Kimyasal türleşme, İngilizce chemical speciation, bir elementin veya kimyasal bileşenin sudaki farklı kimyasal biçimler arasındaki dağılımıdır. Bu biçimler; serbest iyonları, proton almış veya vermiş molekülleri, çözünmüş kompleksleri ve farklı yükseltgenme basamaklarındaki türleri kapsayabilir. Su kimyasında temel soru yalnızca bir bileşenden ne kadar bulunduğu değil, hangi biçimlerde bulunduğudur. Tür dağılımı; çözünürlük, gaz fazına geçiş ve arıtılabilirlik gibi özelliklerin yorumlanmasına yardımcı olur.[1][2][3]
Örneğin toplam amonyak aynı kalırken NH3 ile NH4+ arasındaki oran değişebilir; toplam krom analizi ise Cr(III) ve Cr(VI) dağılımını tek başına göstermez. Bu nedenle türleşme, toplam derişimin yerine geçen tek bir ölçüm değildir. Numunenin pH’sı, sıcaklığı, redoks durumu ve diğer bileşenleriyle birlikte tanımlanan bir kimyasal durumdur. Ölçülmüş türler ile bir denge modelinin hesapladığı türler de birbirinden ayrılmalıdır.[2][5][8]
Kimyasal tür, toplam derişim ve denge
Bir kimyasal tür, belirli bileşim ve kimyasal özelliklerle tanımlanır. NH3 ve NH4+ farklı türlerdir; buna karşılık aynı azot yükseltgenme basamağını taşırlar. Cr(III) ile Cr(VI) ise farklı yükseltgenme basamaklarını belirtir ve her biri kendi içinde birden fazla çözünmüş tür oluşturabilir. Dolayısıyla bir yükseltgenme basamağının ölçülmesi, o basamaktaki bütün komplekslerin ayrı ayrı ölçüldüğü anlamına gelmez.[2][5]
Tür dağılımı açıklanırken önce hangi toplamın korunduğu belirtilir. Yalnız çözünmüş fazı kapsayan bir toplam ile çözünmüş ve katı fazları birlikte kapsayan toplam aynı değildir. Genel bir element bilançosu şöyle yazılabilir:
$$C_{E,T}=\sum_i \nu_{E,i}c_i$$
Burada \(C_{E,T}\), seçilmiş faz kapsamındaki toplam element derişimi; \(c_i\), i türünün mol/L cinsinden derişimi; \(\nu_{E,i}\), o türdeki E atomlarının sayısıdır. Toplam ve tür derişimleri aynı hacim esasına dayanır. Yalnız bir E atomu içeren türlerde element payı \(\alpha_i=c_i/C_{E,T}\) olur. Birden fazla E atomu içeren türlerde pay hesabına stokiyometrik katsayı da girer. Bu, tür miktarı ile element miktarının karıştırılmasını önler.
Denge hesabı, bu bilançoları kimyasal tepkimelerin denge bağıntılarıyla birlikte çözer. Sonuç, tanımlanmış koşullar altında beklenen dağılımdır; tepkimenin hangi sürede gerçekleşeceğini kendiliğinden vermez. Özellikle redoks dönüşümlerinde, başlangıç analizini temsil eden türleşme hesabı ile bütün türleri yeniden dengeye getiren reaksiyon hesabı farklı sonuçlar üretebilir.[1]
Tür dağılımını belirleyen koşullar
pH, proton alışverişiyle bağlı türlerin dağılımını etkiler. Asit–baz dengeleri için pH yükseldiğinde daha az proton taşıyan biçimlerin göreli payı artar. Ancak bu değişim toplam bileşenin mutlaka azaldığı anlamına gelmez. NH4+‘un NH3‘e dönüşmesi ile NH3‘ün sudan uzaklaştırılması farklı olaylardır.[2][9]
Sıcaklık, denge sabitlerini ve gazların suyla dağılımını etkiler. Bu nedenle başka bir sıcaklık için hazırlanmış türleşme eğrisi, düzeltme yapılmadan kullanılmamalıdır. Aynı pH ve toplam amonyak için sıcaklığın değişmesi farklı NH3 payları verir. Karbonat sisteminde ise hem ayrışma dengeleri hem CO2‘nin çözünmesi değişir.[2][3]
İyonik güç, çözeltinin ideal davranıştan sapmasını hesaba katmada önemlidir. Denge bağıntılarında kullanılan aktivite, yalnız derişim değildir. Molalite esaslı boyutsuz gösterimde:
$$a_i=\gamma_i\frac{m_i}{m^{\circ}}$$
Burada \(a_i\) aktivite, \(\gamma_i\) boyutsuz aktivite katsayısı, \(m_i\) mol/kg su cinsinden molalite ve \(m^{\circ}=1\,\mathrm{mol/kg}\) standart molalitedir. Derişim ile aktiviteyi eşit kabul etmek bir yaklaşımdır. Kullanılan aktivite modeli ve termodinamik veri tabanı, incelenen suyun bileşimine uygun olmalıdır.[1]
Su matrisi, hedef bileşen dışındaki iyonları, organik maddeleri ve etkileşime girebilen yüzeyleri kapsar. Örneğin organik kompleksler kromu çözeltide tutabilir; başka anyonlar adsorpsiyon bölgeleri için rekabet edebilir. Bu nedenle aynı pH ve toplam metal derişimi, farklı sularda aynı davranışı garanti etmez. pH tek başına matrisin yerini tutan bir tasarım değişkeni değildir.[4]
Metallerde pH, kompleksleşme ve redoks
Metal türleşmesinde proton alışverişi, ligandlarla bağlanma ve elektron aktarımı birbirinden ayrılmalıdır. Ligand, metale bağlanarak kompleks oluşturan iyon veya moleküldür. Hidroksit de kompleks oluşumuna katılabilir. Örneğin Cr(III), yalnız Cr3+ olarak bulunmaz; pH koşullarına bağlı olarak farklı hidroksokompleksler oluşturur. Metalin yükseltgenme basamağı değişmeden çözünmüş türünün yükü değişebilir.[5]
İlk hidroliz basamağı genel olarak aşağıdaki biçimde gösterilebilir:
$$\mathrm{M^{z+}+H_2O\rightleftharpoons MOH^{(z-1)+}+H^+}$$
M metal merkezini, z başlangıç iyonunun pozitif yük sayısını gösterir. Denklem yalnız ilk basamağı temsil eder; sonraki hidroliz ürünlerini veya katı oluşumunu kapsamaz. Proton etkinliği azaldığında bu dengenin hidroksokompleks tarafı desteklenir. Bununla birlikte bütün metaller için tek bir çökelme pH’sı çıkarılamaz.
Kompleksleşme, serbest metal iyonu ile toplam çözünmüş metal arasındaki farkı büyütebilir. Cr(III)’ün bazı düşük molekül ağırlıklı organik asitlerle oluşturduğu çözünür kompleksler, yalnız hidroksit çökelmesi düşünülerek beklenenden daha yüksek çözünmüş krom bırakabilir. Katı yüzeylere bağlanma da ayrı bir süreçtir; yüzeyin özelliği ve rekabet eden iyonlar sonucu etkiler.[4]
Redoks dönüşümü ise metalin elektron alması veya vermesidir. Cr(VI)’nın Cr(III)’e indirgenmesi, Cr(III)’ün kendi hidroksokompleksleri arasındaki dağılımdan farklıdır. Bu ayrım arıtma açısından önemlidir: birinci işlem kimyasal biçimi dönüştürür, sonraki ayırma işlemi kromu sudan uzaklaştırır.[5]
Eh–pH diyagramları belirli varsayımlarla hazırlanmış denge haritalarıdır. Sınırlar toplam derişim, sıcaklık ve diğer iyonlara bağlıdır; bir diyagramdaki baskın tür bölgesi bütün sulara taşınamaz. Termodinamik olarak tercih edilen türün sahada hemen oluşması da zorunlu değildir. Bu yüzden tek bir ORP okumasından bütün metal türlerinin yüzdelerini çıkarmak doğru olmaz.[4]
Amonyak ve amonyum türleşmesi
Suda iyonlaşmamış amonyak NH3 ile amonyum NH4+ arasında asit–baz dengesi vardır:
$$\mathrm{NH_4^+\rightleftharpoons NH_3+H^+}$$
Aynı toplam miktar için pH yükseldikçe NH3 payı artar. Tatlı su koşullarında sıcaklık yükselmesi de genellikle bu payı artırır. Dolayısıyla toplam amonyak ölçümü, eşzamanlı pH ve sıcaklık bilgisi olmadan iyonlaşmamış amonyak derişimini tek başına belirlemez.[2]
Yalnız bu iki türün dikkate alındığı ve seçilen derişim ölçeğine uygun koşullu ayrışma sabitinin kullanıldığı yaklaşımda:
$$\alpha_{\mathrm{NH_3}}=\frac{1}{1+10^{\mathrm{p}K_a^{\prime}-\mathrm{pH}}}$$
\(\alpha_{\mathrm{NH_3}}\), boyutsuz NH3 payı; \(\mathrm{p}K_a^{\prime}\), sıcaklık ve ortam koşullarıyla uyumlu koşullu sabitin negatif onluk logaritmasıdır. Formülün doğrudan termodinamik sabitle kullanılması, aktivite katsayılarının da tutarlı ele alınmasını gerektirir. Tatlı su için geliştirilmiş sıcaklık bağıntısı, tuzlu suya doğrulanmadan uygulanmamalıdır.[2]
Toplam amonyak azotu, TAN, NH3 ve NH4+ içindeki azotun toplamıdır. Sonuç mg N/L ise hesaplanan NH3 bileşeni de başlangıçta mg N/L esasındadır. mg NH3/L olarak ifade edilen molekül kütlesi derişimi bununla aynı sayı değildir. Bu ayrım, raporlardaki “amonyak” sözcüğünün tek başına yeterli olmadığını gösterir.
NH3/NH4+ dengesi redoks tepkimesi değildir. Nitrifikasyonda ise amonyak azotu oksitlenir ve oksijen tüketilir. Düşük çözünmüş oksijen nitrifikasyonu sınırlayabilir. Böylece redoks koşulları yalnız iki türün oranını değil, sistemde kalan toplam amonyak miktarını da etkileyebilir. Asit–baz dağılımı ile biyolojik azot dönüşümünün aynı hesap olarak yorumlanmaması gerekir.[6]
Karbonat sistemi ve gaz alışverişi
Karbonat sisteminin başlıca çözünmüş biçimleri CO2(aq), H2CO3, HCO3− ve CO32−‘dir. Çözünmüş CO2 ile gerçek karbonik asit çoğu gösterimde H2CO3* altında birlikte ele alınır. Bu sembolün kullanıldığı yerde tanımı açıklanmalıdır. Düşük pH birleşik CO2–karbonik asit havuzunu, artan pH sırasıyla bikarbonat ve karbonatı destekler.[3]
İkinci ayrışma basamağı:
$$\mathrm{HCO_3^-\rightleftharpoons CO_3^{2-}+H^+}$$
Bu tepkime karbonun yükseltgenme basamağını değiştirmez. Dolayısıyla bikarbonatın karbonata dönüşmesi bir redoks dönüşümü değildir.
Metal komplekslerinin ihmal edildiği basit sistemde toplam çözünmüş inorganik karbon şöyle gösterilebilir:
$$C_T=[\mathrm{H_2CO_3^*}]+[\mathrm{HCO_3^-}]+[\mathrm{CO_3^{2-}}]$$
Köşeli parantezler mol/L cinsinden derişimi belirtir. Önemli karbonat kompleksleri varsa toplam bunları da içermelidir. Bu toplam, alkalinite ile aynı büyüklük değildir. Yalnız karbonat sistemi ve suyun katkıları düşünüldüğünde:
$$A_T\approx[\mathrm{HCO_3^-}]+2[\mathrm{CO_3^{2-}}]+[\mathrm{OH^-}]-[\mathrm{H^+}]$$
\(A_T\) burada eq/L cinsindedir. Karbonatın katsayısının iki olması, molar miktar ile asit nötrleştirme eşdeğerinin farklılığını gösterir. Başka asit–baz bileşenleri önemliyse bu yaklaşık ifade onların katkılarını dışarıda bırakır; ölçülen alkalinitenin tamamı karbonata atanamaz.
Gazla temas koşulu da belirtilmelidir. CO2 alışverişine açık bir sistemde karbon suya girebilir veya sudan çıkabilir; kapalı sistem varsayımında aynı sınır koşulu geçerli değildir. Gaz aktarımı ve mineral çözünmesi ya da çökelmesi, çözeltideki asit–baz dağılımından farklı hızlarla ilerleyebilir. Bu nedenle numunenin bekletilmesiyle değişen pH, yalnız ölçüm hatası değil, numune kimyasındaki değişimin sonucu da olabilir.[3]
Ölçüm, numune alma ve analitik tanımlar
Türleşme çalışması, ölçülecek büyüklüğün tanımlanmasıyla başlar. “Toplam metal”, “çözünmüş metal”, “Cr(VI)” ve “serbest metal iyonu” birbirinin yerine kullanılamaz. EPA Yöntem 200.8, çözünmüş elementler için 0,45 µm filtrasyon ve ardından asitle koruma; toplam geri kazanılabilir elementler için farklı hazırlık öngörür. Bunlar yöntemle belirlenmiş analitik fraksiyonlardır.[7]
Bir filtrattan elde edilen element sonucu, tek başına serbest iyon derişimini vermez. Ayrıca asitle korunan bir örnekten elde edilen toplamın, örneğin başlangıç pH’sındaki tür dağılımını koruduğu varsayılamaz. Türleşme amacı ile toplam element amacı farklıysa uygun örneklerin ayrı hazırlanması gerekir. Analiz raporunda filtrasyon, koruma ve ön işlem bilgisi bu nedenle kimyasal yorumun parçasıdır.[7][8]
Tür veya yükseltgenme basamağına yönelik yöntemler ayrıca doğrulanır. EPA Yöntem 218.7, arıtılmış içme suyunda Cr(VI)’yı iyon kromatografisiyle belirler. Yöntem, depolama sırasında Cr(VI)’nın indirgenmesi veya Cr(III)’ün yükseltgenmesiyle sonucun değişmemesini özellikle ele alır. Bu örnek, bir koruma işleminin yalnız toplam kütleyi değil, hedef kimyasal biçimi de koruması gerektiğini gösterir.[8]
Matris girişimleri, kromatografik ayırmayı veya analitik sinyali etkileyebilir. Kör örnekler, kalibrasyon kontrolleri ve matrise analit eklenerek yapılan geri kazanım deneyleri bu etkilerin değerlendirilmesine yardımcı olur. “Tespit edilmedi” sonucu da sıfır derişim yerine yöntemin raporlama sınırıyla birlikte yorumlanmalıdır.[7][8]
Hesaplanan bir türleşme sonucu ise doğrudan analizden farklı biçimde adlandırılmalıdır. Örneğin toplam amonyak, pH ve sıcaklıktan bulunan NH3, ölçülmüş toplamdan türetilmiş bir sonuçtur. Girdi ölçümlerinin aynı su durumunu temsil etmesi ve kullanılan bağıntının belirtilmesi gerekir.[2]
Arıtma uygulamaları ve model sonuçlarının sınırları
Türleşme, uygun arıtma mekanizmasının seçilmesini sağlar; ancak tek başına giderim verimi değildir. Krom bunun açık bir örneğidir: Cr(VI) doğrudan ayrılabilir veya önce Cr(III)’e indirgenip ardından koagülasyon ve filtrasyon gibi işlemlerle uzaklaştırılabilir. İndirgeme sonunda krom hâlâ suda bulunuyorsa yalnız kimyasal biçimi değişmiştir. Toplam krom ile Cr(VI)’nın birlikte izlenmesi, dönüşüm ile giderimi ayırmaya yardımcı olur.[5]
Amonyak sıyırmada pH yükseltilerek NH3 payı artırılır ve NH3 gaz fazına aktarılır. Denge, aktarılabilir biçimin payını belirler; kolonun gerçek performansı ayrıca sıcaklığa, hava/su oranına ve temas koşullarına bağlıdır. Kireçlenme ve gaz emisyonu da değerlendirilmelidir. Böylece bir sıvı faz kirleticisinin gaz fazına taşınmasının, bütün sistem açısından kendiliğinden ortadan kaldırma olmadığı anlaşılır.[9]
Metal oksidasyonunda temas süresi ayrıca önemlidir. PHREEQC kılavuzundaki Fe(II) örneği, oksidasyon hızının pH’ya bağlı olduğunu ve reaksiyon sırasında oluşan pH değişiminin ilerlemeyi etkileyebildiğini gösterir. Denge sonucuna bakarak bir havalandırma tankının yeterli süreyi sağladığına karar verilemez.[1]
Modelleme için toplam bileşim, pH, sıcaklık, redoks türleri ve gaz ya da katı fazlarla temas varsayımları açıkça tanımlanmalıdır. PHREEQC gibi araçların hesapladığı dağılım, seçilen veri tabanı ve aktivite yaklaşımıyla sınırlıdır. Eksik ligand veya uygun olmayan denge varsayımı, ayrıntılı görünen fakat suyu temsil etmeyen bir sonuç üretebilir.[1]
Uygulamada model, ölçüm ve deney birbirini tamamlar. İşletme kararı; hedef türün yanı sıra toplam derişim, ayrılan katı veya gaz akımı ve değişen su matrisi üzerinden değerlendirilmelidir. Özellikle krom gibi birden fazla yükseltgenme basamağı bulunan bileşenlerde, arıtma sonrasındaki oksitleyici temasın yeniden tür dönüşümüne yol açabilmesi de hesaba katılır; bunun derecesi matrise ve temas koşullarına bağlıdır.[5]