Çamur susuzlaştırma

1 görüntülenme

Çamur susuzlaştırma, atık su arıtımı sırasında oluşan çamurun suyunun bir bölümünün ayrılmasıyla katı madde oranının yükseltilmesi ve sonraki işleme veya uzaklaştırmaya uygun bir çamur keki elde edilmesidir. İngilizcede sludge dewatering olarak adlandırılır. İşlem, taşınacak yaş kütleyi ve depolama gereksinimini azaltırken çamurun katı ve sıvı bileşenlerini iki ayrı yönetim akımına dönüştürür. Mekanik uygulamalarda santrifüj, bant pres ve filtre pres başlıca seçenekler arasındadır.[1]

Başarı yalnız kekin ne kadar kuru olduğuyla belirlenmez. Beslemedeki katıların ne kadarının kekte tutulduğu, kullanılan polimer miktarı, işlenen kuru katı yükü ve ayrılan sıvının tesise geri getirdiği yük birlikte değerlendirilir. Aynı makine, farklı çamur karışımlarında farklı sonuç verebilir; özellikle biyolojik flokların su tutan yapısı ve ince parçacıkların miktarı belirleyicidir.[2] Susuzlaştırma bu nedenle tek başına bir ekipman işlemi değil, çamur özellikleriyle kimyasal koşullandırmanın ve tesisin nihai çamur yönetim hedefinin birlikte ele alındığı bir katı-sıvı ayırma kademesidir.

Çamur hattındaki yeri ve susuzlaştırılabilirliğin temeli

Susuzlaştırma ünitesinin beslemesi genellikle tesis girişindeki ham atık su değil; birincil çöktürmeden, biyolojik arıtmadan veya kimyasal çöktürmeden alınan, bazen yoğunlaştırılmış ya da çürütülmüş çamurdur. Yoğunlaştırma, suyun bir bölümünü uzaklaştırırken çoğunlukla akışkan ve pompalanabilir bir ürün bırakır. Susuzlaştırma ise katı gibi taşınabilen yarı katı bir kek üretmeyi hedefler. Bu ayrım yalnız belirli bir yüzde sınırına değil, malzemenin davranışına ve kullanılan işleme dayanır.[1]

Stabilizasyon farklı bir amaç taşır: organik maddenin bozunabilirliğini, patojenleri veya vektör çekiciliğini kontrol etmek. Dolayısıyla çürütülmüş çamur hâlâ susuzlaştırma gerektirebilir; susuzlaştırılmış çamur da yeterince stabilize edilmiş olmayabilir. Çamur hattında bu işlemler birbirinin yerine geçmez.[1][13]

Katı madde oranı neden tek başına yeterli değildir?

Fazla aktif çamur, flokları bir arada tutan fakat aynı zamanda suyu hapseden jel benzeri hücre dışı biyopolimerler içerir. İnce biyokolloidlerin artması polimer gereksinimini yükseltebilir. Birincil çamur payının artması ise birçok evsel çamur karışımında daha yüksek kek katı maddesiyle ilişkilidir. Bunlar eğilimdir; her tesiste aynı büyüklükte veya aynı yönde sonuç veren tasarım kuralları değildir.[2]

Kimyasal çöktürme ürünleri, kullanılan metal tuzu ve oluşan çökeleğin yapısıyla birlikte değerlendirilmelidir. Demir veya alüminyum içeren çamurları tek bir susuzlaştırma sınıfı saymak doğru değildir. Ayrıca kum ve diğer mineral maddeler kekin kuru katı yüzdesini yükseltebilirken ekipman aşınmasını artırabilir. Bu durumda daha yüksek yüzde, biyolojik çamurdan daha fazla su uzaklaştırıldığını tek başına kanıtlamaz.[2]

Bu nedenle besleme tanımı; toplam katı maddeyi, birincil-biyolojik-kimyasal çamur karışımını, önceki koşullandırmayı ve çürütme durumunu içermelidir. Yalnız “evsel arıtma çamuru” şeklindeki bir tanım, ekipmanlar arasında güvenilir performans aktarımı için yeterli değildir.[4]

Polimer ve kimyasal koşullandırmanın etkisi

Koşullandırma, çamuru sonraki ayırma işlemine daha elverişli hâle getiren ön işlemdir. Polimer flokülantlar uzun molekül zincirleriyle parçacıklar arasında köprü kurarak daha büyük floklar oluşturur. Koagülasyonun temel işlevi yüzey yüklerinin etkisini azaltmakken flokülasyon küçük parçacık ve flokları birleştirir. Uygulamada mekanizmalar örtüşebilir. Biyolojik çamurlarda katyonik ürünler yaygın olsa da uygun yük yoğunluğu ve molekül yapısı gerçek çamur üzerinde belirlenir.[3]

Dozun amacı yalnız gözle büyük flok üretmek değildir. Flokların suyu bırakması ve makine içindeki mekanik etkilere dayanması gerekir. Santrifüj için başarılı bir ürünün bant preste aynı üstünlüğü göstermesi zorunlu değildir. Ürün ve doz taraması bu nedenle hedef ayırma yöntemiyle bağlantılı yürütülür.[4][5]

Dozun doğru ifade edilmesi

Polimer tüketimi, yalnız pompanın L/saat değeriyle karşılaştırılmamalıdır. Ticari ürünün aktif madde oranı ve çamurun kuru katı yükü dikkate alınmalıdır. Aktif polimer esaslı doz şu kütle oranıyla ifade edilebilir:[3]

$$D=1000\frac{\dot m_{\mathrm{P,aktif}}}{\dot m_{\mathrm{KM}}}$$

Burada \(D\), kg aktif polimer/t kuru katı madde; \(\dot m_{\mathrm{P,aktif}}\), kg/saat aktif polimer; \(\dot m_{\mathrm{KM}}\) ise kg/saat besleme kuru katı madde debisidir. 1000 çarpanı kilogram kuru katıyı ton esasına dönüştürür. Denklem bir doz önerisi değil, raporlama bağıntısıdır. Ürün esaslı tüketim ayrıca verilebilir; ancak aktif madde esaslı değerle karıştırılmamalıdır.

Hazırlama ve temas koşulları

Toz veya emülsiyon polimerin uygun biçimde hazırlanması, seyreltilmesi ve gerekiyorsa olgunlaştırılması gerekir. İlk ıslatma ile aktive olmuş polimerin karıştırılması aynı işlem değildir: hazırlama sırasında yeterli dağılım gerekirken aşırı karıştırma aktive olmuş zincirlere zarar verebilir. Hazırlama suyu, bekletme ve enjeksiyon koşulları ürün belgesine göre düzenlenir.[3]

Demir tuzları ve kireç gibi inorganik koşullandırıcılar da kullanılabilir. Ancak eklenen maddeler kekin kuru kütlesine katılır. Daha yüksek kek katı yüzdesi, ek kimyasal kütle hesaba katılmadan daha düşük taşıma maliyeti olarak yorumlanamaz.[8]

Santrifüj, bant pres ve filtre pres

Dekantör santrifüj

Çamur susuzlaştırmada kullanılan dekantör santrifüj, dönen tambur içinde katı ve sıvıyı yoğunluk farkından yararlanarak ayırır. Katılar tamburun iç duvarında birikir. Tambura göre farklı hızda dönen helezon bunları konik bölgeye ve katı çıkışına taşırken sıvı ayrı çıkıştan uzaklaşır. Ayrılan sıvı santrat olarak adlandırılır.[5][6]

Tambur hızı ile fark devir aynı değişken değildir. Fark devir, helezonun tambura göre hareketini ve katı taşınmasını belirler. Tamburdaki sıvı havuzunun derinliği de ayırma hacmini ve sıvı dışındaki konik susuzlaştırma bölgesini değiştirir. Bu nedenle tek başına devir sayısından kek kuruluğu tahmin edilemez.[6]

Besleme debisi, polimer dozu ve fark devir birlikte ayarlanır. Sürekli ve görece kapalı çalışma, alan ve maruziyet yönetimi açısından avantaj sağlayabilir. Buna karşılık yüksek hızlı dönüş; enerji tüketimi, gürültü, mekanik bakım ve aşındırıcı maddeler bakımından değerlendirilmelidir. Santrifüjün küçük yerleşim alanı, yardımcı ekipman ve bakım erişiminin gereksiz olduğu anlamına gelmez.[5]

Bant pres

Bant pres, koşullandırılmış çamuru önce yerçekimiyle drene eder; ardından iki gözenekli bant arasında kademeli olarak sıkıştırır. Bantların farklı çaplı merdanelerden geçirilmesi basınç etkisini artırır. Başlangıçtaki serbest drenaj, sonraki sıkıştırma kademelerinin işlev görebilmesi bakımından önemlidir.[7]

Çalışmanın gözlenebilmesi işletmeciye drenaj ve kek oluşumu hakkında doğrudan bilgi verir. Bununla birlikte besleme katı maddesindeki ve organik bileşimindeki değişimler daha fazla ayar gerektirebilir. Yağlı maddeler bant gözeneklerini körleyebilir; keskin veya iri yabancı maddeler banda zarar verebilir. Bant takibi, gerginliği ve yıkama sistemi bu nedenle yardımcı ayrıntılar değil, ayırma performansının parçalarıdır.[7]

Bant pres değerlendirmesinde yıkama suyunun miktarı ve uygunluğu ayrıca ele alınır. Açık yüzeyler nedeniyle koku kontrolü ve havalandırma gereksinimi doğabilir. Kapalı tasarımlar bu maruziyetleri azaltmaya yardımcı olsa da saha düzenlemesinin yerini almaz.[7]

Kamaralı ve membranlı filtre pres

Filtre preste koşullandırılmış çamur, filtre bezleriyle çevrili kapalı kamarlara basılır. Sıvı bezden geçerken katılar birikerek kek oluşturur. Çevrim sonunda basınç güvenli biçimde giderilir, plakalar açılır ve kek boşaltılır. Klasik kamaralı sistemde filtrasyon basıncı besleme pompasıyla geliştirilir; membranlı sistemde ek bir sıkıştırma aşamasıyla kamara hacmi azaltılabilir.[8]

Bu yöntem yüksek kek katı maddesi hedeflerinde güçlü bir seçenek olabilir. Ancak dolum, filtrasyon, sıkıştırma, açma, boşaltma ve temizlik süreleri toplam kapasiteyi belirler. Yalnız basınç altında geçen süreyi esas almak kapasiteyi olduğundan yüksek gösterebilir. Bez temizliği ve kekin bezden ayrılması da çevrim güvenilirliğini etkiler.[8]

Karşılaştırma boyutu Santrifüj Bant pres Filtre pres
Temel ayırma Merkezkaç alanında çökelme ve helezonla taşıma Drenaj ve bantlar arasında sıkıştırma Bez üzerinden basınç filtrasyonu
Tipik çalışma düzeni Sürekli Sürekli Kesikli çevrim
Öne çıkan değerlendirme Fark devir, enerji, aşınma ve santrat kalitesi Flok drenajı, bant temizliği ve yıkama suyu Çevrim süresi, bezden ayrılma ve kek hedefi

Tablo mekanizma farklarını özetler; evrensel bir başarı sıralaması vermez. Uygun seçim gerçek çamur, koşullandırma ve işletme hedefleriyle doğrulanmalıdır.[5][7][8]

Performansın ölçülmesi ve sonuçların karşılaştırılması

Toplam katı madde ve yaş kütle

Çamur kekindeki katı madde yüzdesi, çoğunlukla belirli koşullarda kurutma sonrası kalan kütlenin yaş numune kütlesine oranıdır. EPA’nın Ocak 2001 tarihli taslak Method 1684 belgesi, toplam katı için 103–105 °C’de kurutma-tartım yaklaşımını açıklar. Burada bu belge ölçüm ilkesinin kaynağıdır; zorunlu güncel analiz standardı olarak kullanılmamaktadır.[9]

$$x=\frac{m_{\mathrm{kuru}}}{m_{\mathrm{yaş}}},\qquad \mathrm{KM}(\%)=100x$$

\(x\), boyutsuz kuru katı kütle kesri; \(m_{\mathrm{kuru}}\), kurutma sonrası kalıntı; \(m_{\mathrm{yaş}}\), başlangıç numunesinin kütlesidir. İki kütle aynı birimde kullanılmalıdır. Sonuç yöntemle tanımlıdır; uçucu bileşen kaybı, kristal suyu ve numune heterojenliği ölçümü etkileyebilir. Kekin yalnız kuru görünen yüzeyinden alınan numune, bütün ürünü temsil etmeyebilir.[9]

Kekteki kuru katı kütlesi biliniyorsa yaş kek kütlesi doğrudan kütle tanımından bulunur:

$$m_{\mathrm{kek,yaş}}=\frac{m_{\mathrm{kek,KM}}}{x_{\mathrm{kek}}}$$

Bu bağıntı, kuru katı kütlesi sabitken katı oranının taşıma kütlesine etkisini gösterir. Kimyasal ilavesi veya farklı katı yakalama verimi kuru kütleyi değiştiriyorsa karşılaştırma buna göre düzeltilmelidir. Yaş ve kuru kütlenin ayrı raporlanması temel bir gerekliliktir.[11]

Hidrolik yük ve kuru katı yükü

Aynı hacimsel debi her zaman aynı makine yükü değildir. Besleme kuru katı kütle debisi şu şekilde hesaplanabilir:

$$\dot m_{\mathrm{KM}}=Q_{\mathrm{b}}\rho_{\mathrm{b}}x_{\mathrm{b}}$$

\(Q_{\mathrm{b}}\), m³/saat besleme debisi; \(\rho_{\mathrm{b}}\), kg/m³ yaş çamur yoğunluğu; \(x_{\mathrm{b}}\), boyutsuz kuru katı kesridir. Sonuç kg kuru katı/saat olur. Yüzde değeri kesre çevrilmeden kullanılamaz. Yoğunluk varsayımı yapılıyorsa açıkça belirtilmelidir. Kapasite değerlendirmesinde hem sıvı debisi hem katı yükü sınırı önemlidir.[1]

Katı yakalama ve laboratuvar deneyleri

Katı yakalama verimi, beslemeyle gelen ve kekte tutulan hedef katıların oranıdır. Kuru görünen kekle birlikte yüksek katı kaybı oluşabilir; bu yüzden kek katı maddesi ile ayrılan sıvının katı yükü birlikte ölçülür. Toplam katı ile askıda katı aynı büyüklük değildir. Özellikle çözünmüş tuz içeren akımlarda kullanılan analiz esaslarının tutarlı olması gerekir.[5][9]

Kapiler emme süresi veya CST, numuneden ayrılan sıvının emici kâğıtta belirli bir mesafeyi geçme süresidir. Özgül filtrasyon direnci ise belirli basınç ve düzenekte filtrasyona karşı direnci değerlendirir. Bu deneyler koşullandırıcı taramasına yardımcı olur; fakat farklı ayırma kuvvetleri nedeniyle doğrudan tam ölçekli makine garantisi değildir. Aynı numune hazırlama ve deney koşulları korunmalı, sonuçlar kek ve sıvı performansıyla ilişkilendirilmelidir.[4]

Ekipman seçimi ve tasarım yaklaşımı

Seçim, önce çıkış ürününün nereye gideceğinin belirlenmesiyle başlar. Taşıma, termal kurutma, yakma, kompostlaştırma veya başka bir değerlendirme yolu aynı kek özelliklerini gerektirmeyebilir. Daha yüksek katı oranının sağlayacağı yarar, bunu elde etmek için gereken kimyasal, enerji ve işletme yüküyle karşılaştırılır.[8]

Makine yalnız tesisin atık su debisine göre boyutlandırılmaz. Günlük çamur üretimi, besleme konsantrasyonu aralığı, mevsimsel değişim ve kullanılabilir çalışma süresi belirleyicidir. Duruş, bakım ve gelecekteki yük artışı için çözüm bulunmalıdır. Bir ünitenin devre dışı kalması durumunda yedek kapasite, depolama veya başka tesise gönderme gibi bir yönetim yolu gerekir.[8]

Deneme koşullarının temsil ediciliği

Laboratuvar taraması adayları azaltır; pilot veya saha denemesi ise ürün kuruluğunu, katı yakalamayı, kimyasal tüketimini ve işletilebilirliği birlikte sınar. Denemede kullanılan çamurun karışımı, çürütme durumu ve besleme özellikleri kaydedilmelidir. Bir tesisin gelecekte biyolojik besin giderimine geçmesi gibi değişiklikler, mevcut numuneyle yapılan denemenin temsil gücünü sınırlayabilir.[10]

Goss ve çalışma arkadaşlarının Salt Lake City tesisine ilişkin araştırması, işletme-bakım personelinin saha ziyaretleri ve pilot deneylerle seçim sürecine katılmasını örnekler. Çalışmanın önemi belirli bir makinenin kazanması değil, parasal ve parasal olmayan ölçütlerin birlikte değerlendirilmesidir. O tesisteki tercih başka bir tesise doğrudan taşınamaz.[10]

Tekliflerin karşılaştırılabilmesi için performans koşulları birlikte tanımlanmalıdır: hangi besleme aralığında, hangi katı yakalama ve polimer tüketimiyle, ne kadar kuru katının işlendiği belirtilmelidir. Yalnız en yüksek kek yüzdesini içeren bir vaat karşılaştırılabilir değildir. Pompa, polimer hazırlama, yıkama, havalandırma ve kek taşıma gibi yardımcı sistemlerin sınırı da aynı olmalıdır.[1][5]

İşletme, bakım ve güvenlik

Günlük değerlendirmede besleme debisi ve katı maddesi, aktif polimer dozu, kek sonucu ve ayrılan sıvının kalitesi aynı zaman aralığıyla ilişkilendirilmelidir. Santrifüjde kararlı besleme ve uygun koşullandırma özellikle önemlidir. Besleme değişirken yalnız polimer pompasının sabit tutulması, kuru katı başına gerçek dozu değiştirebilir.[3][5]

Sorun giderme sırasında “ıslak kek” tek başına teşhis değildir. Önce besleme veya polimer hazırlama koşullarının değişip değişmediği araştırılır; sonra makine ayarları değerlendirilir. Bant körlenmesi ve yetersiz drenaj ile filtre pres bezinden ayrılmayan kek aynı mekanik sorun değildir. Birden fazla ayarın eşzamanlı değiştirilmesi yerine karşılaştırılabilir denemelerle neden-sonuç ilişkisi kurulması daha açıklayıcıdır.[4][7][8]

Bakım gereksinimi ekipmana göre değişir: santrifüjde yüksek hızlı dönen ve aşınan parçalar, bant preste bant-merdane-yıkama sistemi, filtre preste bez ve plaka çevrimi öne çıkar. Mekanik müdahaleler üreticinin güvenli durdurma ve bakım talimatlarına göre yapılmalıdır.[5][7][8]

Çamurla temas ve sıçrama riski için el hijyeni, eğitim, uygun göz-yüz koruması, su geçirmez eldiven ve koruyucu giysi gerekir. CDC bu önlemlerin tesise özgü risk değerlendirmesiyle düzenlenmesini önerir.[12] Polimer döküntüleri ayrıca ciddi kayma tehlikesi oluşturur; müdahale ürünün güvenlik bilgi formuna göre yapılmalıdır.[3]

Sıvı yan akımlar ve susuzlaştırılmış çamurun yönetimi

Susuzlaştırmada ayrılan su, kendiliğinden arıtılmış çıkış suyu sayılmaz. Bant ve filtre preslerden süzüntü, santrifüjden santrat çıkar. Bu akımlar askıda katıların yanı sıra organik madde, amonyak, fosfor veya sülfür bileşikleri bakımından yük taşıyabilir. Özellikle çamur işleme kademelerinden gelen geri dönüşlerin miktarı kadar kirletici kütlesi de önemlidir.[11]

Yan akımın kısa sürede ana prosese verilmesi ani yüklenme oluşturabilir. Dengeleme, daha düzenli geri besleme veya gerektiğinde ayrı ön arıtma seçenekleri değerlendirilir. İyi katı yakalama, geri dönen parçacık miktarını azaltır; ancak çözünmüş amonyak gibi bileşenleri tek başına ortadan kaldırmaz. Bu nedenle berrak görünüm, düşük toplam arıtma yükünün kanıtı değildir.[11]

Kek kalitesi ve yeniden kullanım sınırı

Kekin yönetimi yalnız kuru madde yüzdesine dayanmaz. ABD EPA çerçevesinde bile araziye uygulama için patojenler, kimyasal kirleticiler ve vektör çekiciliği ayrı değerlendirme boyutlarıdır; yerel yönetimler ek gereklilikler getirebilir. ABD’deki sınıflandırmalar Türkiye veya başka bir ülke için otomatik uygunluk anlamına gelmez.[13]

Dolayısıyla susuzlaştırma, keki kendiliğinden gübre, güvenli dolgu veya sınırsız kullanılabilir ürün yapmaz. Kullanım yolu; çamurun kaynağına, stabilizasyonuna, analizlerine ve ilgili ülkenin kullanım türüne özgü hükümlerine göre belirlenir. Benzer biçimde santrat veya süzüntü suyu da yalnız bu işlemden geçtiği için sulama ya da içme amacıyla uygun kabul edilemez.[11][13]

Çamur susuzlaştırmanın uygun değerlendirme sınırı bütün tesistir: uzaklaştırılan suyla sağlanan yaş kütle azalması, kullanılan kaynaklar, geri dönüş yükü ve nihai ürünün yönetilebilirliği birlikte ele alınır. En kuru kek her durumda en uygun sistem değildir; uygun sistem, tanımlanmış çamuru gerekli kapasite ve ürün kalitesinde, kabul edilebilir toplam işletme yüküyle işleyendir.[5][10]

Kaynakça

  1. WEF — Thickening and Dewatering, WSEC-2019-FS-001, 2019 — https://www.accesswater.org/?fileid=-51012
  2. WEF — Guidance on Impacts of Typical Treatment Processes on Solids Dewaterability, WSEC-2023-IG-001, 2024 — https://biosolidsresources.org/OE/wp-content/uploads/2024/04/Dewaterability-Interactive-Graphic_-21-FEB-2024.pdf
  3. WEF — Understanding Polymer for Thickening and Dewatering Processes, 2020 — https://waterprocesssolutions.com/wp-content/uploads/Operator-Fact-Sheet-Polymer-For-Thickening-and-Dewatering.pdf
  4. US EPA — Design Manual: Dewatering Municipal Wastewater Sludges, EPA/625/1-87/014, Eylül 1987 — https://nepis.epa.gov/Exe/ZyPURL.cgi?Dockey=300045WA.TXT
  5. US EPA — Biosolids Technology Fact Sheet: Centrifuge Thickening and Dewatering, EPA 832-F-00-053, Eylül 2000 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2018-11/documents/centrifuge-thickening-dewatering-factsheet.pdf
  6. Alfa Laval — Decanter Centrifuge Operating Principles, 200000331-4-EN-GB — https://www.alfalaval.us/globalassets/documents/products/separation/centrifugal-separators/decanters/alfa-laval-decanter-centrifuge-operating-principles.pdf
  7. US EPA — Biosolids Technology Fact Sheet: Belt Filter Press, EPA 832-F-00-057, Eylül 2000 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2018-11/documents/belt-filter-press-factsheet.pdf
  8. US EPA — Biosolids Technology Fact Sheet: Recessed-Plate Filter Press, EPA 832-F-00-058, Eylül 2000 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2018-11/documents/recessed-plate-filter-press-factsheet.pdf
  9. US EPA — Method 1684: Total, Fixed, and Volatile Solids in Water, Solids, and Biosolids, Ocak 2001 taslağı — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-10/documents/method_1684_draft_2001.pdf
  10. Goss ve diğerleri — Balancing Operator Input and Cost: A Case Study for Dewatering Technology Selection, WEFTEC 2019 — https://envirosim.com/references/2019/Goss_Charles%20%28Balancing_Operator_Input_and_Cost_A_Case_Study_for_Dewatering_Technology_Selection%29.pdf
  11. Wisconsin DNR — Biological Solids and Sludges: Handling, Processing, and Reuse Study Guide, Haziran 2016 — https://dnr.wisconsin.gov/sites/default/files/topic/OpCert/StudyGuideBiosolids.pdf
  12. CDC — Protecting Workers Handling Human Waste, 22 Nisan 2024 — https://www.cdc.gov/global-water-sanitation-hygiene/about/workers_handlingwaste.html
  13. US EPA — Land Application of Biosolids — https://www.epa.gov/biosolids/land-application-biosolids
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/camur-susuzlastirma/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp