Pervaporasyon veya İngilizce adıyla pervaporation, sıvı bir karışımın seçici bir membranla temas ettiği ve membrandan geçen bileşenlerin karşı yüzeyden buhar hâlinde çıktığı ayırma prosesidir. Besleme ile membranı geçmeyen retentat akımı sıvıdır; permeat ise membran çıkışında buhardır. Sonradan yoğuşturularak sıvı ürün toplanması bu tanımı değiştirmez.[1]
Su ve çözücü teknolojilerinde başlıca kullanım yönleri, organik çözücülerden suyun uzaklaştırılması ve sulu akımlardan seçilmiş organik bileşenlerin ayrılmasıdır. Hangi bileşenin permeata geçtiği yalnız uçuculuğa değil, membranla etkileşimine ve taşınım koşullarına da bağlıdır. Bu nedenle permeat her uygulamada arıtılmış su değildir; organikçe zengin bir geri kazanım veya atık akımı da olabilir.[5][7]
Proses, bir membran ayırmasıyla faz değişimini birleştirir. Ayırma başarısının değerlendirilmesinde ürün saflığı kadar bileşen kaybı, buharın uzaklaştırılması ve enerji gereksinimi de önemlidir. Düşük elektrik tüketimi veya yüksek laboratuvar seçiciliği, tek başına bütün tesisin verimli olduğunu göstermez.[9][12]
Faz düzeni ve seçici taşınım mekanizması
Pervaporasyonda sıvı karışımın tamamının önce kaynatılması gerekmez. Ayırıcı yüzey sıvıyla temas hâlindeyken, geçen bileşenler düşük kimyasal potansiyelli permeat tarafına taşınır ve buhar olarak uzaklaşır. Böylece sıvı beslemenin dolaştığı yol ile buharın toplandığı yol farklı fazları taşır.[1][2]
Yoğun polimerik seçici tabakalar için yaygın açıklama çözünme-difüzyon mekanizmasıdır. Bileşen önce membran malzemesine sorplanır; başka bir ifadeyle sıvı ile polimer arasında bölüşür. Ardından polimer içinde difüzyonla ilerler ve permeat yüzeyinden ayrılır. Seçicilik, membrana alınma eğilimiyle membran içindeki hareketliliğin birleşiminden doğar. Yalnız molekül büyüklüğüyle açıklanamaz.[2][5]
Membran damıtma ve ters ozmozdan farkı
Geleneksel membran damıtmada hidrofobik mikrogözenekli bir membran, sıvının gözenekleri doldurmasını engellerken buharın geçebileceği bir yol sağlar. Geleneksel pervaporasyonda ise yoğun seçici tabakanın bileşenleri farklı derecelerde sorplaması ve taşıması ayırmanın merkezindedir. İki proseste de buhar ve yoğuşturucu bulunabilmesi, mekanizmalarının aynı olduğu anlamına gelmez.[11]
Bu ayrım yapılırken destek tabakasıyla seçici tabaka karıştırılmamalıdır. Gözenekli bir seramik veya polimer desteğin üzerinde yoğun ya da moleküler ölçekte seçici bir tabaka bulunabilir. Desteğin gözenekli olması, bütün yapının membran damıtma membranı olduğu sonucunu doğurmaz; hibrit silika pervaporasyon membranları bu katmanlı yapıya örnektir.[3]
Ters ozmozdan temel fark, pervaporasyonun sıvıdan buhara geçen bir permeat üretmesidir. Pervaporasyonun sürücü kuvveti, RO için kullanılan hidrolik basınç eksi ozmotik basınç bağıntısıyla ifade edilmez. Buhar permeasyonunda ise besleme de buhardır; dolayısıyla aynı membran malzemesi kullanılabilse bile besleme fazı ve enerji dengesi farklıdır.[1][2][10]
Sürücü kuvvet ve akış yolları
Taşınımın termodinamik temeli, her bileşenin membranın iki tarafındaki kimyasal potansiyel farkıdır. Düşük basınçlı, yaklaşık ideal buhar ve arayüz dengesi varsayımları altında, bileşen akısı kısmi basınç eşdeğerleriyle yazılabilir:[2]
$$N_i=\Pi_i\left[x_{i,f}\gamma_{i,f}p_i^{\mathrm{sat}}(T_f)-y_{i,p}p_p\right]$$
Burada \(N_i\) molar akı, örneğin mol m−2 s−1; \(\Pi_i\) molar permeans, mol m−2 s−1 Pa−1; \(x_{i,f}\) sıvıdaki, \(y_{i,p}\) permeat buharındaki mol kesridir. \(\gamma_{i,f}\) boyutsuz aktivite katsayısı, \(p_i^{\mathrm{sat}}\) saf bileşenin \(T_f\) sıcaklığındaki doygunluk buhar basıncı, \(p_p\) permeatın mutlak toplam basıncıdır. Basınçlar Pa olarak kullanıldığında köşeli parantezin birimi Pa olur. Kesin yerel hesapta besleme değerleri membran yüzeyini temsil etmelidir.[2]
Bu ifade iki önemli ayrım getirir. Birincisi, besleme pompasının basıncı bileşenin buhar basıncıyla aynı büyüklük değildir. İkincisi, sıvıdaki derişim tek başına yeterli olmaz; ideal olmayan çözücü karışımlarında aktivite katsayısı da gerekir. Permeansın sabit kabulü ancak doğrulandığı sınırlı koşullar için kullanılabilir.[2][10]
Vakum ve süpürücü gaz
Vakumlu düzende membran çıkışındaki buhar bir yoğuşturucuya veya soğuk tuzağa yönlendirilir; vakum sistemi düşük permeat basıncının korunmasına yardımcı olur. Alternatif olarak süpürücü gaz, geçen bileşenin gaz fazındaki mol kesrini azaltır. Böylece toplam basınç atmosfer basıncına yakınken de düşük bileşen kısmi basıncı oluşturulabilir.[3][12]
Süpürücü gazın kendisi ürün değildir; permeatın gazdan ayrılması gerekir. Azotla yapılan bir deneyde gaz debisinin değiştirilmesi akıyı belirgin biçimde etkilemiştir. Ancak bu sonuç, her membran için gaz debisini sürekli artırmanın aynı yararı sağlayacağı anlamına gelmez; gaz tüketimi ve sonraki ayırma yükü de değerlendirilmelidir.[12]
Membran yüzeyinde seçici geçen bileşenin azalması derişim kutuplanmasına, buharlaşma için ısı çekilmesi sıcaklık kutuplanmasına neden olabilir. Ayrıca modül boyunca sıvı soğuyabilir ve permeat yolunda basınç kaybı oluşabilir. Dolayısıyla tank sıcaklığıyla vakum pompası giriş basıncı, membranın her noktasındaki sürücü kuvveti tam olarak göstermez.[2]
Membran seçiciliği ve malzeme seçimi
Hidrofilik membranlar, uygun karışımlarda suyun tercihli taşınması için; organofilik membranlar ise belirli organiklerin sulu fazdan alınması için seçilir. Bu adlandırmalar mutlak geçirimsizlik ifade etmez. Su seçici bir membran bir miktar çözücü de geçirebilir; organofilik bir membranın permeatında da su bulunabilir.[5][7]
Polivinil alkol gibi hidrofilik polimerlerde çapraz bağlanma, polimer zincirlerinin birbirine bağlanmasını sağlayarak malzemenin sıvıyla etkileşimini ve şişmesini değiştirir. Ancak bir polimerin adı tek başına kullanım aralığını belirlemez. Üretici, kendi PVA membranları için güçlü mineral asitleri kullanım sınırı olarak belirtmektedir; bu bilgi bütün PVA formülasyonlarına veya bütün pervaporasyon membranlarına genellenemez.[4]
Şişme, sıvının membran içine alınmasıyla yapının genişlemesidir. Taşınım yollarının değişmesi, üretimi ve bileşen ayrımını birlikte etkileyebilir. Tuzlu su için geliştirilen PVA kompozitlerinde çapraz bağlanma yoğunluğunun artırılması tuz geçişini azaltmıştır; çalışmada seçicilik ile taşınım arasındaki denge ayrıca incelenmiştir. Bu nedenle en yüksek su alımına sahip malzeme her zaman en uygun ayırıcı değildir.[8]
İnorganik ve hibrit yapılarda da seçici tabakanın kimyası önemlidir. Seramik destek üzerindeki organik–inorganik hibrit silika tabakaları, mekanik desteğin ve seçici işlevin farklı katmanlara dağıtılmasına örnektir. Bu tür bir membranın belirli bir çözücüde başarılı olması, başka bir çözücüde aynı akı ve saflığı sağlayacağını kanıtlamaz.[3]
Seçimin hedef bileşene göre yapılması
Membran seçiminin başlangıç sorusu, hangi akımın ürün olacağıdır. Çözücü susuzlaştırmada retentattaki su sınırı ve çözücü kaybı; organik gideriminde ise arıtılmış sıvıdaki artık derişim ile kondensatın niteliği belirleyicidir. Deneysel bir di etil karbonat–etanol–su çalışmasında yüksek toplam akı sağlayan bazı membranlar, organik bileşen kaybı nedeniyle ilk ayırma basamağı için uygun bulunmamıştır.[12]
Bu değerlendirme, yalnız nominal bir molekül büyüklüğü sınırına indirgenemez. Yoğun tabakalardaki sorpsiyon ve difüzyon, malzeme–karışım etkileşimini gerektirir. Özellikle suca zengin bir tuzlu suyla su oranı düşük organik çözücü, aynı membranın dayanıklılığını farklı biçimde sınayabilir.[2][8]
Su ve çözücü ayırma uygulamaları
Organik çözücülerin susuzlaştırılması
Su seçici pervaporasyonda suca zengin permeat uzaklaştırılırken organik çözücü retentatta yoğunlaşır. Bu yaklaşım, damıtmayla ayrılması güç azeotropik karışımlarda kullanılabilir. Azeotrop, belirli basınçta buhar ve sıvı bileşimlerinin aynılaştığı karışımdır. Membranın sağladığı ek seçicilik, ayırmanın yalnız buhar–sıvı dengesine dayanmasını önler.[7]
Pratik bir düzen, damıtmanın ön yoğunlaştırma yaptığı ve pervaporasyonun kalan suyu azalttığı birleşik prosestir. Bunun karşıtı bir görevde, organofilik membran seyreltik sulu akımdan alkolü permeata alabilir. Dolayısıyla aynı alkol–su çifti için bile uygun membran ve ürün yönü, başlangıç bileşimine ve hedefe göre değişir.[7]
Susuzlaştırma, bütün kimyasal safsızlıkların giderilmesi demek değildir. Hibrit silika membranlarla yapılan deneylerde metanolün suyla birlikte geçebildiği, diklorometanın ise retentatta kalabildiği görülmüştür. Böyle bir sonuç, çözücünün su içeriği azalırken başka bir safsızlığın ürün akımında korunabileceğini gösterir. Yeniden kullanım uygunluğu bu nedenle yalnız su analiziyle belirlenemez.[3]
Sulu akımlardan organiklerin uzaklaştırılması
Organofilik pervaporasyon, uçucu organik bileşikleri daha küçük hacimli bir permeat akımında toplamak için araştırılmıştır. Organiklerin membrana tercihli bölüşümü, buhar tarafında zenginleşmeye katkı sağlar. Yoğuşan karışım bazı durumlarda su ve organik fazlara ayrılabilir; böylece geri kazanım olanağı doğar. Bununla birlikte proses kirleticiyi zorunlu olarak parçalamaz, başka bir akıma taşır.[5]
Giderim yüzdesi kadar kalan derişim de önemlidir. Pinellas sahasında Temmuz 1995–Mart 1996 arasında yürütülen denemede performans değişken olmuş ve hedef deşarj düzeyi sağlanamamıştır. Bu tarihsel örnek, laboratuvar seçiciliği ile gerçek yeraltı suyunda sürekli arıtım yeterliliğinin ayrı konular olduğunu gösterir.[6]
Tuzlu sular ve konsantreler
Su seçici pervaporasyon, tuzlu su ve RO konsantreleri için de incelenmektedir. Ancak tuzun düşük uçuculuğu, ürünün koşulsuz olarak tuzsuz olacağını garanti etmez. PVA esaslı kompozitlerle yapılan araştırmada hidratlanmış iyonların polimer içinde taşınabildiği bildirilmiştir.[8]
Aynı araştırmadaki düşük permeat iletkenliği sonucu; belirli membran, 65 °C sıcaklık, 100 g/L NaCl beslemesi, 3 kPa permeat basıncı ve 24 saatlik deneyle sınırlıdır. Bu tür bir deney, gerçek konsantrenin uzun dönem davranışını veya içme suyu uygunluğunu tek başına kanıtlamaz. Çok bileşenli tuzlar ve ön arıtma ihtiyacı ayrıca değerlendirilmelidir.[8][9]
Performans ölçümü ve karşılaştırılabilirlik
Temel üretim göstergesi, etkin membran alanı başına birim zamanda geçen madde miktarıdır. Yoğuşturulan permeatın kütlesi kullanıldığında toplam kütlesel akı ve bileşen akısı şöyle ifade edilebilir:[3]
$$J_{\mathrm{top}}=\frac{\Delta m_p}{A\Delta t},\qquad J_i=w_{i,p}J_{\mathrm{top}}$$
Burada \(\Delta m_p\) toplama süresindeki permeat kütlesi, kg; \(A\) etkin alan, m²; \(\Delta t\) süre, h; \(w_{i,p}\) permeattaki boyutsuz kütle kesridir. Akılar kg m−2 h−1 olur. Bileşen akısının hesabında aynı toplama dönemini temsil eden bileşim kullanılmalıdır. Buharın tamamı toplanmıyorsa yalnız kondensat tartımı gerçek geçişi eksik gösterebilir.[3]
İki bileşen için kütle kesri esaslı ayırma faktörü aşağıdaki gibi tanımlanabilir:[3]
$$\beta_{i/j}=\frac{w_{i,p}/w_{j,p}}{w_{i,f}/w_{j,f}}$$
Alt indisler \(f\) beslemeyi, \(p\) permeatı gösterir. Boyutsuz \(\beta_{i/j}>1\), seçilen tanıma göre permeatın \(i\) bakımından zenginleştiğini belirtir. Bu değer ne doğrudan giderim yüzdesidir ne de bütün koşullardan bağımsız malzeme seçiciliğidir.[3][10]
Akı ile permeansın ayrılması
Akı, hem membranın taşınım özelliğini hem uygulanan sürücü kuvveti içerir. Permeans ise akının tanımlanmış bileşen sürücü kuvvetine oranıdır. Kullanılan akının molar veya kütlesel olması, permeans birimini değiştirir. Seçici tabaka kalınlığı bilinmeden bu değer, kalınlıktan bağımsız bir malzeme geçirgenliği gibi sunulmamalıdır.[2]
Permeansın kullanılması sıcaklık ve bileşim etkilerini bütünüyle ortadan kaldırmaz. Vane’nin etanol–su sistemlerine ilişkin modelleme çalışmasının özetinde, koşullara bağlı geçirgenlik kullanıldığında alan tahminlerinin sabit uç-değer yaklaşımına göre %20–30 değiştiği bildirilmiştir. Bu oran genel bir düzeltme katsayısı değil, incelenen membran ve senaryoların sonucudur.[10]
Karşılaştırılabilir bir deney kaydı; membranın kimliğini ve etkin alanını, besleme bileşimini, sıcaklığı, mutlak permeat basıncını, sıvı dolaşımını, örnekleme süresini ve toplama düzenini birlikte vermelidir. Çok bileşenli karışımlarda ayrı bileşen analizi gerekir. Gazla süpürülen deneylerde gaz debisi ve yoğuşturma düzeni de performansın bir parçasıdır.[3][12]
Bir tasarım modeli yalnız doğrulandığı matris ve koşul aralığında kullanılmalıdır. Başka membrana ait aktivasyon enerjisi veya derişim katsayısını aktarmak, ölçülmüş performansın yerini tutmaz. İncelenen kaynaklar bütün pervaporasyon membranları için tek bir normalizasyon algoritması sunmamaktadır.[2][10]
Enerji gereksinimi, işletme ve uygulama sınırları
Faz değişiminin enerji karşılığı
Pervaporasyon, beslemenin tamamını buharlaştırmadan seçilen bir bölümü ayırabilir; ancak geçen kısmın faz değişimi için gerekli ısı ortadan kalkmaz. Enerji değerlendirmesi besleme ısıtmasını, işletme sıcaklığının korunmasını, sıvı dolaşımını ve vakumu kapsamalıdır. Ürün buharının yoğuşturulması için gereken soğutma sistemi de tesis sınırı belirlenirken göz önünde bulundurulmalıdır.[9]
Bu nedenle elektrik ve ısıl enerji ayrı raporlanmalıdır. Yalnız vakum ve dolaşım pompalarının elektrik tüketimini ölçerek prosesin toplam enerjisi hakkında hüküm verilemez. Tuzlu suyla yapılan bir laboratuvar çalışmasında ısıl gereksinim baskın bulunmuştur; aynı çalışmada enerji sonucunun akıya ve işletme koşullarına çok duyarlı olduğu belirtilmiştir.[9]
Özgül tüketimin paydası da açık olmalıdır: üretilen su, geri kazanılan çözücü veya uzaklaştırılan su miktarı aynı şey değildir. Örneğin çözücü susuzlaştırmada az miktarda suyun uzaklaştırılmasıyla büyük bir retentat akımı elde edilir. Bu görev için ürün başına verilen enerji değeri, beslemedeki suyun büyük bölümünün buharlaştırıldığı tuzlu su uygulamasıyla doğrudan karşılaştırılamaz. Bu, farklı ayırma görevlerinin kütle dengelerinden çıkan bir değerlendirme sınırıdır.[7][9]
Atık ısı ve ısı geri kazanımı satın alınan enerji ihtiyacını azaltabilir; fakat ısı kaynağının sıcaklığı, sürekliliği ve prosesle eşleşmesi gerekir. Damıtmayla bütünleştirme de uygun bir seçenek olabilir. Bununla birlikte belirli bir akış şemasında elde edilen enerji üstünlüğü bütün sular veya çözücüler için evrensel tasarruf oranına dönüştürülemez.[7][9]
Kirlenme, kararlılık ve arıza araştırması
Yoğun seçici tabaka kirlenmeye karşı bağışıklık sağlamaz. Parçacıklar, çökeltiler ve besleme kimyasındaki değişimler akış yollarını veya membran yüzeyini etkileyebilir. Pinellas denemesinde sudaki demirin oksitlenmesiyle filtre ve membranlarda tıkanma oluşmuş, organik giderimi bozulmuştur. Ön arıtmanın gereksiz olduğu varsayımı bu sahada doğrulanmamıştır.[6]
İzlemede yalnız debi değil, hedef bileşenin arıtılmış akımdaki derişimi, ürün kaybı, basınç ve sıcaklık da birlikte değerlendirilmelidir. Akı azalması kirlenmeden kaynaklanabileceği gibi besleme bileşiminin değişmesiyle de oluşabilir. Dolayısıyla karşılaştırma, mümkün olduğunca benzer referans koşullarında yapılmalı; müdahale kararı tek göstergeden çıkarılmamalıdır.[6][8][10]
Akı, iletkenlik veya ürün bileşimi gibi göstergeler dolaylı performans izlemesidir; tek başına membran ve modülün doğrudan bütünlük testi sayılmaz. Belirli bir kaçak veya hasarı araştıran testin geçerliliği ilgili modül için gösterilmelidir. Burada incelenen pervaporasyon belgelerinden bütün modüllere uygulanabilir tek bir bütünlük testi prosedürü çıkarılamaz.
Artık akımlar ve güvenli kullanım sınırı
Organikçe zengin kondensatın oluşması, kirleticinin yok edildiği anlamına gelmez. Geri kullanılamayan permeatın uygun atık yönetimine alınması gerekir. Gaz veya vakum sisteminin değerlendirilmesinde yoğuşmadan kalan bileşenler de akış şemasının dışında bırakılmamalıdır; yalnız sıvı çıkışın analizi bütün ayırmayı temsil etmez.[5][12]
Sonuç olarak pervaporasyonun uygunluğu; hedef ayırmanın gösterilmesi, ürün ve kayıp akımlarının ölçülmesi, membranın gerçek karışımda kararlı kalması ve toplam enerji sınırının tanımlanmasına bağlıdır. Yüksek kısa dönem seçiciliği, tek başına uzun işletme ömrü, içme suyu uygunluğu veya ekonomik üstünlük kanıtı değildir.[4][6][8][9]