Su analizinde blank numuneleri

0 görüntülenme

Su analizinde blank numuneleri, hedef analiti içermemesi veya analit düzeyinin tanımlanmış bir sınırın altında olması beklenen bir ortamın, belirli numune alma ve analiz işlemlerine sokulmasıyla hazırlanan kalite kontrol örnekleridir. Amaçları, suya ait olması beklenen ölçüm yanıtına kaplardan, reaktiflerden, ekipmandan, taşımadan veya laboratuvar işlemlerinden katkı gelip gelmediğini araştırmaktır. İngilizce method blank, field blank ve trip blank terimleri sırasıyla yöntem, saha ve taşıma blanklarını belirtir; bu kontroller aynı işlemleri temsil etmez.[1][2]

Blank sonucu, özellikle düşük derişimlerde çevresel bulgunun güvenilirliğini değerlendirmeye yardımcı olur. Bununla birlikte blank, yalnızca maruz bırakıldığı işlem basamakları hakkında kanıt sağlar. Temiz bir taşıma blankı saha işlemlerinin temiz olduğunu, temiz bir yöntem blankı da gerçek numunenin matris girişimlerinden etkilenmediğini tek başına göstermez.[1][3]

Blank ölçmek ile blank değerini numune sonucundan çıkarmak farklı işlemlerdir. Kabul, yeniden analiz, veri nitelendirme veya düzeltme kararı kullanılan yönteme göre verilir; bazı yöntemler blank değerinin çıkarılmasını açıkça yasaklar.[5]

Blankın ölçüm zincirindeki işlevi

Bir su numunesi kaynaktan alınmasından raporlanmasına kadar çok sayıda yüzey ve maddeyle temas eder. Blank, bu zincirin seçilmiş bir bölümünü hedef analitin beklenmediği bir ortamla sınar. Bu nedenle en önemli özelliği şişenin görünümü değil, hangi işlemleri temsil ettiğidir. Numune hazırlamasına hiç girmeden cihaza verilen temiz su ile ekstraksiyon, parçalama veya süzmeden geçirilen kontrol aynı kapsamda değildir.[1][4]

Ölçülen büyüklük de tanımlanmalıdır. Aynı element için süzülmüş numunede belirlenen çözünmüş fraksiyon ile parçalama uygulanmış numunede belirlenen fraksiyon farklı hazırlama yolları gerektirebilir. Blankın anlamı bu yola bağlıdır: hazırlama sırasında kullanılmayan bir kontrol, o basamaktan gelebilecek katkıyı sınamamış olur. EPA Method 200.8, laboratuvar reaktif blankının gerektiğinde parçalama dâhil numuneyle aynı hazırlama düzeninden geçirilmesini ister.[4]

Blankta oluşan yanıt her zaman doğrudan hedef maddenin bulaştığını kanıtlamaz. Ölçüm tekniğine göre analit dışı girişimler de görünür bir analit yanıtı üretebilir. Dolayısıyla kontaminasyon araştırması, yalnız raporlanan sayıya değil, gerektiğinde ham ölçüm verisine ve analit tanımlama ölçütlerine de dayanır.[3][9]

Diğer kalite kontrol örnekleri farklı sorulara yanıt verir. Tekrar numuneleri değişkenliği incelemek için kullanılırken, bilinen miktarda analit eklenen blank yöntemin temiz bir ortamda analiti geri kazanabilmesini sınar. Gerçek numuneye yapılan matris eklemesi ise numune bileşiminin ölçüme etkisini araştırır. Adında blank geçmesine rağmen laboratory fortified blank, yani analit eklenmiş laboratuvar blankı, analit bulunmaması beklenen bir kontaminasyon kontrolü değildir.[2][3]

Reaktif, yöntem, saha, taşıma ve ekipman blankları

Reaktif blankı ve yöntem blankı

Reaktif blankı, numunenin ölçümünde kullanılan çözücü ve reaktiflerin ölçüm yanıtına katkısını araştırır. Özellikle renk oluşturma veya kompleksleştirme içeren ölçümlerde reaktiflerin kendisi bir arka plan oluşturabilir. Yöntem blankı ise uygun temiz ortamın numune yerine kullanılarak analitik işlemin tamamından geçirilmesidir; hazırlama kapları ve ara işlemler de değerlendirmeye katılır.[1]

Bu ayrım adlara bakılarak kesinleştirilemez. EPA Method 353.2’de laboratory reagent blank, numune gibi bütün ilgili cam malzeme, ekipman ve reaktiflere maruz bırakılan kontrol olarak tanımlanır. Burada reaktif blankı adı, işlev bakımından tam bir yöntem kontrolünü de kapsar. Laboratuvar prosedüründe yalnız kısaltmanın değil, kontrolün hazırlanışının yazılması bu nedenle önemlidir.[3]

Saha blankı

Saha blankı, blank ortamının numune alma yerinde tanımlanmış işlemlere maruz bırakılmasıyla hazırlanır. Şişe açma ve aktarma gibi işlemleri kapsayabileceği gibi, bir saha sistemi blankında pompa, hortum, bölücü ve filtreden geçirme de bulunabilir. Dolayısıyla “saha blankı alındı” kaydı tek başına kontrol kapsamını açıklamaz; temas edilen bileşenler belirtilmelidir.[1][2]

Saha reaktif blankı, belirli yöntemlerde daha dar bir tarifin adıdır. Örneğin EPA Method 533’te laboratuvarda hazırlanan reaktif suyu sahada açılarak koruyucu içeren ikinci şişeye aktarılır. Bu işlem kap açma, aktarma ve koruyucuyla temas koşullarını sınar; kendiliğinden bütün numune alma ekipmanının kontrolü anlamına gelmez.[5]

Taşıma blankı

Taşıma blankı, trip blank veya transport blank, hazırlanmış ve kapatılmış olarak numune kaplarıyla yolculuk eder; sahada açılmaz. Taşıma ve saklama sürecinde oluşabilecek kontaminasyonu araştırır. Özellikle uçucu organik bileşik çalışmalarında kullanılır. Sahada açılması, planlanan kontrolü değiştirir; artık yalnız taşıma koşullarını temsil ettiği söylenemez.[1][2]

Ekipman blankı

Ekipman blankı, uygun blank suyunun temizlenmiş numune alma veya işleme ekipmanıyla temas ettirilmesiyle hazırlanır. Amaç ekipman yüzeylerinden veya temizleme sonrasında kalan maddelerden gelebilecek katkıyı araştırmaktır. Kontrollü ortamda hazırlanmış ekipman blankı ile saha koşullarında bütün sistemden geçirilmiş blank aynı maruziyete sahip değildir. Ayrıca tek bir hortumun kontrolü, o hortuma bağlı pompa ve filtrenin de kontrol edildiğini göstermez.[1][2]

Blank programının tasarlanması ve uygulanması

Blank programı, analiz edilecek maddeler ve verinin kullanım amacı belirlenerek tasarlanır. Önce kullanılan yöntemin zorunlu kontrolleri tanımlanır; ardından saha ve taşıma kaynaklı ek risklerin hangi kontrollerle izleneceği kararlaştırılır. Her blank türünün her çalışmada aynı sıklıkta kullanılması gerekmez. Buna karşılık seçilen kontrolün hangi numunelerle ilişkili olduğu önceden belirlenmemişse, pozitif bulgunun etkilediği veri grubunu sonradan ayırmak güçleşir.[1][9]

Blank suyunun ve malzemelerin uygunluğu

“Saf su” ifadesi tek başına yeterli bir kalite tanımı değildir. Kullanılan suyun hedef analit grubu ve gerekli tespit düzeyi bakımından uygunluğu gösterilmelidir. USGS saha kılavuzu, organik ve inorganik analizler için farklı blank suyu sınıflarını ayırır; suyun analiz belgesinin ve parti numarasının kaydını ister. Blankın başlangıç ortamı bilinmiyorsa sonraki bulaşmanın kaynağını ayırmak zorlaşır.[2]

Kap ve koruyucu da kontrol tasarımının parçasıdır. Numuneyle ilişkili blankta farklı bir şişe veya koruyucu kullanılması, araştırılan temas zincirini değiştirebilir. EPA Method 533’ün saha blankı tarifinde reaktif suyunun ve şişe partisinin önceden sınanması, ayrıca saha numuneleriyle aynı koruyucu partisinin kullanılması bu yaklaşımın yöntem içindeki örneğidir.[5]

Sıklık, sıra ve kayıt

Blank sıklığı için bütün su analizlerine uygulanabilecek tek bir oran yoktur. Hazırlama partisi, analiz dizisi, cihaz, ekipman temizliği ve saha etkinliği farklı kontrol birimleridir. Örneğin bir ekstraksiyon partisini temsil eden yöntem blankı ile taşıma kabını temsil eden trip blankının eşleştirmesi aynı mantıkla yapılmaz. Yöntem veya proje kalite planı, sıklığın yanında başarısızlık durumunda izlenecek yolu da tanımlamalıdır.[5][9]

İzlenebilir bir kayıtta blank türü ve kimliği, ilişkili numuneler, su ve koruyucu partileri, temas edilen ekipman, hazırlama zamanı ve işlem sırası yer alır. Taşıma blankının açılıp açılmadığı, ekipman blankının temizlikten önce mi sonra mı hazırlandığı gibi bilgiler sonucun anlamını doğrudan değiştirir. Bu ayrıntılar ölçüm sonrasında varsayımla tamamlanmamalıdır.[2][9]

Kontrol numunesi hazırlanırken de kontaminasyon oluşabilir. EPA’nın 1 Mayıs 2025 yürürlük tarihli bölgesel ekipman temizleme prosedürü, temizleme çözeltilerinin uygunsuz elleçlemeyle kirlenebileceğini ve temizlenmiş ekipmanın yeniden kirlenmeye karşı korunmasını vurgular. Temiz eldiven, uygun saklama ve kirli ekipmandan ayrım, yalnız çevresel numuneler için değil blankın güvenilirliği için de gereklidir.[6]

Kontaminasyonun kaynağını araştırma

Pozitif blank görüldüğünde ilk soru, hangi numunelerin hangi analit bakımından etkilenmiş olabileceğidir. Bunun için blankın hazırlama ve analiz kayıtlarıyla ilişkisi kurulur; ham veride analit tanımlaması, önceki yüksek derişimli numuneler ve kullanılan ortak malzemeler incelenir. Bütün analitlerin veya aynı gün çalışılan bütün numunelerin otomatik olarak aynı ölçüde etkilenmiş sayılması, kontrolün gerçek kapsamını aşabilir.[9]

Kontrollerin birlikte okunması

Blankların karşılaştırılması kesin kaynak tayininden çok, araştırmayı daraltan bir kanıt düzeni sağlar. Aşağıdaki yorumlar bu nedenle olasılık bildirir; tek başına neden-sonuç kanıtı değildir:[2][9]

  • Başlangıçta kullanılan blank suyu da pozitifse, saha veya ekipman hakkında hüküm vermeden önce bu ortak kaynak araştırılır.
  • Yöntem blankı pozitifse, ilişkili laboratuvar hazırlama ve ölçüm işlemleri öncelikle incelenir.
  • Yöntem blankı kabul edilebilirken saha blankı pozitifse, saha blankının ayrıca maruz kaldığı işlemler araştırılır.
  • Bir ekipman bileşeninden sonra yanıt beliriyorsa, o bileşen ve o aşamada eklenen işlemler aday kaynaklardır.
  • Yüksek derişimli bir numuneden sonra yanıt görülmesi, cihazda önceki numuneden kalıntı taşınması olasılığını gündeme getirir.

Bu son durum bellek etkisi veya carryover olarak adlandırılır. Numune alma ekipmanıyla sahalar arasında taşınan kontaminasyondan farklı olarak, ölçüm sisteminde ardışık çözeltiler arasında oluşabilir. EPA Method 200.8, yıkama blankını cihazın numuneler arasında temizlenmesi için ayrı tanımlar. Kalibrasyon blankı ise kalibrasyonun kurulmasına hizmet eder; bu kontroller yöntem blankının yerini tutmaz.[4]

Aşamalı kontroller ve araştırmanın sınırı

Kaynak araştırmasında sistem bileşenleri boyunca aşamalı blanklar hazırlanabilir. USGS örneğinde örnekleyici, bölücü, pompa ve filtre sırayla kapsama alınır. Ancak son aşamadaki blank, yalnız son parçayı değil önceki parçaları da temsil eder. “Filtre blankı” adı verilen kontrolün bütün bir önceki akış yolundan geçmiş olması, yorumda özellikle dikkate alınmalıdır.[2]

Aynı analitin numunede ve blankta bulunması, numunedeki miktarın tamamının bulaşmadan geldiğini göstermez. Tersine, numunede daha yüksek derişim bulunması da blank sorununu kendiliğinden önemsizleştirmez. Karar, yöntemin kabul kuralına ve ilişkili verinin kullanım amacına dayanır; yalnız iki sayının karşılaştırılmasına indirgenmez.[5][9]

Kaynak belirlendikten sonra uygun temizlik, malzeme değişimi veya işlem düzenlemesi yapılır; yeni kontrolün kabulüyle işlemin durumu yeniden sınanır. Yalnız aynı blankı tekrar ölçmek, numunelerin daha önce maruz kaldığı bulaşmayı ortadan kaldırmaz. Temizliğin etkili olması kadar, temizlenmiş malzemenin tekrar kirlenmeden kullanılması da önemlidir.[6][9]

Blank düzeltmesi, tespit sınırı ve belirsizlik

Arka planı gidermek ile kontaminasyonu çıkarmak

Blank düzeltmesi, yöntemde tanımlanmış bir blank yanıtının hesaplamada veya cihaz ayarında dikkate alınmasıdır. Reaktif blankıyla cihazın sıfırlanması, kalibrasyon modelinde arka planın temsil edilmesi ve kontaminasyon saptanan bir blank derişiminin numuneden çıkarılması aynı işlem değildir. Birinin yöntemde bulunması, diğerlerinin de serbest olduğu anlamına gelmez.[1][4][5]

Bu ayrımın somut örneği içme suyunda belirli PFAS bileşiklerini ölçen EPA Method 533’tür. Yöntemin 9.2.1 bölümünde laboratuvar reaktif blankındaki arka planın minimum raporlama düzeyinin üçte birinden düşük olması istenir. Bu eşiğe eşit veya daha yüksek blank bulgusunda ilgili ekstraksiyon partisindeki, söz konusu analit için raporlama düzeyinde veya üzerindeki pozitif saha sonuçları geçersizdir. Aynı bölüm, blank değerlerinin numune sonuçlarından çıkarılmasına izin vermez. Bu kural başka yöntemlere genellenmez.[5]

Bir blank değerinin çıkarılması, ancak kullanılan prosedürde buna yer verilmişse ve kontrol ilgili arka planı temsil ediyorsa anlamlıdır. Özellikle farklı işlemleri temsil eden saha, taşıma ve yöntem blanklarını art arda çıkarmak, otomatik bir düzeltme yaklaşımı olarak kullanılamaz. Kontaminasyon araştırmasıyla raporlama hesabı ayrı değerlendirilmelidir.[1][5]

Tespit ve tayin sınırları

Blank verileri düşük derişimde ölçümün ne kadar ayırt edici olduğunu belirlemeye de yardımcı olur. Tespit sınırı, analitin belirli güven koşullarında saptanabilmesiyle; tayin sınırı ise nicel performansın amaç için yeterli olmasıyla ilgilidir. Numune hazırlaması atlanarak yalnız cihaza verilen blanktan elde edilen performans, bütün yöntemin tespit yeteneği olarak sunulamaz.[8]

ABD EPA’nın Aralık 2016 tarihli MDL Revizyon 2 prosedürü, yöntem tespit sınırını yöntem blankı sonuçlarından ayırt edilebilirlikle ilişkilendirir. İlk belirlemede en az yedi eklemeli numune ve yedi yöntem blankı, en az üç ayrı takvim gününe yayılan partilerde çalışılır. Eklemeli numunelerden ve blanklardan bulunan sınırların büyüğü seçilir. Prosedürün pH, özgül iletkenlik, bazı titrasyonlar ve koloni sayımına dayalı mikrobiyolojik yöntemler gibi uygulama dışı bıraktığı ölçümler vardır; bütün su parametrelerine uygulanmaz.[7]

Düzeltmenin değişkenliği

Düzeltmede kullanılan blank da ölçülmüş bir büyüklüktür. Eurachem’in 2025 validasyon kılavuzu, düşük düzey çalışmasında bütün sonuçların aynı blankla düzeltilmesinin, rutin kullanımda farklı partilerden blanklar kullanıldığında görülen değişkenliği tam temsil etmeyebileceğini belirtir. Bu nedenle düşük derişim performansı değerlendirilirken rutin blank uygulamasının hesaba katılması gerekir.[8]

Bu ilişki, kabul edilmeyen kontaminasyonun yalnız belirsizlik ifadesi eklenerek geçerli hâle getirilebileceği anlamına gelmez. Önce yöntemin kalite kontrol koşulları sağlanır; belirsizlik ve tespit sınırı, bu koşullardan bağımsız bir kabul izni değildir.[5][7]

Sonuçların kabulü, raporlanması ve kullanım sınırları

Blank değerlendirmesi, yöntemin adı ve sürümü belirtilerek yapılır. Kabul eşiği, kontrol sıklığı ve başarısızlıkta uygulanacak işlem farklı yöntemlerde değişebilir. ABD Superfund için hazırlanmış veri inceleme rehberindeki nitelendirme kuralları, Türkiye’deki bütün içme suyu veya atık su analizlerine doğrudan aktarılabilecek genel mevzuat değildir. Benzer biçimde bir yöntemin yayımlanmış olması, her izleme programında zorunlu veya yeterli olduğunu tek başına göstermez.[5][9]

Başarısız blankta yeniden ölçüm ile yeniden hazırlama ayrılmalıdır. Cihaz sırasından kaynaklanan bir sorunla, ekstraksiyon veya parçalama sırasında ortaya çıkan kontaminasyon aynı işlemle giderilmeyebilir. Sonucun yeniden elde edilmesi mümkün değilse, yöntemin ve proje planının izin verdiği veri nitelendirmesi ya da kullanılamazlık kararı açıkça bildirilir. Uyarı işaretinin anlamı raporda tanımlanır; okuyucunun laboratuvarın iç kodlarını bildiği varsayılmaz.[9]

Özgün sonuç ile yorumun ayrılması

Blank nedeniyle yapılan değerlendirme, özgün ölçüm kaydını görünmez kılmamalıdır. USGS’nin WQ2017.05 politikası, kendi QWDATA sistemi için laboratuvar sonuçlarının saha ve laboratuvar kalite kontrol verilerinin sonradan yorumlanmasına dayanarak değiştirilmemesini; yorumun ayrıca belgelenmesini ister. Bu, bütün veri sistemleri için bağlayıcı bir kural değil, ham sonuçla bilimsel değerlendirmeyi ayıran bir veri bütünlüğü örneğidir.[10]

Bir rapor veya destekleyici kalite kontrol kaydı, hangi blankın hangi numuneleri temsil ettiğini, ilgili analitteki bulguyu, karşılaştırılan kabul ölçütünü ve alınan kararı izlenebilir kılmalıdır. Düzeltme uygulanmışsa bunun yöntemdeki dayanağı belirtilir. Kontaminasyon uyarısı, analitin kesinlikle bulunmadığı anlamına çevrilmez; yeniden yorumlanan veri ile özgün laboratuvar sonucu birbirinden ayırt edilir.[9][10]

Arıtma verilerinin yorumlanması

Blank bulguları, arıtma öncesi ve sonrası düşük derişimli sonuçların karşılaştırılmasında da dikkate alınır. Analitik bir yorum örneği olarak, giriş ve çıkış numuneleri farklı hazırlama partilerinde çalışılmışsa ve partilerden birinin blankı sorunluysa, görülen fark yalnız proses etkisine bağlanamaz. Önce her sonucun kalite kontrol durumu değerlendirilir; geçerliliği tartışmalı sonuçlardan kesin giderim başarısı çıkarılmaz.[5][9]

Son olarak temiz blank, yalnız incelenen kontaminasyon yolları açısından olumlu kanıttır. Numunenin kaynağı temsil etmesini, bütün analitlerin geri kazanımını veya matris girişimlerinin yokluğunu tek başına doğrulamaz. Bu nedenle tek bir blankın ya da tek bir su ölçümünün kabul edilebilir bulunması, suyun tüm kullanım amaçları bakımından güvenli veya mevzuata uygun olduğu yönünde genel bir hüküm oluşturmaz.[3][8]

Kaynakça

  1. Eurachem — Blanks in Method Validation, Second Edition, 2025 — https://eurachem.org/images/stories/Guides/pdf/MV_Guide_Blanks_supplement_2nd_ed_EN.pdf
  2. USGS — National Field Manual, Chapter A4: Collection of Water Samples, 1999 — https://pubs.usgs.gov/twri/twri9a4/twri9a4_chapter4.pdf
  3. EPA Method 353.2 — Determination of Nitrate-Nitrite Nitrogen by Automated Colorimetry, Revision 2.0, August 1993 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-08/documents/method_353-2_1993.pdf
  4. EPA Method 200.8 — Determination of Trace Elements in Waters and Wastes by ICP-MS, Revision 5.4, 1994 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-06/documents/epa-200.8.pdf
  5. EPA Method 533 — Determination of PFAS in Drinking Water by Isotope Dilution Anion Exchange SPE and LC-MS/MS, 2019 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2019-12/documents/method-533-815b19020.pdf
  6. EPA Region 4 — Field Equipment Cleaning and Decontamination, Revision 5, effective May 1, 2025 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-01/documents/field_equipment_cleaning_and_decontamination205_af.r3.pdf
  7. EPA — Definition and Procedure for the Determination of the Method Detection Limit, Revision 2, December 2016 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2016-12/documents/mdl-procedure_rev2_12-13-2016.pdf
  8. Eurachem — The Fitness for Purpose of Analytical Methods, Third Edition, 2025 — https://www.eurachem.org/images/stories/Guides/pdf/MV_guide_3rd_ed_V1_EN.pdf
  9. EPA — National Functional Guidelines for Organic Superfund Methods Data Review, November 2020 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2021-03/documents/nfg_for_organic_superfund_methods_data_review_november_2020.pdf
  10. USGS — WQ2017.05: Policy and guidance on making changes to laboratory results in QWDATA — https://water.usgs.gov/water-resources/memos/memo.php?id=2045
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/su-analizinde-blank-numuneleri/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp