Amip

Amip, tek hücreli protozoan organizmalardır ve genellikle tatlı su, tuzlu su, nemli toprak veya durgun sularda serbest yaşayan mikroorganizmalardır. Yalancı ayaklar (pseudopod) kullanarak hareket eder ve beslenir. Çoğu tür zararsızdır ancak bazıları (örneğin Entamoeba histolytica) amipli dizanteri gibi hastalıklara, Naegleria fowleri ise primer amipli meningoensefalit (beyin yiyen amip enfeksiyonu) gibi ölümcül hastalıklara neden olur.

Su arıtma bağlamında amipler, dezenfeksiyona dirençli kist formları nedeniyle önemli bir risk faktörüdür. Serbest yaşayan amipler (free-living amoebae – FLA) içme suyu sistemlerinde bulunabilir ve patojen bakterileri (örneğin Legionella) barındırarak dezenfeksiyon etkinliğini azaltır.

Ayrıntılı Açıklama

Amipler, Amoebozoa filumunda sınıflandırılan protozoalardır. Hayat döngülerinde trofozoit (aktif hareketli form) ve kist (dirençli dinlenme formu) evreleri bulunur. Trofozoitler pseudopodlarla hareket ederken, kistler çevresel streslere (kuruma, dezenfektanlar) karşı yüksek direnç gösterir.

Su kaynaklarında yaygın olan başlıca patojenik veya riskli türler:

• Naegleria fowleri: Termofilik (sıcak seven) serbest yaşayan amip. Ilık tatlı sularda bulunur. Burun yoluyla enfeksiyon yapar, beyne ulaşarak primer amipli meningoensefaliti (PAM) neden olur. Ölüm oranı %97’ye yakındır. İçme suyuyla yutulduğunda zararsızdır (mide asidi öldürür), ancak buruna kaçarsa tehlikelidir.
• Acanthamoeba spp.: Serbest yaşayan amipler. Kontakt lens kullanıcılarında keratitis (kornea enfeksiyonu), immünsüpresiflerde granülomatöz amipli ensefalit (GAE) yapar. Dezenfektanlara (klor) dirençlidir ve patojen bakterilere (Legionella, Pseudomonas) ev sahipliği yapar.
• Entamoeba histolytica: Parazitik amip. Fekal-oral yolla bulaşır, kirli suyla amipli dizanteri ve karaciğer apsesine yol açar.

Serbest yaşayan amipler (FLA), içme suyu dağıtım sistemlerinde, biofilmlerde ve arıtılmış suda tespit edilmiştir. Kistleri klor, ozon gibi dezenfektanlara direnç gösterir; bu nedenle konvansiyonel arıtma süreçlerini atlatabilir. Ayrıca endosimbiyotik bakterileri koruyarak lejyonelloz gibi hastalıkların yayılımına katkı sağlar.

Uygulamalar ve Su Arıtmadaki Önemi

Amipler su arıtma ve dağıtımında şu sorunlara yol açar:

• Dezenfeksiyon direnci: Kistler düşük klor konsantrasyonlarında (2-5 mg/L) hayatta kalır.
• Patojen barındırma: Acanthamoeba ve Naegleria, Legionella pneumophila gibi bakterileri intracellular olarak korur.
• İçme suyu kontaminasyonu: Türkiye’de ve dünyada arıtılmış musluk suyunda FLA tespit edilmiştir.
• Rekreasyonel sular: Göller, havuzlar ve sıcak su kaynaklarında Naegleria riski yüksektir.

Kontrol yöntemleri:

• Yeterli klorlama ve rezidüel klor bakımı (minimum 0,5-1 mg/L).
• UV ışınımı, ozon veya ileri oksidasyon prosesleri (AOP).
• Filtrasyon (ultrafiltrasyon membranlar kistleri tutar).
• Sıcaklık kontrolü: Naegleria 45°C üstünde ölür.
• Biofilm yönetimi ve sistem bakımı.

Avantajlar ve Dezavantajlar

Olumsuz Etkiler (Dezavantajlar)

• Yüksek mortalite: Naegleria enfeksiyonu neredeyse daima ölümcüldür.
• Dezenfeksiyon yanılgısı: Standart klorlama FLA’yı tamamen ortadan kaldırmaz.
• Sağlık riski artışı: İmmünsüpresif hastalar ve kontakt lens kullanıcıları için tehdit.
• Patojen yayılımı: Amipler bakteriyel patojenlerin korunaklı rezervuarı olur.
• Tespit zorluğu: Rutin su analizlerinde aranmaz, özel yöntemler (PCR, kültür) gerektirir.

Kontrol Yöntemlerinin Etkinliği

• Klor fotolizi (klor + UV): Kistleri etkili öldürür, dozajı azaltır.
• Ters ozmoz (RO): 0,0001 µm gözenekle amip ve kistleri tamamen giderir.
• Yüksek sıcaklık: Sıcak su sistemlerinde (>50°C) Naegleria’yı kontrol eder.

Amipler, su güvenliğinde yükselen tehdit olarak kabul edilir. İklim değişikliğiyle sıcaklık artışı Naegleria yayılımını artırabilir. Erken tespit ve kombine arıtma yöntemleri ile risk minimize edilebilir.