Elektrokoagülasyon (electrocoagulation, EC), elektrik akımı kullanılarak tüketilen metal elektrotlardan suyun içinde koagülant üretilmesine dayanan bir arıtma prosesidir. Genellikle demir veya alüminyum anot çözünür; açığa çıkan metal türleri, su kimyasına bağlı dönüşümlerle kirleticileri bağlayan ve bir araya getiren flokların oluşmasını sağlar. Bu flokların çöktürme, flotasyon veya filtrasyonla sudan ayrılması, arıtmanın tamamlayıcı değil zorunlu parçasıdır.[1][12]
Proses, koagülantın dışarıdan metal tuzu olarak verilmesi yerine elektrot malzemesinden yerinde üretilmesiyle klasik kimyasal koagülasyondan ayrılır. Bununla birlikte elektrik verilmesi, bütün kirleticilerin parçalandığı veya zararsızlaştırıldığı anlamına gelmez. Örneğin alüminyumla yapılan bir yüzey suyu araştırmasında virüs kontrolünün esas olarak floklarla uzaklaştırmadan kaynaklandığı, inaktivasyonun sınırlı kaldığı gösterilmiştir.[3]
Elektrokoagülasyonun değerlendirilmesinde yalnız giderim yüzdesi yeterli değildir. Gerçek metal üretimi, çıkış suyundaki metal kalıntısı, katı ayırma başarısı, elektrotların zamanla değişen davranışı, elektrik tüketimi ve oluşan çamurun yönetimi birlikte incelenir. Laboratuvarda yeni elektrotlarla elde edilen sonuç, uzun süre çalışan tesisin performansını kendiliğinden temsil etmez.[6][7][12]
Elektrot çözünmesinden flok oluşumuna
Anot ve katot reaksiyonları
Doğru akımlı bir hücrede anot yükseltgenmenin, katot ise indirgenmenin gerçekleştiği yüzeydir. Tüketilen alüminyum anot için temel reaksiyon aşağıdaki gibi yazılır. Suyun indirgenmesinin baskın olduğu metal katotta hidrojen gazı ve hidroksit iyonları oluşur.[1]
$$\mathrm{Al \rightarrow Al^{3+} + 3e^-}$$
$$\mathrm{2H_2O + 2e^- \rightarrow H_2(g) + 2OH^-}$$
Burada \(e^-\) elektronu, \(g\) gaz fazını gösterir. Alüminyum iyonları hidroliz olur; uygun koşullarda az çözünen hidroksitler meydana gelir. Aşağıdaki ifade, gerçek sistemdeki bütün ara türleri değil, hidroksit oluşumunun basitleştirilmiş toplamını gösterir:[1]
$$\mathrm{Al^{3+} + 3H_2O \rightleftharpoons Al(OH)_3(s) + 3H^+}$$
Demir elektrotlarda başlangıçta Fe(II) üretimi önemlidir. Demirin doğrudan ve bütünüyle Fe(III) olarak çözüldüğünü varsaymak doğru değildir. Oluşan Fe(II), çözünmüş oksijen ve diğer reaksiyonlar aracılığıyla Fe(III) oksihidroksitlerine dönüşebilir; ayrıca bazı kirleticilerle indirgenme reaksiyonlarına girebilir. Dolayısıyla metalin sudaki son biçimi yalnız elektrot malzemesiyle belirlenmez.[2]
$$\mathrm{Fe \rightarrow Fe^{2+} + 2e^-}$$
Kirleticilerin floklara aktarılması
Yeni oluşan hidroksitler kirleticileri yüzeylerinde bağlayabilir, parçacıkların yük etkileşimlerini değiştirebilir veya büyüyen çökelek içinde tutabilir. Son mekanizma süpürme flokülasyonu olarak adlandırılır. Lake Houston suyu ile yapılan alüminyum elektrokoagülasyonu araştırmasında baskın mekanizma süpürme flokülasyonu olmuş; adsorpsiyon ve yük nötrleştirmesi ikincil katkı sağlamıştır. Bu mekanizma dağılımı bütün sular için sabit kabul edilemez.[3]
Elektrot yakınındaki kimyasal ortam, tankın ortalama koşullarından farklı olabilir. Katotta hidroksit oluşurken metal iyonlarının hidrolizi asitlik üretir. Bu nedenle yalnız giriş pH’sı değil, işlem boyunca pH değişimi de önem taşır. Alüminyum katodun kimyasal çözünmesi gibi ilave yollar, suya geçen metal miktarını ve pH dengesini değiştirebilir.[5]
Proses akışı ve reaktör düzenleri
Bir elektrokoagülasyon hattı, işlevsel olarak beslemenin hazırlanması, elektrokimyasal metal üretimi, kirletici-flok temasının geliştirilmesi, katı-sıvı ayırma ve gerekli son arıtma adımlarından oluşur. Bu işlevlerin aynı tankta gerçekleşmesi mümkündür; ancak her birinin yeterliliği ayrı değerlendirilir. EPA’nın maden etkisindeki sulara ilişkin rehberi de elektrokoagülasyondan sonra çöktürme veya filtrasyon gereğini vurgular.[12]
Hücreler kesikli veya sürekli çalıştırılabilir. Kesikli sistemde belirli bir su hacmine zaman boyunca elektrik yükü uygulanır. Sürekli sistemde ise besleme debisi, hücre içindeki akış ve elektriksel üretim birlikte yönetilir. Sürekli çalışan alüminyum anotlu bir deney düzeneği, debi ile elektriksel işletmenin birbirinden bağımsız ele alınamayacağını göstermiştir.[1]
Monopolar paralel bağlantıda anotlar bir grupta, katotlar başka bir grupta güç kaynağına bağlanır. Bipolar bağlantıda dıştaki elektrotlar doğrudan beslenirken aradaki levhalar elektrik alanıyla kutuplanır; aynı levhanın karşı yüzleri farklı elektrot işlevleri görür. Bağlantı düzeni, elektriksel yol ve aktif yüzey tanımı değiştirilmeden karşılaştırılamaz. Daha az kablo bulunması tek başına daha düşük enerji tüketimini kanıtlamaz.[5]
Katotta oluşan hidrojen kabarcıkları flokların yüzeye taşınmasına katkı sağlayabilir. Bu işlevden yararlanan sistemler elektrokoagülasyon-flotasyon olarak adlandırılır. Bununla birlikte gaz üretimi ile ayırma başarısı arasında basit bir doğrusal ilişki yoktur: araç yıkama atıksuyundaki pilot çalışmada düşük debide aşırı gaz oluşumu akış sürekliliğini ve flok gelişimini olumsuz etkilemiştir.[8]
Çöktürme tercih edildiğinde elektrik verme süresi ile toplam arıtma süresi ayrılmalıdır. Arsenikli yeraltı suyu deneylerinde flokların yavaş çökelmesi önemli bir sınırlama olmuştur. Reaktörde kirleticinin floklara bağlanması, bu flokların çıkış suyundan yeterince uzaklaştırıldığını göstermez. Bu nedenle katı ayırma ünitesinin performansı, elektriksel hücreden bağımsız bir son ayrıntı olarak bırakılamaz.[4]
Tasarım parametreleri ve suyun ön koşulları
Akım yoğunluğu, yük dozu ve metal üretimi
Akım yoğunluğu, elektrot yüzeyinin elektriksel yüklenmesini; hacim başına yük dozu ise suya toplam ne kadar elektrik yükü uygulandığını ifade eder. Sabit akımlı, tek etkin elektrolitik yol içeren kesikli bir sistem için bu büyüklükler aşağıdaki ilişkilerle açıklanabilir:[4]
$$j=\frac{I}{A},\qquad q=\frac{It}{V},\qquad r_q=\frac{I}{V}=j\frac{A}{V}$$
Burada \(I\) akım, \(A\) tanımlanmış etkin anot alanı, \(t\) elektroliz süresi, \(V\) su hacmidir. Akım A, alan m², zaman s ve hacim L alınırsa \(j\) A/m², \(q\) C/L, \(r_q\) C/(L·s) olur. Dakika esaslı dozlama hızına geçilirken saniye-dakika dönüşümü yapılır. Aynı akım yoğunluğu, farklı alan/hacim oranlarında aynı dozlama hızını sağlamaz.[4]
Faraday yasası, seçilen metal çözünme reaksiyonu için teorik kütleyi verir:[2]
$$m_{\mathrm{th}}=\frac{MIt}{zF}$$
\(m_{\mathrm{th}}\) teorik metal kütlesi, \(M\) molar kütle, \(z\) metal atomu başına aktarılan elektron sayısı ve \(F\) Faraday sabitidir. \(M\) g/mol kullanılırsa sonuç gramdır. Al(III) üretimi için \(z=3\), Fe(II) üretimi için \(z=2\) alınır. Bu denklem bir giderim modeli değildir; uygulanmış yükü metal üretimine bağlayan ideal elektrokimyasal ilişkidir.[1][2]
Seri hücrelerde veya bipolar yığınlarda aynı akım birden fazla çözünme yüzeyinden geçebilir. Bu nedenle güç kaynağının akımı ile bütün yığının toplam metal üretimi arasında, bağlantı düzeni belirtilmeden tek hücre eşitliği kurulamaz. Ayrıca alüminyum katodun kimyasal çözünmesi, ölçülen toplam metal üretimini yalnız anot reaksiyonundan hesaplanan değerin üzerine çıkarabilir.[5]
Su kimyasının belirlediği koşullar
Faraday verimi, kullanılan tanım açık olmak koşuluyla, ölçülen metal üretiminin teorik üretime oranıdır. Akımın bir bölümünün metal çözünmesi yerine rakip reaksiyonlara gitmesi bu oranı düşürebilir. Demir elektrot deneyleri, aynı elektriksel koşullarda farklı anyon bileşimlerinin çok farklı verimler oluşturabildiğini göstermiştir. İletkenlik ölçümü bu kimyasal farkların tamamını temsil etmez.[2]
pH, metal türlerinin oluşumunu ve kirleticilerin bağlanmasını etkiler. Bununla birlikte başlangıç pH’sı işlem boyunca sabit kalmayabilir; tamponlama kapasitesi ve elektrot reaksiyonları birlikte değerlendirilir. VTT araştırmalarında kuvvetli asidik başlangıç koşullarının kendiliğinden nötrleşmediği görülmüştür. Bu nedenle prosesin her suyu otomatik olarak uygun pH’ya getireceği varsayılamaz.[5]
Besleme karakterizasyonunda yalnız hedef kirletici değil, onun davranışını değiştiren bileşenler de önemlidir. Örneğin yüzey suyundaki doğal organik maddenin Fe(II) ile etkileşmesi, oksidasyonu ve sonraki flok oluşumunu sınırlayabilmiştir. Böyle bir suda yalnız metal üretimini artırmak, uygun arıtma koşullarının sağlandığını kanıtlamaz.[14]
Arıtma uygulamaları ve performansın sınırları
Yeraltı suyu ve fosfor giderimi
Demir elektrokoagülasyonunun araştırıldığı başlıca uygulamalardan biri arsenikli yeraltı suyudur. Burada metal üretimi kadar arsenik ve demirin yükseltgenme durumları da belirleyicidir. Hızlı demir üretimi, gerekli oksidasyon ve katı faz oluşumundan daha hızlı gerçekleşirse beklenen giderim sağlanmayabilir. Bandaru ve çalışma arkadaşları, kısa elektroliz sürelerinde klasik demir elektrokoagülasyonunun bu sınırlamalarını deneysel olarak göstermiştir.[10]
Aynı araştırmada hidrojen peroksit üreten hava katodu kullanılarak demir ve arsenik dönüşümleri hızlandırılmıştır. Bu düzen, standart metal katotlu bir hücrenin yalnız daha yüksek akımla çalıştırılmasıyla eşdeğer değildir. Katodik reaksiyon değiştiğinden kinetik, oluşan demir fazları ve proses performansı da değişir. Geliştirilmiş sistemin başarısı, bütün elektrokoagülasyon düzenlerine aktarılmamalıdır.[10]
Fosfat gideriminde de elektrot ve katot düzeni önemlidir. Tian ve diğerlerinin çalışmasında alüminyum anot, hava katodu ve önceden kutuplanan grafit elektrotla fosfat giderimi araştırılmıştır. Sonuç, belirli küçük hacimli deney düzeninin performansıdır; genel bir tesis elektrik tüketimi veya evrensel fosfor dozu olarak kullanılamaz. Fosfatın katı faza aktarılması, katıların ayrıca ayrılması gereğini ortadan kaldırmaz.[9]
Yağlı ve kentsel atıksular
Emülsifiye yağ ve ince askıda katılar içeren atıksularda elektrokoagülasyon-flotasyon, kirleticilerin floklara bağlanması ile yüzeye taşınmasını birleştirebilir. Araç yıkama atıksuyu pilotunda yağ/gres, askıda katılar ve anyonik yüzey aktif maddeler etkili biçimde uzaklaştırılmış; çözünmüş organik maddeler nedeniyle kimyasal oksijen ihtiyacı giderimi daha sınırlı kalmıştır. Görsel berraklaşma bu nedenle organik yükün bütünüyle giderildiğini göstermez.[8]
Kentsel atıksudaki sürekli akışlı bir araştırmada toplam KOİ, toplam fosfor ve askıda katı giderimi, toplam azot gideriminden belirgin biçimde farklı olmuştur. Çalışma, sistemi azot gideriminin sınırlı kalması nedeniyle ön arıtma olarak değerlendirmiştir. Yağışlı ve kuru dönemlerde uygun elektriksel işletmenin değişmesi de tek bir ayarın değişken beslemeyi her zaman karşılamadığını göstermektedir.[7]
Membran ön arıtımı ve mikrobiyolojik sınırlar
Elektrokoagülasyonun membran öncesinde kullanılması her durumda kirlenmeyi azaltmaz. Demir elektrotlu bir yüzey suyu araştırmasında çözünür Fe(II) oluşumu, organik madde etkileşimleri ve yetersiz flok gelişimi nedeniyle beklenen iyileşme elde edilememiştir. Araştırılan koşullarda kimyasal demir koagülasyonu daha uygun bulunmuştur.[14]
Alüminyum kullanılan başka bir araştırmada ise iyileşme sağlanmış; ancak en düşük membran direnci ara bir metal dozunda görülmüştür. Fazla hidroksit eklenmesi, daha büyük flokların yararını ilave katı yüküyle dengeleyebilir. Aynı çalışma, virüslerin floklarla uzaklaştırılmasının onları etkisizleştirmekten farklı olduğunu da göstermiştir. Böylece elektrokoagülasyon, doğrulanmış son ayırma ve dezenfeksiyon bariyerlerinin otomatik yerine geçmez.[3]
Enerji tüketimi ve ekonomik değerlendirme
Elektrik tüketimi, gerilim, akım ve çalışma süresinin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Fosfat giderimine yönelik deneysel çalışmada da elektrik enerjisi bu büyüklüklerden hesaplanmıştır. Birim dönüşümleri açık yazıldığında, değişken gerilim ve akımla çalışan kesikli bir hücrenin özgül doğru akım enerjisi şöyle ifade edilebilir:[9]
$$E_{\mathrm{DC}}=\frac{\int_0^t U(\tau)I(\tau)\,\mathrm{d}\tau}{3{,}6\times10^6\,V}$$
Burada \(U\) hücre gerilimi V, \(I\) akım A, \(\tau\) zaman s ve \(V\) arıtılan hacim m³ cinsindedir. Pay joule verir; \(3{,}6\times10^6\) J/kWh dönüşümüyle sonuç kWh/m³ olur. Sabit gerilim ve akımda integral yerine \(UIt\) kullanılır. Bu, enerji muhasebesidir; kirletici giderimini tahmin eden kinetik model değildir.
Hesap sınırı belirtilmelidir. Hücreye verilen doğru akım enerjisi; güç kaynağı kayıpları, karıştırma, pompalar, gaz beslemesi veya katı ayırma enerjisiyle aynı değildir. Bu ayrımın pratik önemi, hava katoduyla katodik reaksiyonu değiştirerek enerji gereksinimini azaltmayı amaçlayan deneylerde görülür. Belirli bir reaktörün hücre tüketimini bütün arıtma hattının tüketimi olarak sunmak uygun değildir.[9]
Yüksek akımın daha kısa işlem süresi sağlaması, birim su veya giderilen kirletici başına daha düşük enerji anlamına gelmez. Araç yıkama atıksuyu pilotunda elektrik tüketimi akımla doğrusal olmayan biçimde artmıştır. Bu nedenle karşılaştırmada yalnız ulaşılan giderim değil, o giderime ulaşmak için tüketilen enerji ve elde edilen son konsantrasyon birlikte raporlanmalıdır.[8]
Ekonomik değerlendirme elektrikle sınırlandırılamaz. Elektrot yenilemesi, bakım, son ayırma ve çamur yönetimi prosesin gerçek giderleridir. Arsenik araştırmasında verilen tarihsel sarf maliyeti tahmini işçilik, amortisman, bakım ve çamur bertarafını kapsamamıştır. Bu tür bir değerin toplam tesis maliyeti veya güncel yerel fiyat gibi kullanılması yanıltıcıdır.[4][12]
Kimyasal koagülasyonla karşılaştırmada eşit son su kalitesi ve benzer değerlendirme sınırı aranır. Elektrot malzemesinin düşük fiyatı tek başına üstünlük oluşturmaz; metal tüketimi, enerji ve bakım birbirini etkiler. VTT araştırması da iki yaklaşım arasında kapsamlı ekonomik ve ekolojik karşılaştırma yapılmasını önermektedir.[5]
İşletme, ölçüm ve ölçek büyütme
Yüzey tabakaları ve pasifleşme
Elektrot yüzeyi işletme boyunca başlangıçtaki durumda kalmaz. Demir oksihidroksitleri ve katotta oluşabilen kalsiyum karbonat gibi tabakalar, üretilen demirin suya taşınmasını etkileyebilir. Tekrarlı demir elektrokoagülasyonu deneylerinde Faraday verimi zamanla azalmıştır. Dolayısıyla yeni temizlenmiş elektrotla başarılı bir kısa deney, bakım aralığı sonundaki üretimi temsil etmeyebilir.[6]
Polarite tersleme, elektrotların anot ve katot rollerini değiştirmektir; her su için kanıtlanmış bir temizleme yöntemi değildir. İncelenen sentetik yeraltı suyunda tersleme, uzun süreli Faraday verimini korumamış; bazı koşullarda daha hızlı azalmayla sonuçlanmıştır. Hücre geriliminin düşük kalması da metal üretiminin mutlaka yeterli olduğunu göstermemiştir.[6]
Bu bulgular işletme açısından iki ayrı soruyu gerekli kılar: elektriksel hücre beklenen biçimde çalışıyor mu ve suya gerçekten yeterli koagülant ulaşıyor mu? Akım-gerilim kaydı ilk soruya yardımcı olur; metal ölçümü ve çıkış suyu analizi olmadan ikinci soruyu tek başına yanıtlamaz. Demir elektrot araştırmalarında elektriksel koşullar, yüzey davranışı ve toplam demir üretimi birlikte ölçülmüştür.[2][6]
Performans izlemesinin sınırı
İzleme planı, reaktör üretimini son arıtılmış su kalitesinden ayırmalıdır. Örneğin kentsel atıksu çalışmasında yüksek kirletici giderimine rağmen alüminyum kalıntıları ayrıca değerlendirilmiştir. Bulanıklık veya KOİ azalması, elektrottan gelen metalin çıkışta kabul edilebilir düzeyde kaldığını tek başına kanıtlamaz.[7]
Membran ön arıtımında da yalnız flok büyüklüğünü ölçmek yeterli değildir. Alüminyum araştırması, flok yapısı ile membrana taşınan toplam katı kütlesinin karşıt etkilerini göstermiştir. Bu nedenle uygun deney, amaçlanan son ünitenin davranışını da içermelidir; örneğin gerçek filtrasyon koşulunda direnç veya akı değişimi izlenir.[3]
Pilot doğrulaması
Ölçek büyütmede aynı akım yoğunluğunu korumak tek başına yeterli bir kural değildir. Arsenik çalışmasında hacim başına yükleme hızı, farklı alan ve hacimler arasında performansın yorumlanmasında önemli bulunmuştur. Bununla birlikte bu sonuç, bütün kirleticiler için aynı dozlama hızının kullanılabileceği anlamına gelmez.[4]
Pilot değerlendirmesinin işletme çevrimlerini, değişken beslemeyi ve son katı ayırmayı kapsaması gerekir. Bunun gerekçesi, laboratuvar ile uzun süreli işletme arasında ortaya çıkan elektrot verimi farkları ve yağış koşullarına bağlı atıksu değişimleridir. Kısa deneyden elde edilen uyum denklemi, bu değişkenler doğrulanmadan saha garantisine dönüştürülmemelidir.[6][7]
Çamur yönetimi ve güvenlik
Katı artıkların niteliği ve susuzlaştırılması
Elektrokoagülasyonda kirleticilerin önemli bir bölümü sıvıdan katı faza aktarılır. Oluşan çamur, elektrot kökenli metal bileşikleriyle tutulan kirleticileri birlikte içerir. Bu nedenle çamur miktarı ve bertaraf edilebilirlik, proses seçiminin sonrasına bırakılmamalıdır. EPA rehberi yoğunlaştırma, susuzlaştırma ve sızma değerlendirmesini artık yönetiminin parçaları olarak belirtir.[12]
Elektrokoagülasyon çamurunun her zaman kolay susuzlaştırıldığı söylenemez. Maden suları üzerindeki özgün araştırmada demirli katılar ile alüminyum içeren katıların yapısı farklı bulunmuş; incelenen filtre keklerinde yüksek direnç ve nem görülmüştür. Alüminyum içeren katıların daha amorf yapısı, ayırma davranışındaki farkla ilişkilendirilmiştir.[11]
Aynı araştırmada filtre yardımcıları süzülebilirliği iyileştirmiştir. Ancak bu sonuç evrensel bir yardımcı madde dozu veya ekipman seçimi vermez. Susuzlaştırma denemesi gerçek çamurla yapılmalı; yalnız çökelme görünümü değil, filtre kapasitesi, kek niteliği ve ayrılan sıvının özellikleri değerlendirilmelidir. Araştırmanın tam metni bu incelemede erişilemediğinden özetin ötesinde tasarım katsayısı aktarılmamıştır.[11]
Bir çamurun tehlikelilik durumu proses adına bakılarak belirlenemez. Arsenikli yeraltı suyundan üretilen belirli çamurların TCLP sızma deneyinde olumlu sonuç vermesi, başka kirleticiler içeren bütün elektrokoagülasyon çamurlarına genellenemez. Bu tarihsel deney ayrıca güncel yerel atık sınıflandırmasının yerine geçmez.[4][12]
Gaz, elektrik ve bakım güvenliği
Su indirgenmesinin gerçekleştiği katotta hidrojen oluşur. Hidrojen kolay tutuşabildiğinden kapalı hacimde birikmesi önlenmelidir. U.S. Department of Energy, güvenli hidrojen sistemleri için uygun havalandırma, kaçak algılama ve eğitim gereğini vurgular. Elektrokoagülasyon tesisindeki mühendislik değerlendirmesi, gaz üretim koşullarını ve yerleşimi dikkate almalıdır; bu genel kaynaktan sabit bir havalandırma debisi çıkarılamaz.[1][13]
Islak ortamda elektrikli ekipmanla çalışma ve elektrot bakımı da güvenlik planının kapsamındadır. Elektrotların yenilenmesi ve katot temizliği işletmenin gerçek görevleridir. Demir elektrokoagülasyonu araştırması, mekanik temizliğin işçilik gerektirdiğini; güçlü asitle temizliğin ise eğitimli personel ve uygun atık yönetimi istediğini belirtir. Temizlik sıvısı ve sökülen birikintiler, arıtma hattının diğer artıklarından bağımsız düşünülmemelidir.[6][12]