dir. Bu tanım altında iyonik ortam değiştikçe aktivite katsayıları ve dolayısıyla görünür birleşme eğilimi değişebilir. Nötr çift için de aktivite katsayısının her koşulda tam olarak bir olduğu varsayılmaz; kullanılan model nötr türlerin ortamla etkileşimini ayrıca ele alabilir.[4][11]
Kütle dengesi ve iyonik gücün birlikte çözülmesi
Yalnız serbest M, serbest A ve 1:1 MA çiftinin bulunduğu basitleştirilmiş kapalı bir çözeltide toplamlar \(m_{M,T}=m_M+m_{MA}\) ve \(m_{A,T}=m_A+m_{MA}\) olur. Buradaki T, ilgili bileşenin bütün hesaba katılan çözünmüş türlerdeki toplamını belirtir. Başka kompleksler veya farklı stokiyometrili birlikler bulunuyorsa bu eşitliklere onların stokiyometrik katkıları da eklenir.
Bu basit modelde toplamlar eşit ve \(C\), çift molalitesi de \(x\) ise serbest bileşenlerin her biri \(C-x\) olur. Sabit kabul edilen bir \(B_m\) için denge eşitliği \(x=B_m(C-x)^2\) biçimini alır. Bu ifade bir sayısal su modeli değil, toplam miktarla serbest miktarın neden ayrı bilinmeyenler olduğunu gösteren cebirsel bir sonuçtur. Gerçek bir matriste \(B_m\) de bileşimden etkilenebileceğinden tek başına bu denklem yeterli olmayabilir.
Molalite temelindeki iyonik güç ise:
$$I_m=\frac{1}{2}\sum_i m_i z_i^2$$
şeklindedir. \(I_m\)’nin birimi mol kg−1, \(z_i\) türün işaretli yük sayısıdır; toplam, modeldeki yüklü çözünmüş türleri kapsar.[1] Nötr çift bu toplama doğrudan katkı vermez; yüklü çift kendi net yüküyle katılır. Böylece eşleşme, iyonik gücü; iyonik güç de aktivite katsayılarını etkiler. Tutarlı hesapta tür dağılımı ve aktivite düzeltmesi bu nedenle birlikte çözülür.
Türleşmeyi belirleyen sıcaklık, pH ve su matrisi
İyon eşleşmesini tek bir değişkenle açıklamak çoğu su için yeterli değildir. Aynı toplam metal miktarında karşı iyonların türü, asit–baz dağılımı, sıcaklık ve diğer çözünmüş bileşenler farklıysa serbest metal miktarı da farklı olabilir. Burada iki etki ayrılmalıdır: tanımlanmış tepkimenin termodinamik sabitinin değişmesi ve aynı sabit altında serbest reaktif miktarlarının veya aktivite katsayılarının değişmesi.[4][8]
Sıcaklık ve hidratasyon
Sıcaklık, hem birleşme dengesini hem de sulu türlerin ortamla etkileşimini etkileyebilir. Jeokimyasal veri tanımlarında denge sabitinin sıcaklığa bağlılığı, uygun tepkime entalpisi veya sıcaklık fonksiyonuyla temsil edilir.[4] Bir sabitin belirli sıcaklıkta verilmiş olması, başka sıcaklıklarda aynı değerin kullanılabileceği anlamına gelmez. Sıcaklık düzeltmesinde kullanılan enerji birimleri ve ilişkinin geçerli olduğu aralık da sabitin kendisi kadar önemlidir.
Moleküler düzeyde hidratasyon çevresinin yeniden düzenlenmesi, temas eşleşmesinin değerlendirilmesinde önem taşır. MgSO4 üzerine Raman çalışmasında, incelenen koşullarda sıcaklığın yükselmesi temas çiftlerine atanan sinyallerin önemini artırmıştır.[3] Ancak bu deneysel yön, bütün iyon çiftlerinin sıcaklıkla aynı şekilde davranacağı şeklinde genellenemez. Başka bir iyon sistemi için birleşmenin termodinamiği ve hidratasyon davranışı ayrıca bilinmelidir.
Denge miktarı ile dengeye ulaşma hızı da farklı büyüklüklerdir. Sıcaklığın tepkime hızlarını değiştirmesi, denge sabitinin aynı yönde değişmesini zorunlu kılmaz. Bir modelde sıcaklığa bağlı denge sabiti kullanılması da tek başına bütün moleküler geçiş hızlarının hesaplandığı anlamına gelmez. Denge ve kinetiğin ayrı model bileşenleri olarak tanımlanması bu ayrımı korur.[8]
pH ve eşleşmeye katılabilen türler
pH, hidrojen iyonu aktivitesi üzerinden tanımlanır; ancak iyon çiftleri üzerindeki etkisi çoğunlukla diğer bileşenlerin asit–baz türleşmesi aracılığıyla ortaya çıkar. Bir anyonun protonlanmış ve protonlanmamış biçimleri farklı yük ve birleşme özelliklerine sahip olabilir. Metalin hidroksilli türlere dağılımı da serbest metal miktarını değiştirir. Sulu türlerin her birinin ayrı tepkimeyle tanımlanması, bu süreçlerin aynı hesapta fakat birbirine karıştırılmadan ele alınmasını sağlar.[4]
Bu nedenle “pH yükselince iyon çifti artar” gibi yönü değişmez bir kural kurulamaz. Sonucun belirlenmesi için hangi anyonun hangi protonlanma biçiminin eşleştiği ve metalin başka türlere ne ölçüde dağıldığı bilinmelidir. pH değişikliğiyle çift miktarı azalırken başka bir kompleksin artması da mümkündür. Böyle bir durumda toplam metal sabit kalsa bile serbest iyon miktarı ve analitik yanıt farklılaşabilir.
Derişim, karşı iyon ve rekabet
Birleşme denkleminden, diğer koşullar ve katsayılar sabit tutulduğunda karşı iyonun serbest aktivitesindeki artışın çiftin serbest metale oranını artırdığı görülür. Fakat gerçek suda karşı iyon eklenmesi yalnız bu aktiviteyi değiştirmez: iyonik güç, pH veya diğer dengeler de değişebilir. Bu yüzden eşleşme eğilimi ile toplam tuz eklemesinin net etkisi aynı kavram değildir.
Birden çok katyon aynı anyonla, bir metal de birden çok anyonla birlik oluşturabilir. PHREEQC’nin deniz suyu örneğinde sülfatın serbest biçimi yanında magnezyum, sodyum ve kalsiyum içeren türlere dağıtılması bu rekabetin modeldeki örneğidir.[5] Bu dağılım, yalnız “toplam sülfat” değerinden okunamaz; karşı iyon toplamları ve diğer denge koşulları gerekir.
İyonik güç de su matrisinin tamamının yerine geçen tek bir gösterge değildir. Aynı iyonik güçte farklı iyon bileşimleri, iyonlara özgü etkileşimler nedeniyle farklı sonuç verebilir. Pitzer yaklaşımında farklı iyon çiftleri ve çoklu etkileşimler için ayrı parametreler bulunması bu ayrımı yansıtır.[11] Dolayısıyla tek tuz çözeltisinde ölçülmüş ampirik bir oranı, yalnız iletkenliği veya tuzluluğu benziyor diye başka bir suya aktarmak yeterince gerekçelendirilmiş olmaz.
Çözünürlük, mineral doygunluğu ve arıtma açısından sonuçlar
İyon çifti oluşumunun çözünürlük açısından temel sonucu, toplam çözünmüş miktarla mineral dengelerine giren serbest türlerin ayrılmasıdır. Çözünürlük, tanımlanmış koşullarda çözeltide tutulabilen ilgili bileşenlerin toplamını kapsayabilir; çözünürlük çarpımı ise belirli türlerin aktiviteleriyle yazılır.[6] Bu iki büyüklüğü aynı kabul etmek, özellikle toplam metal veya toplam anyon sonuçları doğrudan denge denklemine yerleştirildiğinde hata doğurur.
Bu ayrım, su içermeyen saf bir AB katısının 1:1 iyonlarına ayrıldığı idealize edilmiş bir tepkimeyle gösterilebilir:
$$\mathrm{AB(s)}\rightleftharpoons\mathrm{A}^{+}+\mathrm{B}^{-},\qquad K_{\mathrm{sp}}^{\circ}=a_{\mathrm{A}^{+}}a_{\mathrm{B}^{-}}$$
Burada saf katının aktivitesi bir alınmıştır; \(K_{\mathrm{sp}}^{\circ}\), seçilen sıcaklık ve basınçtaki boyutsuz çözünürlük sabitidir. Denklem bu stokiyometriye özgüdür. Kristal suyu içeren minerallerde su aktivitesinin, başka minerallerde ise farklı stokiyometrik üslerin denge ifadesine girmesi gerekebilir. Alçıtaşı gibi bir mineral için bu ayrıntılar göz ardı edilerek aynı basit ifade koşulsuz kullanılamaz.[6][9]
Toplam çözünürlüğün artması ne anlama gelir?
Çözeltide A ve B’nin nötr AB birliği de oluşuyorsa toplam çözünmüş A, serbest A ile bu birlikteki A’nın toplamını içerir. Katı fazla denge ise yine tepkimede tanımlanan serbest tür aktiviteleri üzerinden korunur. Bundan çıkan koşullu sonuç şudur: birleşmiş türlerde ek madde taşınabildiği için aynı serbest iyon aktivite çarpımı, daha yüksek toplam çözünmüş miktarla birlikte bulunabilir.
Bu sonuç, iyon eşleşmesinin her suya her tuz eklendiğinde çözünürlüğü artıracağı iddiası değildir. Ortak iyon etkisi, aktivite katsayılarının değişmesi ve başka katı fazların oluşması aynı anda etkili olabilir. Ayrıca “daha fazla çözünmüş toplam” ile “daha yüksek serbest iyon aktivitesi” aynı yönde değişmek zorunda değildir. Eşleşmenin açıklayıcı değeri, bu iki ölçütün ayrılmasını sağlamasındadır.
Mineral doygunluğu çoğunlukla doygunluk indisiyle ifade edilir:
$$\mathrm{SI}=\log_{10}\left(\frac{Q}{K^{\circ}}\right)$$
Burada \(Q\), ilgili mineralin çözünme tepkimesine ait boyutsuz aktivite çarpımı; \(K^{\circ}\), aynı tepkimenin aynı koşullardaki denge sabitidir. SI sıfır olduğunda model o mineral için dengeyi, pozitif olduğunda aşırı doygunluğu, negatif olduğunda doymamışlığı gösterir. PHREEQC çıktısında aktivite çarpımı ve çözünürlük sabitinin ayrı verilmesi, indisin hangi karşılaştırmadan üretildiğini görünür kılar.[5]
Pozitif SI, belirli sürede mutlaka çökelme olacağını söylemez. Çekirdeklenme, kristal büyümesi ve mevcut katı fazlar ayrıca önemlidir. USGS’nin alçıtaşı–anhidrit örneğinde bazı deneysel sonuçların yorumunda yavaş çökelmenin dikkate alınması, termodinamik elverişlilik ile gözlenen süreç hızının ayrılması gerektiğini gösterir.[9]
Arıtma değerlendirmesine aktarılması
Çöktürme veya kabuklaşma değerlendirmesinde, toplam kalsiyum ve toplam sülfatın doğrudan serbest iyonlar gibi kullanılması hem türleşmeyi hem de aktivite düzeltmesini atlar. Uygun yaklaşım; proses koşullarındaki bileşimden türleşmeyi hesaplamak, ilgili minerallerin doygunluğunu belirlemek ve çökelmenin gerçekleşmesini ayrıca değerlendirmektir. Türleşme hesabı bu nedenle bir tasarım girdisidir; tek başına işletme performansı veya çökelme süresi değildir.[8][9]
İyon değişimiyle ilişki de aynı sınırla kurulmalıdır. Çözeltideki eşleşme, reçine üzerindeki iyon değişimiyle özdeş değildir. Hesapta sulu türler ile değiştirici faz ayrı dengelerle tanımlanır.[8] Dolayısıyla nötr bir çiftin bulunmasından hareketle ilgili elementin reçineyle hiç giderilemeyeceği veya belirli bir verimle giderileceği çıkarılamaz; çözeltideki yeniden türleşme ve değiştiriciye özgü denge birlikte ele alınmalıdır.
Ölçüm yöntemleri ve su analizlerinin yorumlanması
İyon çiftleri değerlendirilirken ilk soru, ölçümün hangi büyüklüğü verdiğidir. Toplam çözünmüş bileşen, serbest tür molalitesi, serbest iyon aktivitesi ve belirli bir yapısal sınıfın miktarı aynı analitik sonuç değildir. Geleneksel su analizlerinin birçok bileşeni toplamlar biçiminde raporlaması, bu toplamların doğrudan tür dağılımı olarak okunamayacağı anlamına gelir.[6]
Örneğin kalsiyumun bir bölümünün sülfatla eşleşmesi, çözünmüş toplam kalsiyumdan kaybolması demek değildir. Analiz yöntemi tanımladığı toplam havuzu ölçüyorsa serbest ve birleşmiş biçimler aynı sonuçta yer alabilir. Buna karşılık serbest iyonun aktivitesine duyarlı bir ölçüm farklı bir büyüklüğe yanıt verir. İki sonuç arasındaki fark, tek başına cihazlardan birinin yanlış çalıştığını göstermeden önce bu analitik tanımlar üzerinden değerlendirilmelidir.
İyon seçici elektrot ve numune koşullandırma
İyon seçici elektrotlarla elde edilen sonuçlar, kalibrasyon ve ölçüm ortamından bağımsız değildir. EPA’nın florür için yayımladığı 9214 yönteminde numune ve standartlara iyonik güç düzenleyici tampon eklenmesi; pH’ın düzenlenmesi ve metal–florür komplekslerinden kaynaklanan girişimin azaltılması açıklanır. Yöntem ayrıca standartlarla numunelerin sıcaklıklarının uyumuna dikkat çeker.[7]
Bu örnek, numune hazırlamanın yalnız fiziksel bir seyreltme olmayabileceğini gösterir. Eklenen reaktif, ölçülecek türlerin dağılımını da değiştirebilir. Dolayısıyla koşullandırılmış numuneden elde edilen yöntem sonucu, başlangıç suyundaki serbest florür aktivitesinin doğrudan kaydı olarak sunulamaz. Buradaki metal–florür kompleksleri de bütün iyon çiftlerinin temsilcisi değildir; örneğin amacı, kimyasal türleşmeyle analitik tanım arasındaki ilişkiyi göstermektir.[7]
Aynı nedenle, bir sonuç “mg/L florür” veya “mg/L kalsiyum” olarak raporlandığında, yalnız birime bakılarak serbest tür ölçüldüğü söylenemez. Yöntemin kapsamı, kalibrasyonu ve numune hazırlaması bilinmelidir. Modelde gerekli olan serbest tür değeriyle laboratuvarın verdiği toplam değerin eşitlenmesi, analitik yöntemin desteklemediği ek bir varsayım olur.
İletkenlik ve yük dengesi
İletkenlik, yalnız çözünmüş element toplamlarını değil, çözeltideki yük taşıyan türlerin davranışını da yansıtır. Nötr birliğe geçen bileşenler artık aynı biçimde bağımsız yük taşıyıcıları olarak temsil edilmez. Bu nedenle iyon çiftleri, iletkenlikten toplam çözünmüş maddeyi yorumlamayı güçleştirebilir.[6] Bununla birlikte iletkenlikteki tek bir değişimden hangi çiftin ne miktarda oluştuğu benzersiz biçimde belirlenemez; sıcaklık ve türlerin taşınım özellikleri de hesaba katılmalıdır.[4]
İyon eşleşmesi, elektrik yükünün korunmasını bozmaz. Basit Ca2+–SO42− birleşmesinde başlangıçtaki +2 ve −2 yüklerin toplamı, nötr ürünün yükü gibi sıfırdır. Dolayısıyla analitik katyon–anyon dengesindeki bir farkı yalnız nötr çiftlerin varlığıyla açıklamak doğru değildir. İyon çiftlerinin analitik yük dengesini kendiliğinden bozmadığı, doğal su kimyası değerlendirmelerinde de belirtilmiştir.[6]
Yapısal ölçüm ve görünür birleşme sabiti
Spektroskopi belirli atom gruplarının çevresine duyarlı olduğundan, her ölçüm bütün eşleşme biçimlerini aynı derecede ayırt edemeyebilir. MgSO4 üzerine çalışmada, temas çiftlerini ayıran bir Raman çözümlemesindeki “serbest” sinyalin suyla ayrılmış çiftlerin katkısını da içerebileceği gösterilmiştir. Böyle bir görünür sabit, bütün birleşmiş biçimleri kapsayan termodinamik sabitle doğrudan karşılaştırılamaz.[3]
Bu bulgunun genel analitik sonucu, “ölçülen çift oranı” ifadesinin yanında hangi çiftlerin ölçüme dahil olduğunun belirtilmesidir. Bir yöntem temas çiftini, başka bir değerlendirme toplam birleşmeyi hedefliyorsa sonuçların farklı çıkması zorunlu olarak çelişki değildir. Karşılaştırma için tür tanımı, derişim ölçeği, sıcaklık ve kullanılan denge modeli eşleştirilmelidir.
Türleşme hesabı, model seçimi ve sonuçların sınırları
Bir türleşme hesabının amacı, ölçülmüş toplam bileşimi seçilen koşullarda serbest iyonlar, iyon çiftleri ve diğer çözünmüş türler arasında dağıtmaktır. Uygun yazılımlar bunu mineral, gaz, yüzey ve iyon değişimi dengeleriyle birleştirebilir. Ancak bunlar aynı hesapta bulunabilen ayrı kimyasal bileşenlerdir; yalnız iyon çiftleri soruluyorsa bütün fazların dengeye zorlanması zorunlu değildir.[8]
Analitik girdinin kimyasal tanıma dönüştürülmesi
Hesaptan önce toplam bileşenlerin hangi temelde raporlandığı belirlenmelidir. Sülfat olarak verilen kütle derişimiyle kükürt olarak verilen değer aynı sayısal girdi değildir. Benzer biçimde mol/L ve mol/kg su birimleri karıştırılmamalıdır. PHREEQC örneğinde çözeltinin toplam bileşimi ile hesaplanan tür molalitelerinin ayrı sunulması, giriş ve sonuçların bu ayrımla okunması gerektiğini gösterir.[5]
Yalnız iki hedef iyonun bilinmesi, karmaşık bir suyun güvenilir hesabı için yeterli olmayabilir. Diğer başlıca iyonlar iyonik ortamı, asit–baz bileşenleri eşleşmeye katılabilen türleri etkiler. Bilinmeyen bir bileşen modele eklenmiyorsa, o bileşenin etkisi de hesaplanmış olmaz. Böyle bir eksiklik, yazılımın matematiksel olarak çözüm bulmasıyla ortadan kalkmaz.
Kapalı ve açık sistem varsayımları da ayrılmalıdır. Yalnız sulu türleşme hesaplanan bir senaryoda element toplamları sabit tutulabilir. Mineral çözünmesine, çökelmeye veya gaz alışverişine izin verilen senaryoda ise çözünmüş toplamlar değişebilir. Aynı başlangıç analizinden farklı varsayımlarla farklı sonuç alınması bu nedenle mümkündür; karşılaştırılan modellerin aynı fiziksel sistemi temsil etmesi gerekir.[8]
Aktivite modeli ile tür listesinin uyumu
Aktivite modeli seçimi, yalnız program adının seçilmesi değildir. PHREEQC, iyon-birleşme yaklaşımı yanında Pitzer ve SIT gibi sulu çözelti modellerini kullanabilir.[8] Seçimin, hedef suyun bileşimi ve tuzluluğu için uygun parametrelerle desteklenmesi gerekir. Bir modelin daha karmaşık olması, bilinmeyen türleri veya eksik termodinamik verileri kendiliğinden tamamlamaz.
Özellikle Pitzer etkileşim parametresiyle açık iyon çifti oluşum sabiti aynı nicelik değildir. İlki seçilmiş sulu modelde türler arası etkileşimlerin temsilinde, ikincisi belirli bir birleşme tepkimesinde kullanılır.[4][11] Bu ayrımdan çıkan modelleme uyarısı şudur: başka bir veri tabanından bir çift veya katsayı aktarılırken yalnız kimyasal adın benzemesi yeterli değildir. Parametrenin türetildiği tür listesi, aktivite yaklaşımı ve sıcaklık koşullarıyla uyumu incelenmelidir.
Veri tabanında CaSO40 gibi tek bir tür bulunması, temas ve suyla ayrılmış çiftlerin ayrı ayrı hesaplandığını göstermez. Hedef yalnız toplam birleşmiş havuzsa böyle bir toplulaştırılmış temsil uygun olabilir; hedef moleküler yapıların ayrı oranlarıysa ek tanımlar ve veriler gerekir. Hesabın verdiği ayrıntı düzeyi, veri tabanının içerdiği ayrıntı düzeyini aşamaz.
Doğrulama ve raporlama
USGS’nin 2013 PHREEQC kılavuzu, veri tabanlarının iç tutarlılığı ve element kapsamına ilişkin sınırlamaları açıkça belirtir; tür ve termodinamik veri seçiminin dikkat gerektirdiğini vurgular.[10] Bu nedenle bir programın tanınmış olması, her matris için bütün çift oranlarını doğruladığı anlamına gelmez. Özellikle farklı kaynaklardan derlenen sabitlerin aynı standart durumu ve model yaklaşımını kullanıp kullanmadığı denetlenmelidir.
Sonuçlar incelenirken element toplamlarının korunması, toplam yükün tutarlılığı ve türlerin fiziksel olarak anlamlı miktarlarda bulunması kontrol edilir. Daha sonra, mümkünse hesaplanan büyüklükler aynı analitik tanımı taşıyan bağımsız ölçümlerle karşılaştırılır. Toplam analizle serbest aktivitenin veya temas çifti ölçümüyle bütün birleşmiş havuzun karşılaştırılması, gerçek bir doğrulama yerine tanım uyuşmazlığı yaratır.
Raporlamada en azından sıcaklık, kullanılan derişim ölçeği, çözeltinin başlıca bileşimi, veri tabanı ve aktivite modeli belirtilmelidir. Çift oranı veriliyorsa paydanın toplam metal mi, toplam anyon mu olduğu ve hangi birleşmiş türlerin toplama katıldığı açıklanmalıdır. Serbest molalite, aktivite katsayısı ve aktivite ayrı sonuçlar olarak sunulmalı; boyutsuz aktiviteye mol/L birimi eklenmemelidir.
Belirsizlik yüksekse tek bir kesin yüzde yerine, hangi ölçümün veya model varsayımının sonucu belirlediği açıklanabilir. İlgili iyon çifti için güvenilir sabit, sıcaklık ilişkisi veya matris parametresi bulunamıyorsa sayısal tahminin sınırı belirtilir. Bu durumda doğru sonuç, bütün sularda geçerli bir katsayı üretmek değil; toplam analizden serbest tür miktarının mevcut verilerle güvenilir biçimde çıkarılamadığını bildirmektir.