Gelir getirmeyen su (NRW)

1 görüntülenme

Gelir getirmeyen su (non-revenue water, NRW), belirli bir sistem sınırı ve hesap dönemi için sisteme verilen su miktarı ile faturalandırılmış izinli su tüketimi arasındaki farktır. Türkçe teknik kullanımda gelir getirmeyen su veya GGS olarak da anılır. Kavram; borulardan ve depolardan fiziksel olarak kaybolan suyu, tüketildiği hâlde doğru ölçülmeyen veya kaydedilmeyen suyu ve idarenin izniyle kullanılan fakat faturalandırılmayan suyu birlikte kapsar.[1][2]

NRW, yalnızca bir kaçak oranı değildir. Aynı toplam hacim, bir işletmede ağırlıklı olarak boru sızıntılarından, başka bir işletmede sayaç ve kayıt hatalarından kaynaklanabilir. Bu nedenle azaltma programı, toplam farkın hesaplanmasının ardından bileşenlerin ayrı değerlendirilmesine dayanır. Fiziksel kaçakların giderilmesi su arzını ve üretim gereksinimini etkilerken ölçüm veya faturalama hatalarının düzeltilmesi öncelikle tüketimin doğru kaydedilmesini sağlar.[2][4]

Su bilimi ve işletmeciliği açısından NRW, suyun şebekedeki hareketiyle hizmetin mali kayıtlarını ilişkilendiren bir yönetim kavramıdır. Anlamlı bir değerlendirme için kullanılan hacimlerin aynı döneme ve aynı alana ait olması, ölçümlerin güvenilirliği ve hesaplanan farkın hangi koşullarda oluştuğu açıklanmalıdır.[3][4]

Kapsam ve su bilançosundaki bileşenler

IWA/AWWA yaklaşımında su bilançosu, suyun yalnızca nerede eksildiğini değil, hangi amaçla kullanıldığını ve kayıtlara nasıl geçtiğini de sınıflandırır. Üst düzey ayrım, izinli tüketim ile su kayıpları arasındadır. İzinli tüketim faturalandırılmış ve faturalandırılmamış olarak; su kayıpları ise görünür ve gerçek kayıplar olarak ayrılır. Faturalandırılmamış izinli tüketim kayıplara eklendiğinde NRW elde edilir. Dolayısıyla su kaybı ile NRW aynı büyüklük değildir.[2][3]

Bileşen Temel özellik Tipik örnek
Gerçek kayıplar Tanımlı sınırlar içindeki fiziksel su çıkışlarıdır. Dağıtım borusu sızıntısı, depo taşması, sayaç öncesi servis bağlantısı kaçağı
Görünür kayıplar Tüketilen suyun eksik veya yanlış kayda geçmesiyle ve izinsiz tüketimle ilişkilidir. Sayaç eksik ölçümü, faturalama verisi hatası, izinsiz bağlantı
İzinli faturasız tüketim Kullanımına izin verilmiş, ancak faturalandırılmamış sudur. Faturalandırılmayan yangınla mücadele veya şebeke yıkama suyu

Bu örneklerin sınıflandırılması kullanım amacından tek başına çıkarılmaz. Belediye tesisinde kullanılan su faturalandırılıyorsa faturalandırılmış izinli tüketimdir; izinli fakat faturasız bırakılıyorsa NRW içindedir. Ölçülmesi de tek başına gelir getiren suya dönüşmesini sağlamaz. Bilanço, ölçüm durumuyla faturalandırma durumunu ayrı özellikler olarak kaydeder.[2][3]

Gerçek ve görünür kayıp ayrımı

Gerçek kayıp, İngilizce real loss veya physical loss karşılığıdır. Su, iletim veya dağıtım hattından, işletme deposundan ya da hizmet sınırı içindeki bağlantıdan fiziksel olarak çıkar. Görünür kayıp ise apparent loss karşılığıdır; Türkiye mevzuatındaki idari kayıplarla büyük ölçüde örtüşür. Buradaki görünür sözcüğü, kaçağın yüzeyde görülebilmesi anlamına gelmez. Görünür kayıpta su kullanılmış olabilir, ancak tüketim miktarı doğru ölçülmemiş veya kayda geçirilmemiştir.[1][2]

Abone sayacından sonraki bir tesisat kaçağı, sayaçtan doğru geçip faturalandırılıyorsa işletmenin gerçek kaybı sayılmaz. Bu su kullanıcı açısından israf ve maliyet oluşturabilir; ancak dağıtım işletmesinin bilançosunda tüketimdir. Sayacın bulunmadığı sistemlerde sorumluluğun devredildiği noktanın tanımlanması gerekir. Bu ayrım, bina içi su tasarrufuyla şebeke kayıp yönetiminin birbirine karıştırılmasını önler.[3]

Faturalandırma ile tahsilatın ayrılması

NRW’nin hacimsel tanımı, faturalandırılmış izinli tüketimi esas alır. Düzenlenmiş bir faturanın henüz ödenmemesi, ilgili hacmi bu tanım altında kendiliğinden NRW yapmaz. Tahsilat gecikmesi veya alacak kaybı mali yönetimin ayrı bir konusudur. Aynı şekilde fiyat indirimi, tarife değişikliği veya borç silinmesi, suyun fiziksel olarak kaybolduğu anlamına gelmez. Hacim bilançosuyla gelir ve tahsilat tablolarının birlikte incelenmesi yararlıdır; ancak bunların paydaları ve sınıflandırmaları birbirinin yerine kullanılmamalıdır.[1]

Sistem sınırı, veri dönemi ve bilanço denklikleri

Bilanço kurulmadan önce değerlendirme alanı belirlenir: işletmenin bütün temin sistemi, yalnızca arıtılmış su dağıtımı veya ölçülebilir bir alt bölge seçilebilir. Arıtma tesisi çıkışından başlayan bir dağıtım bilançosuyla ham su girişinden başlayan tesis bilançosu aynı değildir. İlkinde sınırın dışında kalan proses kullanımları, ikincisinde ayrıca değerlendirilir. Seri bağlı iki ölçüm noktasından geçen aynı suyun iki ayrı üretim girdisi gibi toplanması ise sistem girişini yapay olarak büyütür. Ölçüm noktalarının şeması, hangi hacimlerin toplanacağını göstermelidir.[3][4]

Başka bir işletmeden alınan su giriştir; başka bir sisteme verilen su ise seçilen yönteme göre sınır dışına transfer olarak düşülür veya genişletilmiş bilançoda faturalandırılmış dış satış olarak gösterilir. Her iki gösterim de tutarlı kurulabilir. Bununla birlikte aynı dış satışın hem girişten çıkarılması hem de kalan sistemin faturalandırılmış tüketimine eklenmesi çift sayımdır. Alt bölgeler arasındaki transferler de işletme toplamında yeni üretim değildir.[3]

Bu maddede dış transferler ve gerekli depolama düzeltmeleri yapılmış, dönemle uyumlu bilanço hacmi \(V\) olarak gösterilirse temel ilişkiler şöyledir:

$$V=B+U+A+R$$

$$V_{\mathrm{NRW}}=V-B=U+A+R$$

$$V_{\mathrm{kayıp}}=A+R$$

Burada \(B\) faturalandırılmış izinli tüketim, \(U\) izinli faturasız tüketim, \(A\) görünür kayıplar ve \(R\) gerçek kayıplardır. Bütün terimler aynı dönemin hacimleridir; örneğin metreküp olarak ifade edilir. Bu denklikler bileşenlerin nasıl ölçüleceğini tek başına belirlemez; sınıflandırmanın aritmetik çerçevesini verir.[2][3]

Depolama değişiminin önemli olduğu bir dönemde fiziksel kapanış ayrıca kontrol edilir. Ölçülen sınır girişleri toplamı \(G\), sınır dışına ölçülen transferler \(E\), dönem sonu eksi dönem başı depolama hacmi \(\Delta S\) olmak üzere, yukarıdaki kullanım ve kayıp sınıflarına ayrılacak hacim şu şekilde tanımlanabilir:

$$V=G-E-\Delta S$$

Depo dolmuşsa \(\Delta S\) pozitiftir; bu hacim henüz tüketim veya kayıp değildir. Depo boşalmışsa negatiftir ve dönemde kullanılabilir hacme katkı verir. Bu ifade kütle korunumu için açık bir muhasebe düzenidir; kullanılan resmî formda stok düzeltmesinin hangi alanda gösterildiği ayrıca izlenmelidir. Yıllık dönemde depolama değişimi önemsiz olabilir; kısa dönemli alt bölge değerlendirmesinde ise ihmal edilmesi sonucu bozabilir.[3]

Üretim ölçümleri, sayaç okumaları ve faturalama kayıtları aynı başlangıç ve bitiş tarihlerini temsil etmelidir. Faturanın düzenlendiği tarih her zaman suyun tüketildiği dönem değildir. Döneme yayma işlemi kullanılıyorsa yöntem ve varsayımlar açıklanır; mevsimsel tüketimin sabit günlük kullanımla temsil edilmesinin getirdiği belirsizlik saklanmaz. Hacim ile debi de ayrılır: anlık veya ortalama debi, uygun zaman aralığıyla bütünleştirilmeden yıllık hacimle karşılaştırılamaz.[3][12]

Ölçüm, veri doğrulama ve belirsizlik

Su denetimi, yalnızca bir hesap tablosunun doldurulması değildir. Her temel girdi için veri kaynağı, ölçüm yöntemi, eksik kayıtların nasıl tamamlandığı ve düzeltmelerin gerekçesi izlenebilir olmalıdır. AWWA yaklaşımı yıllık denetimi kayıp yönetimine başlangıç olarak kullanır. Water Research Foundation ise doğrulamayı, denetim girdilerinin incelenerek doğruluğun geliştirilmesi ve belirsizliğin belgelenmesi olarak tanımlar. Dolayısıyla hesaplanmış bir sonuçla doğrulanmış bir sonuç aynı güven düzeyinde değildir.[4][6]

Giriş ölçümleri ve abone verileri

Giriş debimetrelerinin doğruluğu, çok sayıda abonenin toplamıyla karşılaştırılan büyük bir hacmi etkiler. Ölçüm sisteminin kontrolü; cihazın uygunluğu, montaj koşulları, çalışma aralığı, veri kaydedici ve toplam hacim aktarımını birlikte kapsar. Türkiye Teknik Usuller Tebliği de debi ölçümünde montaj ve işletme koşullarını ele alır. Bir cihazın uzaktan veri göndermesi, saha ölçümünün doğrulandığı anlamına gelmez; veri iletimi ve ölçüm doğruluğu farklı sorunlardır.[10][14]

Abone tarafında sayaç okumasının faturaya kadar izlediği yol incelenir. Sayaç numarası, tüketim noktası, okuma kaydı ve faturalama hesabı arasındaki eşleşme bozulursa doğru ölçülen su bile yanlış kayda geçebilir. Sayaç arızası, tahmini okuma ve sonradan yapılan düzeltmeler ayrı tutulmalıdır. Sayaç hataları için başka bir işletmeden alınmış tek bir yüzdeyi bütün abonelere uygulamak yerine yerel sayaç grupları ve tüketim koşulları araştırılır.[12][14]

Farkla hesaplanan gerçek kayıplar

Yukarıdan aşağıya bilançoda gerçek kayıp çoğu zaman doğrudan ölçülmez; diğer bileşenler çıkarıldıktan sonra kalan hacimdir. Bu nedenle giriş hacminin fazla tahmin edilmesi, izinli tüketimin eksik kaydedilmesi veya görünür kayıpların düşük tahmin edilmesi, hesaplanan gerçek kaybı büyütebilir. Bütün farkın boru kaçağı kabul edilmesi, ölçüm veya kayıt sorununu altyapı yenileme sorunu gibi gösterebilir.[3]

Belirsizlik değerlendirmesinde ölçülmüş, örneklemden tahmin edilmiş ve varsayımla atanmış girdiler ayrılır. Her veri için dayanak ve beklenen hata yönü kaydedilir. Birden fazla büyüklük aynı sayaçtan veya aynı tahmin yönteminden türetiliyorsa hatalar ilişkili olabilir; bunları bağımsız kabul eden bir hesap otomatik olarak güvenilir değildir. Belirsizlik aralığı verildiğinde bunun istatistiksel güven aralığı mı, mühendislik tahmini mi olduğu açıklanmalıdır. Bu ayrım, doğrulamanın belirsizliği belgeleme amacıyla tutarlıdır.[6]

Veri geçerlilik puanı, doğrudan bir doğruluk yüzdesi değildir. Örneğin yüksek bir puan, hesaplanan kayıp hacminin aynı oranda kesin olduğu şeklinde okunamaz. Puan; kullanılan yöntemlerin, kayıtların ve doğrulama uygulamalarının niteliğine ilişkin bir göstergedir. Veri kalitesindeki iyileşmeyle kayıp hacmindeki iyileşme de ayrı raporlanır; daha iyi ölçüm sonucunda önceki yıllarda düşük görünen kayıplar artmış görünebilir.[7]

Performans göstergeleri ve karşılaştırma sınırları

NRW’nin hacimsel yüzdesi, tanımı belirtilmiş bilanço hacmine göre hesaplanabilir:

$$p_{\mathrm{NRW}}=100\,\frac{V_{\mathrm{NRW}}}{V}$$

Burada \(p_{\mathrm{NRW}}\) yüzde, pay ve payda ise aynı döneme ait aynı birimdeki hacimlerdir. Formül, toplam hacmin hangi bölümünün faturalandırılmış izinli tüketim dışında kaldığını gösterir. Fakat nedenini, giderilebilir miktarını veya ekonomik önceliğini göstermez. Paydanın sistem girişi mi, dış satışlar çıkarılmış dağıtım hacmi mi olduğu da raporda açıklanmalıdır.[3][7]

AWWA’nın Kasım 2019 komite raporu, kayıp performansının yüzde göstergeleriyle değerlendirilmesini önermemektedir. Başlıca gerekçe, tüketimdeki değişimin kayıp hacmi değişmeden oranı değiştirebilmesidir. Örneğin aynı kaçak hacmi daha büyük tüketim içinde daha küçük yüzde verir. Tersine, talep yönetimiyle faturalandırılmış tüketim azaldığında oran yükselebilir. Bu nedenle yüzde, mevzuat veya iletişim amacıyla raporlansa bile tek başına işletmeler arası başarı sıralaması için yeterli değildir.[7]

Hacim ve altyapıya göre normalize edilmiş göstergeler

Yıllık gerçek ve görünür kayıp hacimleri ayrı gösterildiğinde müdahalenin hangi bileşeni etkilediği anlaşılır. Bağlantı başına günlük kayıp, sistem büyüklüğünün etkisini azaltmak için kullanılabilir. Ancak bağlantı sayısıyla abone hesabı sayısı eş anlamlı değildir; tek bağlantı birden çok aboneliği besleyebilir. Seyrek bağlantılı sistemlerde hat uzunluğuna göre gösterim daha anlamlı olabilir. Karşılaştırmalarda basınç, bağlantı yoğunluğu ve hizmet sürekliliği gibi özellikler de değerlendirilir.[3][7]

Altyapı kaçak indeksi

Altyapı kaçak indeksi (Infrastructure Leakage Index, ILI), gerçek kayıpları şebekenin özelliklerine bağlı bir referans hacimle karşılaştırır:

$$\mathrm{ILI}=\frac{\mathrm{CARL}}{\mathrm{UARL}}$$

\(\mathrm{CARL}\), mevcut yıllık gerçek kayıp hacmini; \(\mathrm{UARL}\), belirli altyapı ve işletme koşulları için hesaplanan kaçınılmaz yıllık gerçek kayıp referansını ifade eder. İki hacim aynı birimde ve aynı zaman temelinde olduğundan ILI boyutsuzdur. Referans değer, doğrudan ölçülmüş bir doğa sabiti değildir; hat ve bağlantı özellikleri ile basınca bağlı ampirik bir değerlendirmedir.[3][5]

ILI, görünür kayıpları veya izinli faturasız tüketimi ölçmez. Küçük ve düşük basınçlı sistemlerde kullanılan yaklaşımın geçerliliği ayrıca kontrol edilir. Çok düşük bir sonuç da kendiliğinden kusursuz işletme kanıtı değildir: Texas Water Development Board kılavuzu, 1 veya altında bir değerin veri hatasına işaret edebileceğini ve saha doğrulaması gerektirebileceğini belirtir. Aynı kılavuzdaki hedef aralıkları yaklaşık yönlendirmedir; ayrıntılı ekonomik analiz yerine geçmez.[3][8]

Hedefler su kaynağı kısıtını, hizmet güvenilirliğini ve müdahale maliyetini birlikte dikkate alır. Yerel koşulları farklı iki sistem için aynı ILI veya aynı NRW yüzdesini zorunlu teknik optimum saymak doğru değildir. Bir gösterge değerlendirmeyi düzenler; yatırım kararının bütün gerekçesini tek başına oluşturmaz.[8]

Gerçek kayıpların belirlenmesi ve azaltılması

Ölçülebilir alt bölgeler ve gece debisi

Ölçülebilir alt bölge (district metered area, DMA), sınırlarından geçen suyun izlenebildiği şebeke bölümüdür. Giriş ve çıkışların bilinmesi, toplam işletme farkının daha küçük alanlara ayrılmasını sağlar. Sınır vanaları, bağlantılar ve sayaçlarla tanımlanan alanın abone verileri de aynı sınırla eşleştirilir. DMA harita üzerinde çizilmiş bir poligondan ibaret değildir; sınırdan geçen ölçülmemiş akışlar varsa bilançosu güvenilir biçimde kapanmaz.[9]

DMA tasarımı sırasında alanın ayrılmasının basınç ve hizmet sürekliliğine etkisi araştırılır. Pilot bölge, saha çalışmalarının ve veri düzeninin denenmesine olanak verir. WSUP kılavuzu, uygulamanın pilot alanlardan aşamalı biçimde yaygınlaştırılmasını ve izolasyonun hizmeti kötüleştirmemesini vurgular. Her şebekeye uygulanabilecek tek bir bölge büyüklüğü bulunmadığından yerel hidrolik yapı ve ölçüm imkânları belirleyicidir.[9]

Gece talebinin düşük olduğu yerlerde minimum gece debisi, sızıntı araştırmasına yardımcı olur. Ancak gece ölçülen bütün akış kaçak değildir. Basitleştirilmiş değerlendirme şu ilişkiyle ifade edilir:

$$Q_{\mathrm{net,gece}}=Q_{\mathrm{min,gece}}-Q_{\mathrm{tüketim,gece}}$$

Terimler aynı zaman aralığındaki debilerdir; örneğin litre/saniye olarak verilir. Hastaneler, gece çalışan sanayi, sulama ve bina depolarının dolması tüketim tarafında değerlendirilir. Turistik veya endüstriyel bölgelerde en düşük talep gece gerçekleşmeyebilir. Kesintili beslemede yeniden dolum davranışı da yorumu zorlaştırır. Gece bulunan debinin yıllık kayıp hacmine dönüştürülmesi, gün içindeki basınç ve akış değişimleri incelenmeden yapılmamalıdır.[5][9]

Aktif kaçak arama ve onarım

Aktif kaçak kontrolü, yalnızca yüzeye çıkan arızaları beklemek yerine olası sızıntıları sistematik olarak araştırır. Akustik taramada vana, hidrant veya bağlantı gibi erişilebilir noktalardan ses dinlenir; şüpheli kesimler daha ayrıntılı incelenir. Korelasyon cihazları, farklı noktalara ulaşan seslerin ilişkisini kullanarak kaçağın yerinin daraltılmasına yardımcı olur. Tarama ile kesin yer belirleme aynı aşama değildir.[10]

Bulunan kaçağın kaydı, onarımın tamamlanması ve sonrasındaki ölçüm birlikte değerlendirilir. Yalnızca tespit edilen nokta sayısı, geri kazanılmış su hacmini göstermez. Kaçaklar yeniden oluşabildiği için bir defalık saha taraması kalıcı programın yerini tutmaz. Saha ekipmanı kadar arıza bildirimi, iş emri, malzeme temini ve onarım kapasitesinin sürekliliği de gereklidir.[10][12]

Basınç yönetimi ve hidrolik sınırlar

Fazla basınç, mevcut açıklıklardan sızıntıyı ve altyapı üzerindeki gerilmeleri artırabilir. Basınç yönetimi; pompaları, depoları, basınç düzenleyici vanaları ve bölgeleme düzenini birlikte ele alır. Amaç şebekenin her yerinde basıncı olabildiğince düşürmek değil, gerekli hizmet basıncını korurken aşırı basınç ve zararlı geçişleri azaltmaktır.[11]

Yüksek kotlardaki hizmet, yangın debisi, büyük tüketicilerin gereksinimi ve suyun şebekede kalış süresi değerlendirilmeden yapılan ayar değişiklikleri başka sorunlar doğurabilir. Düşük veya kısa süreli negatif basınçlar kirleticilerin sisteme giriş riskini artırabilir. Bu nedenle basınç kontrolü, kayıp azaltma yanında su güvenliği ve hizmet sürekliliği açısından izlenir. Bir şebekede gözlenen tasarruf oranı, farklı boru ve basınç koşullarına doğrudan taşınamaz.[11]

Görünür kayıplar, izinli tüketim ve ekonomik yönetim

Görünür kayıp programı, sayaç yönetimiyle abone ve faturalama kayıtlarını birlikte inceler. Sayaç değişimi tek başına bütün ticari farkları çözmez: yanlış abone eşleştirmesi, okunmayan sayaçlar veya veri aktarım hataları devam edebilir. İzinsiz tüketimin araştırılması da teknik bulgulara dayanmalıdır; yüksek bölgesel fark tek başına belirli bir kullanıcının izinsiz tüketimini kanıtlamaz. Sayaç, okuma ve kayıt zincirindeki sorunların ayrı tanımlanması, müdahalenin nedenine yönelmesini sağlar.[12][14]

Uzaktan okuma ve veri analizi, olağandışı tüketimleri ve kayıt boşluklarını fark etmeyi kolaylaştırabilir. Bununla birlikte yazılım, yanlış saha eşleşmesini kendiliğinden düzeltmez. Türkiye Teknik Usuller Tebliği’nin ölçüm ekipmanı ve envanter yaklaşımı da fiziksel varlık bilgilerinin kayıtlarla ilişkilendirilmesini gerektirir. Sayısal sistemin başarısı yalnızca üretilen kayıt sayısıyla değil, kayıtların doğrulanabilirliğiyle değerlendirilir.[14]

İzinli faturasız tüketimin yönetilmesi

Yangınla mücadele, şebeke yıkama ve diğer işletme kullanımları gerekli hizmetler olabilir. Bunların NRW içinde yer alması, tümünün ortadan kaldırılması gerektiği anlamına gelmez. Yönetim amacı; kullanımın yetkili olup olmadığını, hacmini, gerekçesini ve varsa gereksiz kısmını belirlemektir. Ölçülmüş ve ölçülmemiş kullanımların ayrılması, tahminle gerçek kayıt arasındaki farkı görünür kılar.[2]

Bir kullanım sonradan faturalandırılmaya başlanırsa, tüketilen hacim değişmese bile NRW sınıflandırması değişir. Bu, gelir yönetimi bakımından önemli olabilir; fakat fiziksel su tasarrufu diye raporlanmamalıdır. Benzer biçimde daha doğru bir sayaçla önceden eksik kaydedilen tüketimin görünür hâle gelmesi, üretimde aynı miktarda azalma gerçekleştiği anlamına gelmez. Sonuç raporlarında fiziksel su kazanımı, faturalandırılan hacim artışı ve veri düzeltmesi ayrılmalıdır.[2][4]

Ekonomik öncelik ve mali değer

Gerçek ve görünür kayıpların parasal karşılıkları aynı yöntemle değerlendirilmez. Gerçek kayıplarda temel ekonomik etki, kaçınılabilir üretim ve temin maliyetleriyle ilişkilidir. Görünür kayıplarda ise doğru kayda ve faturaya dönüşebilecek tüketimin değeri öne çıkar. World Bank Institute–USAID el kitabı, bu ayrımı değişken işletme maliyeti ve satış tarifesi üzerinden açıklar. Bütün NRW hacmini tek tarifeyle çarpmak, farklı bileşenlerin mali etkilerini birbirine karıştırabilir.[12]

Kayıp azaltma maliyeti; personel, ölçüm, kaçak arama, onarım ve altyapı yatırımlarını kapsar. Ekonomik değerlendirme, bu harcamaları beklenen faydayla karşılaştırır. Su kıtlığı veya kapasite yetersizliği bulunan yerde fiziksel kayıp azaltılması ek hizmet sunma olanağı sağlayabilir; başka bir yerde öncelikle üretim maliyetini düşürebilir. Bu nedenle ekonomik hedef, işletmenin arz koşulları ve hizmet amacıyla birlikte belirlenir.[12]

Kayıp maliyetini bağlantı başına yıllık değerle gösteren mali göstergeler karşılaştırmaya yardımcı olabilir. Ancak para birimindeki veya maliyetlerdeki değişim, fiziksel kayıp azalsa bile mali göstergenin yükselmesine yol açabilir. Ekonomik sonuçlar hacim sonuçlarıyla birlikte okunur; tek bir parasal göstergeye dayalı yatırım önceliği kurulmaz.[7]

Kurumsal uygulama ve Türkiye’deki mevzuat çerçevesi

NRW yönetimi; üretim, dağıtım, sayaç, abone hizmetleri ve mali kayıtlar arasında ortak çalışma gerektirir. Programın ilk çıktısı güvenilir başlangıç bilançosudur; ardından öncelikli araştırmalar ve müdahaleler seçilir, sonuçlar yeniden ölçülür. EPA’nın denetim–müdahale–değerlendirme döngüsü ile AWWA’nın yıllık denetim yaklaşımı bu sürekliliği vurgular. Bilanço bir kez hazırlanıp arşivlenen belge değil, kararları güncelleyen araçtır.[2][4]

Veri güvenilirliği düşükken bütün şebekeye büyük yatırım yapmak yerine, kritik giriş ölçümleri ve örnek saha araştırmalarıyla başlanabilir. Texas Water Development Board planlama matrisi; üretim sayacı eksikliklerinin giderilmesinden rutin test, aktif kaçak kontrolü ve uzun vadeli yatırım gerekçelendirmesine ilerleyen aşamalı bir yol önerir. Buradaki aşamalar yasal izin veya başarı sertifikası değildir; yönetim önceliklerini düzenleyen rehberdir.[13]

Müdahale kaydında uygulama alanı, tarih, değişen ekipman, hizmet koşulları ve veri düzeltmeleri belirtilir. Öncesi–sonrası karşılaştırması aynı sınır ve dönem mantığıyla yapılır. Sonucun yalnızca toplam yüzdeye indirgenmemesi; bileşen hacimleri, veri niteliği ve hizmet koşullarıyla birlikte sunulması, değişimin nedenini açıklamayı kolaylaştırır. Kurumun her yıl hedeflerini ve devam eden programlarını gözden geçirmesi, tek seferlik sonuçların kalıcı işletme uygulamasına dönüşmesini sağlar.[13]

Yöntem ile hukuki yükümlülüğün ayrılması

IWA/AWWA su bilançosu, kayıpları ortak terimlerle değerlendiren teknik yönetim yaklaşımıdır. Bir yazılımda bilanço hazırlanması, kendiliğinden yasal uygunluk, bağımsız doğrulama veya ürün sertifikası anlamına gelmez. Türkiye’de bağlayıcı yükümlülükler ulusal mevzuattan kaynaklanır; yabancı kurumların rehberleri bu mevzuatın yerine geçmez.[1][4]

Türkiye’de temel düzenleme, 8 Mayıs 2014 tarihli ve 28994 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği’dir. İncelenen birleştirilmiş metindeki 31 Ağustos 2019 değişikliği, büyükşehir ve il belediyeleri için 2023’te en fazla %30, 2028’de en fazla %25 su kaybı; diğer belediyeler için 2023’te %35, 2028’de %30 ve 2033’te %25 hedeflerini düzenler. Bunlar NRW’nin bütün bileşenlerini kapsayan evrensel eşikler olarak yorumlanmamalıdır.[1]

3 Kasım 2026 kontrol tarihi bakımından 2023 tarihleri geçmiş, 2028 ve 2033 tarihleri gelecektedir. Tarihin geçmiş olması, her belediyenin hedefe ulaştığını göstermez. Yönetmelik, yıllık raporların takip eden yılın şubat ayı sonuna kadar Bakanlığa iletilmesini ve sunulduktan sonra bir yıl internet ortamında yayımlanmasını da düzenler.[1]

16 Temmuz 2015 tarihli ve 29418 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Teknik Usuller Tebliği’nin incelenen metni, 23 Eylül 2020 değişikliklerini içerir. Ölçüm, ekipman, envanter, raporlama ve kurum içi eşgüdüme ilişkin ayrıntılar bu metinde yer alır. 2017 tarihli teknik el kitabı mekanizmalar için yararlı olmakla birlikte, sonraki mevzuat değişikliklerinin yerine kullanılmamalıdır. Aynı şekilde bir dosyanın yeni tarihte yüklenmiş olması, içindeki düzenlemenin yeni tarihte yürürlüğe girdiği anlamına gelmez.[5][14]

Kaynakça

  1. Tarım ve Orman Bakanlığı — İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği — https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/%C4%B0%C3%A7me%20Suyu%20Temin%20Ve%20Da%C4%9F%C4%B1t%C4%B1m%2002.09.2019/i%C3%A7me%20suyu%20temin%20ve%20da%C4%9F%C4%B1t%C4%B1m%20sistemlerindeki%20su%20kay%C4%B1plar%C4%B1n%C4%B1n%20kontrol%C3%BC%20y%C3%B6netmeli%C4%9Fi.pdf
  2. US EPA — Water Audits and Water Loss Control for Public Water Systems, EPA 816-F-13-002 — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-04/documents/epa816f13002.pdf
  3. California Department of Water Resources — Water Audit Manual — https://cwc.ca.gov/-/media/DWR-Website/Web-Pages/Programs/Water-Use-And-Efficiency/Urban-Water-Use-Efficiency/Validated-Water-Loss-Reporting/California-Department-of-Water-Resources-Water-Audit-Manual-2016.pdf
  4. American Water Works Association — Water Loss Control — https://www.awwa.org/resource/water-loss-control/
  5. Muhammetoğlu, H. ve Muhammetoğlu, A. — İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü: El Kitabı — https://www.suverimliligi.gov.tr/wp-content/uploads/2023/06/Icme-Suyu-Temin-ve-Dagitim-Sistemlerindeki-Su-Kayiplarinin-Kontrolu-El-Kitabi.pdf
  6. The Water Research Foundation — Level 1 Water Audit Validation Guidance Manual, Second Edition, Project 5057 — https://www.waterrf.org/research/projects/level-1-water-audit-validation-guidance-manual-second-edition
  7. AWWA Water Loss Control Committee — Key Performance Indicators for Non-Revenue Water — https://www.awwa.org/wp-content/uploads/KPI-for-Non-Revenue-Water%E2%80%93Water-Loss-Control-Committee-Report.pdf
  8. Texas Water Development Board — Guidelines for Setting a Target Infrastructure Leakage Index — https://www.twdb.texas.gov/conservation/municipal/waterloss/doc/InfrastructureLeakageIndex.pdf
  9. Water & Sanitation for the Urban Poor — A Guide to Non-Revenue Water Reduction: How to Limit Losses, Strengthen Commercial Services and Improve Financial Performance — https://wsup.com/wp-content/uploads/2017/08/NRW-guide_FULL-VERSION.pdf
  10. Southwest Florida Water Management District — Water Loss Reduction Program — https://www.swfwmd.state.fl.us/residents/water-conservation/water-loss-reduction-program
  11. AWWA Water Loss Control Committee — Pressure Management: Options and Opportunities — https://www.awwa.org/wp-content/uploads/Pressure-Management-Options-and-Opportunities.pdf
  12. World Bank Institute ve USAID — The Manager’s Non-Revenue Water Handbook for Africa — https://www.pseau.org/outils/ouvrages/usaid_manager_non_revenue_water_handbook_for_africa_en.pdf
  13. Texas Water Development Board — Water Loss Control Planning Guide — https://www.twdb.texas.gov/conservation/municipal/waterloss/doc/Determining%20Water%20Loss%20Standing%20-%20Water%20Loss%20Control%20Planning%20Guide.pdf
  14. Tarım ve Orman Bakanlığı — İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği Teknik Usuller Tebliği — https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/TEBL%C4%B0%C4%9ELER%202024/%C4%B0%C3%87ME%20SUYU%20TEM%C4%B0N%20VE%20DA%C4%9EITIM%20S%C4%B0STEMLER%C4%B0NDEK%C4%B0%20SU%20KAYIPLARININ%20KONTROL%C3%9C%20Y%C3%96NETMEL%C4%B0%C4%9E%C4%B0%20TEKN%C4%B0K%20USULLER%20TEBL%C4%B0%C4%9E%C4%B0.pdf
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/gelir-getirmeyen-su-nrw/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp