Reynolds sayısı

1 görüntülenme

Reynolds sayısı, bir akışta atalet etkilerinin viskoz etkilere göre büyüklüğünü ifade eden boyutsuz bir parametredir. İngilizcede Reynolds number olarak adlandırılır ve çoğunlukla \(\mathrm{Re}\) simgesiyle gösterilir. Akışkanın yoğunluğu ve viskozitesi ile seçilen karakteristik hız ve uzunluğu birlikte değerlendirir; bu nedenle yalnız akışkanın değil, incelenen akış durumunun özelliğidir.[1]

Su ve arıtma mühendisliğinde boru akışının sınıflandırılmasına, hidrolik kayıp hesabında uygun ilişkinin seçilmesine ve karıştırma ya da membran kanalı deneylerinin karşılaştırılmasına yardımcı olur. Bununla birlikte aynı Reynolds değeri, farklı ekipmanlarda aynı akış yapısı veya aynı arıtma sonucu anlamına gelmez. Kullanılan uzunluk ve hız tanımları ile geometri ve sınır koşulları da bilinmelidir.[2][6][7][9]

Kavramın temel yararı, “akış hızlı mı?” sorusunu fiziksel bir karşılaştırmaya dönüştürmesidir. Belirli bir hız, dar bir kanalda viskoz etkilerin belirgin olduğu bir akışa; başka bir boyutta ise farklı bir rejime karşılık gelebilir. Laminer–türbülanslı ayrımı bu karşılaştırmanın önemli bir uygulamasıdır, fakat bütün geometriler için geçerli tek bir kritik sayı yoktur.[3][7]

Fiziksel anlamı, bağıntısı ve varsayımları

Viskozite, komşu akışkan tabakalarının birbirlerine göre hareketine karşı oluşan iç sürtünmeyle ilişkilidir. Atalet ise akışkanın hızının büyüklüğünü veya yönünü değiştirmek için gerekli momentum değişimini temsil eder. Karakteristik ölçeklerle yapılan karşılaştırmada Reynolds sayısı şu biçimde yazılır:[1]

$$\mathrm{Re}=\frac{\rho U L_c}{\mu}=\frac{U L_c}{\nu},\qquad \nu=\frac{\mu}{\rho}$$

Burada \(\rho\) yoğunluk, \(U\) karakteristik hız, \(L_c\) karakteristik uzunluk, \(\mu\) dinamik viskozite ve \(\nu\) kinematik viskozitedir. SI sistemindeki birimleri sırasıyla kg/m³, m/s, m, Pa·s ve m²/s’dir. Dinamik viskozitenin birimi aynı zamanda kg/(m·s) olduğundan pay ile paydanın boyutları birbirini götürür. Reynolds sayısının birimi yoktur; örneğin “Re = 3000” yazılır, “3000 m/s” yazılmaz.[1]

Bağıntının fiziksel temeli momentum denklemindedir. Hızın \(L_c\) uzunluğu boyunca \(U\) mertebesinde değiştiği kabul edildiğinde, birim hacim başına taşınımsal atalet terimi \(\rho U^2/L_c\), viskoz terim ise \(\mu U/L_c^2\) mertebesindedir. Bunların oranı Reynolds sayısını verir. Bu, ayrıntılı kuvvet dağılımının doğrudan ölçümü değil, seçilen ölçekler üzerinden yapılan bir büyüklük karşılaştırmasıdır.[1][2]

Bu yalın yorum, viskozitenin sabit kabul edilebildiği Newton tipi akışkanlar için özellikle kullanışlıdır. Newton tipi davranışta kayma gerilmesi ile hız gradyanı arasındaki oran dinamik viskozitedir. Sıcaklık veya bileşim nedeniyle özelliklerin önemli ölçüde değiştiği durumlarda, hesapta hangi özellik değerlerinin kullanıldığı ayrıca belirtilmelidir. Saf su için bile viskozite tek bir değişmez sabit değildir; IAPWS bağıntısı sıcaklık ve yoğunluğa bağlı bir özellik hesabı tanımlar.[7][10]

Reynolds sayısı bir denge sabiti değildir. Çözünürlük ya da kimyasal dengeyi değil, momentum taşınımındaki göreli etkileri tanımlar. Boyutsuzlaştırılmış momentum denklemi üzerinden yapılan benzerlik karşılaştırması da ancak karşılaştırılan problemlerin geometrisi ve sınır koşulları karşılık geldiğinde anlamlıdır.[2]

Akış rejimleri ve kritik değerlerin yorumu

Laminer akışta hareket düzenli tabakalar hâlindedir; basit boru akışında tabakalar arasındaki karışma moleküler mekanizmalarla gerçekleşir. Türbülanslı akışta ise ortalama hareket üzerine zamana bağlı, üç boyutlu hız dalgalanmaları biner. Dolayısıyla türbülans, yalnız akışın hızlı olması veya yüzeyde görünür dalga bulunması demek değildir.[3]

Düşük Reynolds sayılarında viskoz sönümleme, akışa giren bozuntuların büyümesini engelleyebilir. Ataletin göreli önemi arttığında bu sönümleme yetersiz kalabilir ve düzensiz hareket gelişebilir. Geçiş bölgesi, iki rejim arasında tek ve keskin bir davranış yerine bozuntulara duyarlı koşulların bulunduğunu anlatır. Ortalama debinin sabit olması da anlık hızların sabit olduğu anlamına gelmez; türbülanslı bir akışın ortalama işletme durumu sabit olabilir.[3]

Dairesel borular için yaygın mühendislik sınıflandırması, yaklaşık olarak 2000’in altını laminer, 2000–4000 arasını geçiş ve 4000’in üzerini türbülanslı kabul eder. EPA’nın EPANET 2.2 hesap yaklaşımı da hidrolik kayıp ilişkilerini bu aralıklara göre ayırır. Bunlar boru hesabında kullanılan pratik sınırlar olup bütün akış düzenlerinin evrensel eşikleri değildir.[3][6]

Bir karıştırıcı çarkı veya membran ara parçası çevresindeki akış, düz boru akışıyla aynı geometriyi taşımaz. Bu nedenle boruya ait aralıkların bu ekipmanlara doğrudan uygulanması uygun değildir. Örneğin karıştırıcı kılavuzlarında rejim, belirli çark tasarımına ait güç sayısı–Reynolds sayısı eğrisi üzerinden değerlendirilir.[7]

Yüksek Reynolds sayısı ayrıca “gerçek su artık viskozitesizdir” biçiminde yorumlanmamalıdır. Katı yüzey yakınında hızın duvardaki değerden ana akış hızına değiştiği sınır tabakası bulunur; bu bölgedeki sürtünme ve hız gradyanları önemini korur. Ana akışın bazı bölümlerinde viskoz terimlerin küçük olması, duvar etkilerinin bütün problemden çıkarılabileceği anlamına gelmez.[1][2]

Karakteristik hız ve uzunluğun seçilmesi

Reynolds hesabında en önemli seçimlerden biri, hız ile uzunluğun incelenen mekanizmaya uygun olmasıdır. Tam dolu dairesel boruda uzunluk olarak iç çap, hız olarak kesit ortalama hızı kullanılır. Borunun dış çapı, katalogdaki nominal çapı veya merkez çizgisindeki en yüksek hız, bu tanımın yerine açıklamasız geçirilemez.[3][6]

Dairesel olmayan kanallarda kullanılan geometrik büyüklüklerden biri hidrolik çaptır:[4]

$$D_h=\frac{4A}{P_w},\qquad \mathrm{Re}_{D_h}=\frac{U D_h}{\nu}$$

Burada \(A\) akış kesit alanı, m²; \(P_w\) akışkanın katı sınırlarla temas ettiği ıslak çevre, m; \(D_h\) hidrolik çap, m’dir. Tam dolu dairesel boruda bu tanım iç çapa eşittir. Hidrolik yarıçap ise \(R_h=A/P_w\) olduğundan \(D_h=4R_h\) olur. Böylece aynı akış için hidrolik yarıçapla hesaplanan Reynolds sayısı, hidrolik çapla hesaplananın dörtte biridir. Bu cebirsel fark, farklı belgelerdeki eşikler karşılaştırılırken gözden kaçırılmamalıdır.[4][5]

Açık kanallarda hidrolik yarıçap ile hidrolik ortalama derinlik de karıştırılmamalıdır. Ortalama derinlik, kesit alanının serbest yüzey genişliğine oranıdır ve Froude sayısı gibi serbest yüzey ilişkilerinde kullanılır. Dolayısıyla bir tabloda yalnız “karakteristik derinlik” yazılması yeterli değildir; kullanılan geometrik tanımın açıkça verilmesi gerekir.[5]

Gözenekli filtre yatağında kolon çapı, taneler arasındaki yerel hareketi temsil eden doğal uzunluk olmak zorunda değildir. Gözenekli ortam hesaplarında tane boyutuna dayanan tanımlar kullanılır. Örneğin USACE kılavuzu, Darcy hızı ile elek analizindeki belirli bir tane çapını birleştirir. Aynı belge, toplam kesit üzerinden tanımlanan Darcy hızını gerçek gözenek hızından ayırır; gözenek hızı etkin gözeneklilikle ilişkilidir.[4]

Bu ayrım kum ve granül aktif karbon yataklarının yorumlanmasına da temel oluşturur: tane çapı, gözeneklilik ve hız tanımı verilmeden farklı Reynolds değerleri karşılaştırılmamalıdır. Borulardaki geçiş sınırları yatağa taşınamaz. Ayrıca yüksek akışlarda basınç gradyanı ile hız arasındaki doğrusal ilişkinin bozulması değerlendirilmelidir; yalnız “laminer” etiketi, Darcy yaklaşımının her koşulda yeterli olduğunu göstermez.[4]

Boru hatlarında hesap ve hidrolik tasarım

Arıtma tesisinin tam dolu dairesel bir borusunda Reynolds sayısı, sürtünme hesabına geçmeden önce akış rejimini değerlendirmek için kullanılabilir. Hacimsel debi \(Q\), m³/s; iç çap \(D\), m olmak üzere kesit ortalama hızı ve Reynolds sayısı şöyle düzenlenir:[6]

$$U=\frac{4Q}{\pi D^2},\qquad \mathrm{Re}_D=\frac{4Q}{\pi D\nu}$$

Bu eşitliklerin önemli bir sonucu, çap etkisinin hangi değişkenin sabit tutulduğuna bağlı olmasıdır. Hız sabitken çap büyütülürse Reynolds sayısı artar. Buna karşılık debi sabitken çap büyütülürse ortalama hız yeterince azalır ve Reynolds sayısı küçülür. Bu nedenle “büyük boruda Reynolds daima daha yüksektir” biçimindeki bir ifade eksiktir.

EPANET 2.2 kılavuzu, Darcy–Weisbach yaklaşımında laminer akış için Darcy sürtünme katsayısını \(f_D=64/\mathrm{Re}_D\) olarak verir. Bu ilişki tam gelişmiş, Newton tipi akışkanın dairesel borudaki laminer akışı içindir. Türbülanslı hesapta ise Reynolds sayısının yanında boru pürüzlülüğü de devreye girer. Dirsek ve bağlantı parçalarının yerel kayıpları ayrıca değerlendirilir; Reynolds sayısı tek başına toplam basınç kaybını vermez.[6]

Koşulları tanımlanmış hesap örneği

IAPWS’nin saf su viskozitesi için verdiği doğrulama noktalarından biri, 298,15 K yani 25 °C sıcaklıkta, yoğunluğu 998 kg/m³ olan durumdur. Bu noktada dinamik viskozite 889,735100 μPa·s olarak verilmiştir. Bu değerler bir standart doğrulama durumuna aittir; bütün 25 °C sularının veya tüm basınçların ortak özelliği değildir.[10]

Örnekte bu saf su durumu, iç çapı 0,020 m olan tam dolu dairesel boru ve 0,100 m/s ortalama hız varsayılır. Önce viskozite birimi dönüştürülür:

$$\mu=889{,}735100\times10^{-6}\ \mathrm{Pa\,s}=8{,}897351\times10^{-4}\ \mathrm{Pa\,s}$$

$$\nu=\frac{\mu}{\rho}\approx8{,}91518\times10^{-7}\ \mathrm{m^2/s}$$

Ardından:

$$\mathrm{Re}_D=\frac{998\times0{,}100\times0{,}020}{8{,}897351\times10^{-4}}\approx2243$$

Sonuç, yukarıdaki boru sınıflandırmasına göre geçiş aralığındadır; yalnız bu hesapla kesin laminer veya kesin türbülanslı davranış ilan edilmez. Aynı özellikler ve çap korunup hız 1,00 m/s yapılırsa Reynolds sayısı on katına, yaklaşık 22434’e çıkar ve pratik sınıflandırma türbülanslı bölgeye geçer.[3][6]

Bu örnek bir tasarım hızının önerisi değildir. Amaç birim dönüşümünü, özellik seçimini ve rejim yorumunu göstermektir. Gerçek hatta sıcaklık, akışkan bileşimi, etkin iç çap ve işletme debisi farklıysa hesap o koşullarla yeniden yapılmalıdır.[6][10]

Karıştırıcılar ve flokülasyon havuzları

Dönen çarklı karıştırıcılarda yaygın tanım, boru hızından değil dönme frekansı ve çark çapından kurulur:[7]

$$\mathrm{Re}_m=\frac{\rho N D_i^2}{\mu}=\frac{N D_i^2}{\nu}$$

Burada \(N\) dönme frekansı, s⁻¹; \(D_i\) çark çapı, m’dir. Devir/dakika olarak verilen hız bu bağıntıda kullanılmadan önce 60’a bölünür. Böylece \(ND_i^2\) ile kinematik viskozitenin birimleri eşleşir. Borunun ortalama hızını kullanan Reynolds sayısıyla bu değer aynı tanım değildir.[7]

Karıştırıcı Reynolds sayısı, uygun çarka ve tank düzenine ait güç eğrilerinin yorumlanmasına yardımcı olur. Çark biçimi, tank geometrisi ve akım kırıcılar değiştirilirse yalnız aynı Reynolds değerini korumak, aynı dolaşımı veya güç tüketimini garanti etmez. Üretici kılavuzundaki eğriler de belirli referans geometriler ve çarklar için okunmalıdır.[7]

Su arıtımında hızlı karıştırma ile flokülasyonun amaçları farklıdır. Hızlı karıştırma, eklenen koagülantın su içinde dağıtılmasını hedefler. Flokülasyon ise parçacıkları temas ettirecek, fakat oluşmuş flokları parçalamayacak daha yumuşak ve yeterince uzun karıştırma gerektirir. EPA rehberi bu nedenle karıştırma şiddetinin sonraki kademelerde azaltılmasını ve giriş–çıkış bölgelerindeki yıkıcı hareketlerin değerlendirilmesini vurgular.[8]

Bu işletme hedefleri, yüksek Reynolds sayısının kendiliğinden daha iyi arıtma sağlamadığını gösterir. Çark çevresinde güçlü hareket bulunurken havuzun başka bir bölgesinde kısa devre veya yetersiz dolaşım olabilir. Flok oluşumu, kırılması ve çökelmeye aktarımı birlikte gözlenmeden yalnız rejim hesabıyla karıştırıcının uygunluğu belirlenemez.[8]

Newton tipi olmayan yoğun karışımlarda ek dikkat gerekir. Görünür viskozite kayma hızına bağlıysa, çark yakınında hareketlenen akışkan tankın uzak bölgelerinde durgun kalabilir. Bu durumda temiz su viskozitesiyle hesaplanan tek Reynolds değeri bütün karışımı temsil etmeyebilir; kullanılan reolojik model ve viskozite belirleme koşulları açıklanmalıdır.[7]

Membran kanallarında taşınımın yorumlanması

Basınçla çalışan membranların besleme kanallarında Reynolds sayısı, kanal boyunca akış ile viskoz etkilerin karşılaştırılmasında kullanılır. Bununla birlikte membran yüzeyine dik süzüntü hareketi, kanal boyunca besleme hareketiyle aynı hız değildir. Ayrıca kanal yüksekliği, hidrolik çap veya başka bir geometrik ölçek kullanan tanımlar ayrılmalıdır; bir yayının Reynolds değeri, tanımı bilinmeden başka modüle aktarılmamalıdır.[9]

Konsantrasyon polarizasyonu, membranın tuttuğu çözünmüş maddelerin yüzey yakınında ana akıştakinden daha yüksek derişime ulaşmasıdır. Li ve çalışma arkadaşlarının sayısal incelemesinde, ele alınan koşullarda Reynolds sayısının yükselmesi daha düşük polarizasyonla ilişkilendirilmiştir. Bu sonuç taşınım alanının değişmesine ilişkindir; kimyasal denge sabitinin değiştiğini göstermez.[9]

Aynı çalışma, kanal içindeki ara parçaların etkisinin mekânsal olarak tekdüze olmadığını gösterir. Bazı bölgelerde artan çapraz akış birikimi azaltırken, ara parça yakınındaki düşük hızlı bölgelerde daha yüksek yerel derişimler oluşabilir. Çalışmanın bazı karşılaştırmalarında Reynolds sayısının maksimum kanal hızıyla hesaplanmış olması da, ortalama hız kullanan bir bağıntıyla doğrudan karşılaştırma yapılamayacağını somutlaştırır.[9]

Bu nedenle söz konusu modelden bütün ters osmoz modülleri için ortak bir kritik Reynolds sayısı veya evrensel bir kirlenmeyi önleme hızı çıkarılamaz. Kanal ve ara parça geometrisi, kullanılan hız tanımı ve hesap koşulları sonuçla birlikte değerlendirilmelidir. Reynolds sayısı burada performansın tek açıklaması değil, tanımlanmış bir taşınım probleminin karşılaştırma değişkenidir.[9]

Ölçüm, işletme takibi ve benzerlik sınırları

Reynolds sayısı çoğunlukla ayrı bir sensörün doğrudan ölçtüğü büyüklük değil; debi veya hız, geometri ve akışkan özelliklerinden hesaplanan değerdir. Boru hesabında debiden ortalama hıza geçilir; karıştırıcı hesabında dönme frekansı kullanılır. Raporlama sırasında bu iki yaklaşımın girdileri birbirinin yerine geçirilmemelidir.[6][7]

Yeniden üretilebilir bir işletme kaydında en azından şu bilgiler birlikte bulunur:

  • Reynolds sayısının açık bağıntısı ve kullanılan alt indis;
  • hızın ortalama, maksimum, Darcy hızı veya başka bir hız olup olmadığı;
  • uzunluğun iç çap, hidrolik çap, çark çapı veya tane boyutu olarak tanımı;
  • sıcaklık, özelliklerin kaynağı ve varsa Newton tipi olmayan davranış varsayımı;
  • sonucun karşılaştırıldığı deneyin veya ekipman eğrisinin geçerlilik koşulları.

Bu kayıt düzeni, farklı tanımlar kullanan boru, karıştırıcı, gözenekli yatak ve membran sonuçlarının yanlış eşleştirilmesini önler.[4][6][7][9][10]

Hesap belirsizliği de aynı bağıntıdan izlenebilir. Örneğin boruda debi ve çapla yapılan hesapta Reynolds sayısı debiyle doğru, çap ve kinematik viskoziteyle ters orantılıdır. Geçiş aralığı yakınındaki bir sonuçta küçük girdi değişiklikleri sınıflandırmayı etkileyebilir. Bu yüzden çok basamaklı bir sonuç yazılması, ölçümlerin aynı doğrulukta olduğu anlamına gelmez.

Ölçek büyütmede Reynolds benzerliği, geometrik olarak karşılık gelen akışların momentum davranışını karşılaştırmak için değerlidir. Ancak bu çıkarım, ilgili sınır koşullarının ve diğer etkilerin de karşılık gelmesini gerektirir. Küçük bir laboratuvar düzeneği ile büyük bir tesisin yalnız Reynolds sayıları eşit diye bütün proses davranışları özdeş sayılamaz.[2]

Özellikle serbest yüzeyli kanal ve havuz modellerinde yerçekimi önem kazandığında Froude benzerliği de değerlendirilir. Bureau of Reclamation kılavuzu, açık kanal modelinin Froude sayısı gerçek yapıyla eşleştirilirken model ve gerçek sistem arasındaki sürtünme farklarının ayrıca kontrol edilmesini ister. Böylece Reynolds sayısının, her hidrolik problemi tek başına ölçekleyen bir anahtar olmadığı görülür.[11]

Son olarak, akış rejiminin uygun olması ile arıtma hedefinin sağlanması farklı değerlendirmelerdir. Flokülasyonda parçacık teması ve kırılma, membranda yüzey yakınındaki derişim dağılımı ve gözenekli yatakta hız–basınç gradyanı ilişkisi ayrıca incelenir. Reynolds sayısının doğru kullanımı, bu süreçleri tek bir sayıya indirgemek değil, her biri için hangi hidrodinamik varsayımın uygulanabilir olduğunu açıklaştırmaktır.[4][8][9]

Kaynakça

  1. NASA Glenn Research Center — Reynolds Number — https://www.grc.nasa.gov/WWW/k-12/airplane/reynolds.html
  2. MIT OpenCourseWare — 12.005 Lecture Notes 25: Navier–Stokes Equation – Dimensional Form — https://ocw.mit.edu/courses/12-005-applications-of-continuum-mechanics-to-earth-atmospheric-and-planetary-sciences-spring-2006/86e7769ebfc849ee2996867ca2ca668d_lec25.pdf
  3. University of Texas at Austin — CE 319F Laboratory #7: Laminar and Turbulent Flow — https://caee.webhost.utexas.edu/prof/kinnas/319LAB/Lab/Lab%207-Laminar%20and%20Turbulent%20Flow/7-LamTurb.htm
  4. U.S. Army Corps of Engineers — EM 1110-2-3506: Grouting Technology, 31 March 2017 — https://www.publications.usace.army.mil/Portals/76/Publications/EngineerManuals/EM_1110-2-3506.pdf
  5. U.S. Bureau of Reclamation — Water Measurement Manual, Chapter 2, Section 11: Hydraulic Mean Depth and Hydraulic Radius — https://www.usbr.gov/tsc/techreferences/mands/wmm/chap02_11.html
  6. U.S. Environmental Protection Agency — EPANET 2.2 User Manual, EPA/600/R-20/133 — https://nepis.epa.gov/Exe/ZyPURL.cgi?Dockey=P10113EM.txt
  7. SPX FLOW / LIGHTNIN — A Guide to Fluid Mixing — https://www.spxflow.com/assets/original/lightnin-guide-to-fluid-mixing-1016-us.pdf
  8. U.S. Environmental Protection Agency — Guidance Manual for Compliance with the Surface Water Treatment Rules: Turbidity Provisions, EPA 815-R-20-004, June 2020 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2020-06/documents/swtr_turbidity_gm_final_508.pdf
  9. Li, W.; Su, X.; Palazzolo, A.; Ahmed, S. — Numerical Modeling of Concentration Polarization and Inorganic Fouling Growth in the Pressure-Driven Membrane Filtration Process, Journal of Membrane Science 569 (2019), 71–82 — https://vcef.engr.tamu.edu/wp-content/uploads/sites/231/2023/08/Numerical-Modeling-of-Concentration-Polarization-and-Inorganic-Fouling-Growth-in-the-Pressure-Driven-Membrane-Filtration-Process.pdf
  10. IAPWS — Release on the IAPWS Formulation 2008 for the Viscosity of Ordinary Water Substance — https://iapws.org/technical-guidance/release/viscosity.download
  11. U.S. Bureau of Reclamation — Water Measurement Manual, Chapter 2, Section 12: Froude Number, Critical Flow Relationships — https://www.usbr.gov/tsc/techreferences/mands/wmm/chap02_12.html
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/reynolds-sayisi/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp