Filtre olgunlaşması

3 görüntülenme

Filtre olgunlaşması (filter ripening), bir filtrenin ilk işletmeye alınmasından veya temizlenmesinden sonra hedeflenen tutma performansına yaklaşarak daha kararlı çalışmaya geçtiği başlangıç dönemidir. Terim, hızlı granüler filtrelerde özellikle geri yıkama sonrası çıkış suyundaki geçici partikül ve bulanıklık değişimini anlatır. Yavaş kum filtrelerinde ise biyolojik tabakanın gelişmesi veya temizlikten sonra yeniden işlev kazanması da olgunlaşmanın temel parçasıdır.[1][4]

Bu dönem, filtrenin yalnızca suyla dolması ya da belirli bir süre bekletilmesiyle eş anlamlı değildir. Başlangıçta yükselen çıkış bulanıklığının azalması, kararlı çalışma ve daha sonra ortaya çıkabilecek partikül geçişi birbirinden farklı işletme evreleridir.[3] Su arıtımı açısından önemli olan, başlangıç suyunun nasıl yönetildiği ve hizmete dönüşün hangi ölçümlerle doğrulandığıdır. Fiziksel yatak düzenlenmesi ile biyolojik gelişme aynı hızda ilerlemediğinden bütün filtreler için geçerli bir bekleme süresi tanımlanamaz; değerlendirme filtre tipine, besleme suyuna ve işletme koşullarına dayanır.[1][4]

Tutma performansının yerleşme mekanizması

Granüler filtrasyonda parçacık tutulması yalnızca gözeneklerden büyük tanelerin elenmesi değildir. Akışla taşınan parçacıklar filtre taneleriyle temas edebilir; çökelme ve küçük parçacıkların rastgele hareketi de yüzeye ulaşmalarına katkı sağlar. Temasın ardından parçacığın tutulması gerekir. Dolayısıyla yüzeye taşınma ile yüzeyde kalma, aynı olayın farklı aşamalarıdır.[1]

Geri yıkama, önceki çalışma döneminde birikmiş katıları uzaklaştırırken yatağın durumunu değiştirir. Yıkamayla yerinden ayrıldığı hâlde filtre içinde kalan parçacıklar, ileri akış başladığında çıkışa taşınabilir. Başlangıç suyunun kötüleşmesi bu nedenle yalnızca yeni gelen parçacıkların yeterince tutulamamasından kaynaklanmaz; önceki çevrimden kalan malzemenin çıkışı da etkili olabilir.[1][3]

Tutunma ve kopma eş zamanlı gerçekleşebilir. Kim ve Tobiason’un üç boyuttaki floresan mikroküreyle yürüttüğü laboratuvar çalışmasında, çıkış parçacıklarının bir kısmının hiç tutulmadan geçenlerden, bir kısmının ise tutulduktan sonra kopanlardan oluştuğu gösterilmiştir. Giderim çalışma süresiyle artmış, ardından incelenen koşullarda gözenek hacminin sınırlanmasıyla yeniden azalmıştır. Bu sonuç, olgunlaşmanın sürekli ve sınırsız bir iyileşme olmadığını gösterir; ancak mikroküre deneyinin sonucu doğal sulardaki bütün parçacıklara veya patojenlere doğrudan uygulanamaz.[2]

Bu mekanizmalar birlikte değerlendirildiğinde, başlangıçta gözlenen bir tepenin yalnız yüksekliğine bakmak yetersizdir. Tepenin oluştuğu zaman, düşüş eğilimi ve sonraki çalışma davranışı da değerlendirilmelidir. Aynı çıkış konsantrasyonu, farklı oranlarda doğrudan geçiş ve yeniden kopma sonucunda ortaya çıkabilir. Bu nedenle tek bir ölçüm, yatağın içindeki tutma mekanizmasını kesin olarak tanımlamaz.[2][3]

Fiziksel yeniden düzenlenme ve biyolojik olgunlaşma

Fiziksel yeniden düzenlenme, yıkama sonrasında yatağın çökelmesi, akışın yeniden kurulması ve hareketli kalıntıların uzaklaşmasıyla ilişkilidir. Biyolojik olgunlaşma ise mikroorganizmaların filtre ortamında gelişmesini ve arıtma işlevine katkıda bulunmasını içerir. Hızlı bir filtrenin başlangıç bulanıklığının düzelmesi, biyolojik arıtma kapasitesinin de geliştiğini tek başına göstermez.[1][4]

Yavaş kum filtrelerinde yüzeye yakın bölgede oluşan schmutzdecke, biyolojik etkinliğin ve tutulan maddelerin birlikte bulunduğu tabakadır. WHO, bu tabakanın partikül ve mikroorganizma gideriminde önemli olduğunu; yüzey temizliği sonrasında yeniden oluşmasının zaman gerektirdiğini belirtir. Yeni kumla başlatılan filtre ile daha önce çalışmış ve yalnız yüzeyi temizlenmiş filtre aynı başlangıç durumu olarak değerlendirilmez.[4]

Biyolojik gelişme, yalnız geçen takvim süresiyle açıklanamaz. Su sıcaklığı biyolojik etkinliği etkiler; besleme suyunun özellikleri ve hidrolik yükleme de elde edilen performansı değiştirir. Health Canada’nın değerlendirdiği çalışmalarda olgunluk, sıcaklık ve yükleme birlikte etkili olmuştur. Bu nedenle sıcak dönemde elde edilen hizmete dönüş deneyiminin soğuk döneme aynen aktarılması uygun değildir.[3]

Yavaş kum filtresinin temizlik sırasında hizmet dışı kalması, arıtma kapasitesi planlamasının da parçasıdır. WHO’nun paralel filtre önerisi, yeniden olgunlaşan ünitenin suyu doğrudan kullanıma verilmeden diğer ünitelerin işletilebilmesine dayanır. Bununla birlikte, bir filtrenin olgun olduğu bilgisi tek başına mikrobiyolojik güvence değildir; yapım, işletme ve bakım koşulları gerçek performansı belirler.[4]

Biyolojik aktif karbon veya başka biyolojik filtrelerde değerlendirme, hedeflenen işleve göre yapılmalıdır. Parçacık gideriminin düzelmesi ile biyolojik olarak parçalanabilir organik maddelerin azaltılması farklı performans göstergeleridir. WHO’nun ozonlama sonrası biyolojik filtrasyonu ayrı bir işlem olarak ele alması da bu ayrımı gösterir.[5]

Çıkış suyu izleme ve olgunlaşmanın doğrulanması

Olgunlaşmanın izlenmesinde yalnız tesisin ortak çıkışına değil, mümkün olduğunda her filtrenin ayrı çıkışına bakılır. US EPA’nın tanımladığı filtre profili, başlangıçtan geri yıkamaya kadar bulanıklık veya partikül sayısının zamana karşı gösterilmesidir. Debi değişiklikleri ve başka bir filtrenin yıkanması gibi olayların aynı profile işlenmesi, başlangıç sorununun hidrolik etkilerden ayrılmasını kolaylaştırır.[6]

Bulanıklığın gösterdiği ve göstermediği

Bulanıklık, belirli ölçüm koşullarında parçacıkların ışığı saçmasına dayanan optik bir göstergedir. Doğrudan katı madde kütlesi veya mikroorganizma sayısı değildir. EPA Method 180.1, sonucu standart süspansiyonla karşılaştırılan nefelometrik ölçüm olarak tanımlar; bu yöntemde sonuç NTU ile bildirilir. Kullanılan cihazın yöntemi ve ölçüm aralığı, kayıtla birlikte anlaşılabilir olmalıdır.[7]

Partikül sayımı, belirli boyut aralıklarındaki parçacık sayısını verir. Bulanıklık ile partikül sayısı arasında bütün sulara uygulanabilecek bir dönüşüm katsayısı yoktur. Aynı görünür berraklık, çok sayıda küçük parçacık veya daha az sayıda büyük parçacıkla oluşabilir. Boyut, şekil ve optik özellikler ölçümü etkilediğinden, yalnız toplam sayının azalması boyut dağılımındaki değişimi açıklamaz.[8]

Bu iki ölçüm birbirini tamamlayabilir: bulanıklık sürekli işletme eğilimini gösterirken boyutlara ayrılmış sayım, hangi parçacık grubunun geçtiğini incelemeye yardım eder. Ancak her cihazın alt algılama sınırı vardır. Sayacın algılayamadığı boyutlar hakkında sonuç çıkarılamaz; partikül sayımı da parçacığın patojen olup olmadığını belirlemez.[8]

Ölçüm zincirinin güvenilirliği

Başlangıçta yükselen bulanıklığın gerçek katı madde geçişinden kaynaklandığı doğrulanmalıdır. İnce hava kabarcıkları yüksek, hızla çöken iri maddeler ise düşük okumaya yol açabilir. Renk ve ışık soğuran maddeler de sonucu etkileyebilir. Kalibrasyon, ölçüm hücresinin temizliği ve uygun numune işlemleri bu nedenle yardımcı ayrıntılar değil, kararın güvenilirlik koşullarıdır.[7]

Numune hattı da gecikme ve değişim yaratabilir. Uzun hatlarda ölçülen su, vananın o andaki durumundan daha önceki bir işletme anını temsil edebilir. EPA rehberi, uzun hatların kirlenme ve gecikme sorunlarını özellikle belirtir. Bu nedenle zaman kayıtları, numune taşınması ve cihaz yanıtı dikkate alınarak yorumlanır.[6]

Geri yıkamadan hizmete dönüşün yönetilmesi

Başlangıç suyunun ayrı yönlendirilmesi, İngilizce işletme belgelerinde filter-to-waste veya run-to-waste olarak adlandırılır. Amaç, çıkış kalitesi kabul edilmeden bu suyun ürün suyu hattına katılmamasıdır. US EPA’nın 2002 rehberi, yalnız önceden ayarlanmış süre yerine belirlenmiş bulanıklık veya partikül düzeyinin kullanılmasını değerlendirmeyi önerir; süre kısaltılırken çıkış suyu uygunluğunun korunmasını özellikle vurgular.[9]

Bu yaklaşım, zamanlayıcının tamamen gereksiz olduğu anlamına gelmez. Zamanlayıcı işletme sırasını düzenleyebilir; ancak uygun kaliteye ulaşıldığının yerine geçmez. Başlangıç suyunun tesise geri döndürülmesi de koşulsuz bir çözüm değildir: geri dönüşün oluşturabileceği hidrolik yük, arıtma düzeni içinde değerlendirilmelidir.[9]

Kontrollü başlatma, debinin hedef değere aşamalı çıkarılmasıdır. Bekleterek başlatma ise yıkama ile yeniden çalıştırma arasına durgun bir dönem koyar. Bunlar aynı yöntem değildir ve etkileri tesise bağlıdır. Rehberlerde bazı sistemlerde yarar bildirilmesi, aynı bekleme veya debi programının her yatakta kullanılabileceği anlamına gelmez.[9]

Geri yıkamanın kendisi de başlangıç performansını etkiler. Uzatılmış son akışkanlaşma-altı yıkama, extended terminal subfluidization wash veya ETSW, bu amaçla araştırılmış yaklaşımlardan biridir. Amburgey ve çalışma arkadaşlarının 2003 yayını, yöntemin doğrudan biyolojik filtrasyon tesisinde pilot ve tam ölçekte değerlendirildiğini bildirir. Bununla birlikte, burada incelenen özet, uygulamaya aktarılabilecek ayrıntılı bir debi–süre reçetesi sağlamaz.[10]

Başlangıç performansını iyileştirmek için polimer veya koagülant kullanılması da genel bir doz önerisine dönüştürülemez. EPA, başlangıçta polimer kullanımının çamur topakları gibi sorunlar oluşturabileceğini belirtir. Böyle bir değişiklik, mevcut ön arıtma ve yatak davranışıyla birlikte doğrulanmalıdır.[9]

Tasarım, seçim ve performans iddialarının sınırları

Olgunlaşma, filtre tipinden bağımsız bir ürün özelliği değildir. WHO, hızlı granüler filtrasyon ile yüzeye yakın biyolojik etkinliğin önemli olduğu yavaş kum filtrasyonunu farklı süreçler olarak açıklar. Dolayısıyla bir filtre için izlenen başlangıç davranışı, başka filtre ortamına veya farklı arıtma düzenine doğrudan taşınamaz.[5]

Kartuş ve torba filtrelerde kullanılan nominal ve mutlak derecelendirme ise zamana bağlı olgunlaşmayı değil, belirli test koşullarındaki partikül tutma iddiasını anlatır. Pall’ın teknik belgesi, bu terimlerin üreticiler arasında aynı sayısal anlama gelmeyebildiğini belirtir. Bu nedenle yalnız mikron değerine veya “mutlak” sözcüğüne bakarak başlangıçtan itibaren belirli giderim yüzdesi varsayılmaz.[11]

Karşılaştırmada test parçacığının türü ve boyut dağılımı, tek veya çok geçişli deney düzeni, ölçümün kütleye mi sayıya mı dayandığı ve çalışma koşulları önemlidir. Sert küreciklerle yapılan bir partikül testi, aynı boyut etiketini taşıyan filtrenin mikrobiyal doğrulamasıyla eşdeğer değildir. Derecelendirme, testin hedeflemediği kirleticiler için güvence oluşturmaz.[11]

Bir filtrenin yük aldıkça farklı tutma davranışı göstermesi de hizmete kabul için kendiliğinden yeterli gerekçe değildir. Teknik değerlendirmede temiz başlangıç durumu, yüklenmiş durum ve değişken basınç koşulları ayrılır. Özellikle esnek filtre yapılarında tutulan maddenin yeniden bırakılması veya akış kanalları oluşması, görünürde uzun çalışma süresini yanıltıcı kılabilir.[11]

Bu nedenle seçim sorusu yalnız “hangi filtre daha ince?” değildir. İlgili soru, hedef su ve işletme aralığında başlangıç kalitesinin nasıl doğrulanacağıdır. Granüler filtre olgunlaşmasının ölçülmesiyle kartuş derecelendirmesinin okunması, farklı kanıt türlerine dayanır.[1][11]

İşletme sınırları ve uygunsuz performansa müdahale

Başlangıçta yükselip ardından düşen bir çıkış eğrisiyle, çalışma boyunca süren yüksek bulanıklık aynı sorun değildir. EPA’nın filtre profili örnekleri; uzun başlangıç tepesini, çevrim sonu partikül geçişini ve işletme sırasında yinelenen hidrolik tepeleri ayrı değerlendirir. Sürekli kötü performansı “filtre henüz olgunlaşmadı” diyerek açıklamak, kimyasal besleme, filtre ortamı veya drenaj sistemi sorunlarını gözden kaçırabilir.[6]

Bir filtrenin yıkama için çıkarılması, kalan filtrelere daha fazla su yönlendirebilir. EPA, bu sırada oluşan yük artışının ve hidrolik darbelerin partikül geçişine yol açabileceğini belirtir. Dolayısıyla bir ünitenin güvenli hizmete dönüşü, yalnız kendi çıkışına değil, diğer ünitelerin çalışma sınırlarına da bağlıdır.[6]

İşletme değerlendirmesi, başlangıç dönemi kadar çevrimin geri kalanını da kapsamalıdır. Health Canada’nın açıkladığı çevrimde kararlı çalışmayı, yeterince uzun işletmede yeniden artan çıkış bulanıklığı izleyebilir. Başlangıcın başarıyla tamamlanması, filtrenin süresiz çalıştırılabileceği anlamına gelmez.[3]

Son olarak, olgunlaşmış filtre bütün kirleticilere karşı garanti değildir. Filtrasyon ve dezenfeksiyonun işlevleri ayrıdır. WHO, bulanıklığın UV dezenfeksiyonunu olumsuz etkileyebildiğini; ozonlamanın ise dağıtımda kalıcı dezenfektan sağlamadığı için sonraki işlemlerle birlikte ele alındığını belirtir. İyi filtre çıkışı, arıtma zincirinin diğer gerekli bariyerlerini ortadan kaldırmaz.[5]

Hizmete dönüş kararı bu nedenle üç unsuru birlikte gerektirir: hedeflenen çıkış performansı, bu performansı güvenilir biçimde gösteren ölçüm ve tasarım sınırları içinde işletme. Sabit bekleme süresi yerine bu ilişkiyi esas almak, hem uygun olmayan başlangıç suyunun kullanımını hem de gerekçesiz uzun su kayıplarını önlemeye yönelik bir işletme yaklaşımıdır.[6][9]

Kaynakça

  1. Environmental Protection Agency, İrlanda — Water Treatment Manual: Filtration, 2020 — https://www.epa.ie/publications/compliance--enforcement/drinking-water/advice--guidance/EPA-Water-Filtration-Manual.pdf
  2. Kim, J. ve Tobiason, J. E. — Origins of filter effluent particles: experimental study of particle deposition and detachment, 2004 — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15686024/
  3. Health Canada — Guidelines for Canadian Drinking Water Quality: Guideline Technical Document – Turbidity, sayfa 7 — https://www.canada.ca/en/health-canada/services/publications/healthy-living/guidelines-canadian-drinking-water-quality-turbidity/page-7-guidelines-canadian-drinking-water-quality-turbidity.html
  4. WHO — Managing Water in the Home: Accelerated Health Gains from Improved Water Supply, WHO/SDE/WSH/02.07, 2002 — https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/67319/WHO_SDE_WSH_02.07.pdf
  5. WHO — Guidelines for Drinking-water Quality, Fourth Edition Incorporating the First and Second Addenda: Annex 5, Treatment Methods and Performance, 2022 — https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/chemical-fact-sheets-2022/treatment-methods-and-performance.pdf
  6. US EPA — Guidance Manual for Compliance with the Surface Water Treatment Rules: Turbidity Provisions, EPA 815-R-20-004, Haziran 2020 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2020-06/documents/swtr_turbidity_gm_final_508.pdf
  7. US EPA — Method 180.1: Determination of Turbidity by Nephelometry, Revision 2.0, Ağustos 1993 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-08/documents/method_180-1_1993.pdf
  8. Health Canada — Guidelines for Canadian Drinking Water Quality: Guideline Technical Document – Turbidity, sayfa 6 — https://www.canada.ca/en/health-canada/services/publications/healthy-living/guidelines-canadian-drinking-water-quality-turbidity/page-6-guidelines-canadian-drinking-water-quality-turbidity.html
  9. US EPA — Filter Backwash Recycling Rule Technical Guidance Manual, Aralık 2002 — https://nepis.epa.gov/Exe/ZyPURL.cgi?Dockey=200025V5.TXT
  10. Amburgey ve çalışma arkadaşları — An Enhanced Backwashing Technique for Improved Filter Ripening, Journal AWWA, 2003 — https://awwa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/j.1551-8833.2003.tb10513.x
  11. Pall — Back to Basics: Understanding Particle Removal Performance in Liquids with Cartridge and Bag Filtration — https://www.pall.com/content/dam/pall/food-beverage/literature-library/non-gated/technical-articles/FBTANOMABSEN.pdf
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/filtre-olgunlasmasi/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp