Bakteriyofajlar

1 görüntülenme

Bakteriyofajlar, kısaca fajlar veya İngilizce bacteriophages, bakterileri enfekte ederek çoğalan virüslerdir. Su mikrobiyolojisinde özellikle bağırsak bakterilerini enfekte eden belirli faj grupları, dışkısal kirlenmenin araştırılmasında ve arıtma işlemlerinin virüsler üzerindeki etkisinin değerlendirilmesinde kullanılır. Bu kullanım, fajların insanlarda hastalık yapan bağırsak virüsleriyle bazı yapısal ve çevresel davranış özelliklerini paylaşmasına dayanır; faj ile insan patojeni aynı kavram değildir.[1]

Bir su örneğindeki doğal faj topluluğunun ölçülmesi ile kontrollü bir arıtma deneyine seçilmiş model faj eklenmesi farklı amaçlara hizmet eder. İlkinde çevresel kirlenme hakkında dolaylı bilgi aranırken, ikincisinde belirli bir prosesin tanımlanmış koşullardaki performansı sınanır. Kolifaj sayısının insan virüslerinin sayısına sabit bir oranla çevrilmesi veya tek bir negatif sonuçla suyun bütün viral tehlikelerden arınmış sayılması mümkün değildir. Bu nedenle değerlendirme, hedef faj grubunu, analiz yöntemini, suyun özelliklerini ve arıtma koşullarını birlikte ele alır.[1][10]

Biyolojik özellikler ve çoğalma stratejileri

Faj parçacığı, genetik materyal ile bunu çevreleyen protein yapıları içerir; bazı fajlarda konağa bağlanmayı sağlayan kuyruk ve bağlantılı yapılar bulunur. Bütün fajlar aynı şekle, genoma veya konak aralığına sahip değildir. Enfeksiyonun başlamasında bakterinin yüzeyindeki uygun reseptörlerin tanınması belirleyicidir. Bu nedenle bir fajın belirli bir bakteriyle karşılaşması, mutlaka üretken enfeksiyon oluşturacağı anlamına gelmez.[2]

Litik enfeksiyonda fajın genetik materyali konak hücrenin olanakları kullanılarak çoğaltılır, yeni virüs parçacıkları birleştirilir ve hücrenin parçalanmasıyla çevreye salınır. Lizojenik ilişkide ise faj genomu, bakteri genomuna katılmış veya hücre içinde ayrı bir genetik öğe olarak korunmuş durumda konakla birlikte sürdürülebilir. Bu durumdaki faj genomuna profaj denir. Uygun uyarılar bazı profajların üretken döngüye geçmesini sağlayabilir.[2]

Bu iki yol bütün faj davranışlarını kapsamaz. Kronik enfeksiyon oluşturan bazı fajlar, konağı hemen parçalamadan yeni parçacıklar salabilir. Dolayısıyla bakteriyofaj tanımı, her enfeksiyonda bakteriyi hızla öldüren bir etkenle sınırlandırılamaz. Aynı nedenle bir çevre örneğindeki faj genomları, serbest enfektif parçacıklar ve lizis oluşturabilen fajlar birbirinden farklı ölçüm hedefleridir.[2]

Su kalitesi değerlendirmesinde kullanılan faj grupları

Kolifaj, Escherichia coli ve yakın ilişkili bakterileri enfekte eden fajlar için kullanılan işlevsel bir addır. Su analizinde kullanılan gruplar, yalnız görünüşlerine göre değil, konak hücreye giriş yolları ve kullanılan konak suşları üzerinden de ayrılır. Bir kolifaj testi, sudaki bütün bakteriyofaj çeşitliliğinin ölçümü değildir.[1][4]

Somatik kolifajlar

Somatik kolifajlar enfeksiyonu konak hücrenin dış yüzeyindeki reseptörlere bağlanarak başlatır. Farklı morfolojileri kapsayan heterojen bir gruptur. EPA Method 1602’nin Nisan 2001 sürümünde somatik kolifaj analizi için E. coli CN-13 kullanılır. Sonuç böylece yalnız suyun içeriğine değil, yöntemdeki konağın hangi fajları çoğaltabildiğine de bağlıdır.[4]

F-özgül ve F-RNA kolifajları

F-özgül veya erkek-özgül kolifajlar, bazı bakterilerin taşıdığı F pilusu üzerinden enfeksiyon oluşturur. F pilusu, genetik materyal aktarımında görev alan ince bir yüzey yapısıdır. F-özgül ifadesi ile F-RNA eş anlamlı değildir: F-özgül grupta RNA veya DNA genomlu fajlar bulunabilir; F-RNA bunların RNA genomlu alt grubudur.[5]

F pilusunun oluşumu konağın fizyolojik durumuna ve sıcaklığa bağlı olduğundan F-RNA fajlarının çevresel sularda yeniden çoğalması genellikle sınırlıdır. Bununla birlikte bu özellik, her pozitif örneğin yalnız insan dışkısından kaynaklandığını göstermez. İnsan-hayvan kaynağını ayırmaya yönelik genotip ilişkileri olası araçlardır; kesin ve evrensel kaynak etiketleri değildir.[1]

Bacteroides türlerini enfekte eden fajlar da su araştırmalarında kullanılır. Bunlar kolifajlardan ayrı bir gösterge grubudur ve farklı konaklarla analiz edilir. Bir grup için elde edilen tespit sıklığı veya yöntem performansı diğerine doğrudan aktarılamaz.[6]

Su ortamında bulunma, taşınma ve kalıcılık

Bir fajın suda enfektivitesini koruması ile suda çoğalması farklı olaylardır. Çoğalma, duyarlı ve uygun fizyolojik durumdaki konak gerektirir; kalıcılık ise mevcut parçacığın işlevini korumasıdır. Somatik ve F-RNA kolifajları kanalizasyonla su ortamına taşınabilir, fakat çevresel yoğunlukları dışkılanma, seyrelme, taşınma ve enfektivite kaybının birlikte sonucudur.[1][3]

Sıcaklık, güneş ışığı, tuzluluk ve suyun organik-inorganik bileşimi kalıcılığı etkiler. İncelenen birçok doğal su çalışmasında düşük sıcaklık daha uzun enfektif kalıcılıkla ilişkilendirilmiştir; ancak bütün fajlara uygulanabilecek tek bir bozunma süresi yoktur. Tuzların etkisi de yalnız toplam tuzlulukla açıklanamaz: iyon türü, sıcaklık ve faj özellikleri sonucu değiştirebilir.[3]

Fajların parçacıklara tutunması, su kolonundaki hareketlerini ve arıtmayla ayrılmalarını değiştirir. Tutunma bazı koşullarda koruyucu olabilirken ışığa duyarlı maddeler üzerinden oluşan tepkimeler enfektivite kaybını artırabilir. Ayrıca virüslerin kümelenmesi, plak sayımında birden fazla parçacığın tek enfektif birim gibi görünmesine yol açabilir. Bu nedenle plak sayısındaki değişim her zaman yalnız parçacık sayısındaki değişim değildir.[3]

Bu etkileşimlerin pratik sonucu, laboratuvar tamponunda ölçülen davranışın ham yüzey suyu, arıtılmış su veya atıksu için kendiliğinden geçerli sayılamamasıdır. Karşılaştırmaların anlamlı olabilmesi için fajın kimliği kadar deney ortamının da belirtilmesi gerekir.[3]

Örnekleme ve örneğin korunması

Örnekleme planı önce araştırılan soruyu tanımlar: kaynak suyunda kirlenme aranması, arıtma kademesinin karşılaştırılması ve dağıtım sistemindeki bir bulgunun araştırılması aynı tasarım değildir. Ham kayıtlar; örnek yerini, tarih ve saati, analiz edilen faj grubunu, incelenen hacmi ve işleme zamanlarını birlikte göstermelidir. Yalnız sonucun pozitif veya negatif olarak kaydedilmesi, yöntem koşullarının değerlendirilmesine yetmez.[11]

Koruma koşulları kullanılan yönteme özgüdür. Örneğin EPA Method 1602’nin Nisan 2001 sürümü, örneklerin 2–8 °C’de taşınmasını, 4 ± 1 °C’de saklanmasını ve dondurulmamasını belirtir. Tek agar tabakası analizi için örnek alımı ile analize başlama arasındaki üst süre 48 saattir. Bunlar bütün faj çalışmalarının ortak saklama kuralları olarak değil, belirtilen yöntemin koşulları olarak okunmalıdır.[4]

Artık dezenfektan, örnek alındıktan sonra da fajları etkileyebilir. Bu durum giderilmezse laboratuvar sonucu örnekleme anındaki durumu olduğundan düşük gösterebilir. Method 1602 klorlanmış örnekler için örnekleme sırasında klor giderme işlemi tanımlar; kullanılan nötralizasyon işlemi hedef yöntemle uyumlu olmalıdır.[4]

Arıtma deneyi kayıtlarında örnek kimliklerine ek olarak ilgili işletme koşullarının bulunması gerekir. Böylece düşük çıkış sonucu, uygun arıtma koşullarıyla mı yoksa örnek işleme sırasında oluşan kayıpla mı ilişkili olduğu yönünden araştırılabilir. Laboratuvarın ham sayımları ve kalite kontrol sonuçları bu incelemenin parçasıdır.[11]

Tespit ve sayım yöntemleri

Plak oluşturan birimlerin sayılması

Plak testinde örnek uygun konak bakteriyle buluşturulur. Agar üzerindeki bakteri tabakasında enfeksiyon ve lizis sonucu oluşan açıklıklar plak olarak değerlendirilir. Sonuç, plak oluşturan birim anlamındaki PFU ile ifade edilir. EPA Method 1602, tek agar tabakası yaklaşımıyla doğrudan sayım yapar ve sonucu PFU/100 mL olarak bildirir.[4]

Bu yöntem, kullanılan konağı deney koşullarında enfekte edebilen fajları ölçer; bütün fiziksel virüs parçacıklarını saymaz. Kullanılan suş, konağın gelişme durumu ve analiz koşulları ölçümün kapsamını belirler. Method 1602’nin özgün doğrulaması yeraltı suyu için yapılmıştır; başka bir matriste uygulanabilir olması, o matris için aynı performansın önceden kanıtlandığı anlamına gelmez.[4]

Zenginleştirme ve var/yok sonucu

EPA Method 1601’de örnek, konak bakterilerle zenginleştirildikten sonra bakteri tabakası üzerinde lizis oluşumu araştırılır. Yöntem, nitel var/yok analizi olarak doğrulanmıştır. Zenginleştirme sonrasındaki faj miktarı başlangıç derişimi değildir. Belgenin Nisan 2001 sürümü, olası en muhtemel sayı uygulamasının bu doğrulamanın kapsamında olmadığını açıkça belirtir.[5]

Örnekteki başka bakterilerin gelişmesi lizis alanlarını örtebilir ve yanlış negatifliğe katkıda bulunabilir. Bu nedenle görünür plak bulunmaması, yöntemin girişimlerden etkilenmediği gösterilmeden yorumlanamaz. Pozitif kontroller, körler ve performans kontrolleri, analizin çalıştığını değerlendirmek için kullanılır.[4][5]

Moleküler ölçümler

PCR, qPCR ve RNA hedefleri için ters transkripsiyon içeren yöntemler belirli genetik dizileri saptar. Genom sinyali, parçacığın konak hücreyi enfekte edebildiğini tek başına kanıtlamaz. Dolayısıyla genom kopyası ile PFU farklı büyüklüklerdir; birbirinin yerine yazılmamalıdır.[2]

Moleküler yöntemin tasarımı bu farkı azaltabilir, fakat ortadan kaldırdığı varsayılamaz. MS2 üzerinde yapılan özgün UV çalışmasında uzun RNA hedeflerinden ölçülen hasar enfektiviteyle karşılaştırılmış, yüksek hasar düzeylerinde ölçümün plato oluşturabildiği gösterilmiştir. Belirli hedef uzunluğu ve işlem için bulunan ilişki, bütün qPCR testleri için geçerli bir enfektivite dönüşümü değildir.[9]

Arıtma performansının değerlendirilmesi

Fiziksel giderim ve kimyasal inaktivasyon

Fajların sudan fiziksel olarak ayrılması giderim, enfekte etme yeteneklerini kaybetmesi inaktivasyon olarak ayrılır. Koagülasyon ve filtrasyon parçacıklarla ilişkili giderimi sağlayabilir; membranlarda ise ayırma özellikleri kadar sistem bütünlüğü de önemlidir. Bir membran üzerindeki küçük bütünlük kaybı, model fajın geçişini artırabilir. Bir pilot denemedeki sonuç bütün membran ürünlerine veya işletme durumlarına mal edilemez.[6]

Kimyasal dezenfeksiyonun değerlendirilmesinde yalnız eklenen kimyasal miktarı yeterli değildir. Artık dezenfektan derişimi, etkili temas süresi, sıcaklık, pH ve suyun dezenfektan tüketimi birlikte önem taşır. Seçilen fajın hedef insan virüsüne göre duyarlılığı da değerlendirilmelidir. Bir fajın bir dezenfektana dirençli olması, başka bir dezenfektan veya ışıkla işlem için aynı sıralamayı garanti etmez.[6]

UV mekanizması ve biyodozimetri

MS2, UV çalışmalarında kullanılan bir RNA kolifajıdır. Beck ve çalışma arkadaşları, fosfat tamponlu tuz çözeltisindeki MS2’yi 210–290 nm aralığında kontrollü lazer ışınımına maruz bırakmıştır. RNA hasarı ile enfektivite kaybının benzer değişmesi, incelenen koşullarda genom hasarının başlıca inaktivasyon mekanizması olduğunu desteklemiştir. Bu bulgu, doğal sulardaki bütün virüsler için tek mekanizma veya ortak doz değeri olarak yorumlanamaz.[9]

Biyodozimetride seçilmiş fajın laboratuvardaki UV doz-yanıt ilişkisi belirlenir ve reaktörden geçirilirken oluşan enfektivite kaybıyla karşılaştırılır. Böylece indirgeme eşdeğer dozu, yani RED değerlendirilir. Bu değer, reaktördeki her parçacığın aynı dozu aldığı anlamına gelmez; deney organizmasının yanıtını temel alan bir performans ölçüsüdür.[7][8]

Giriş ve çıkış enfektif derişimleri için logaritmik azalma şu şekilde ifade edilir:

$$L=\log_{10}\left(\frac{C_{\mathrm{giriş}}}{C_{\mathrm{çıkış}}}\right)$$

Burada \(L\) boyutsuz logaritmik azalmadır; \(C_{\mathrm{giriş}}\) ve \(C_{\mathrm{çıkış}}\), aynı birimle ve karşılaştırılabilir analiz koşullarıyla belirlenen enfektif faj derişimleridir. UV doğrulama deneyinde bu fark inaktivasyon değerlendirmesinde kullanılır.[7]

Çıkışta faj saptanmadığında derişim sıfır kabul edilerek hesap yapılamaz; sonucun ölçüm sınırı dikkate alınarak bir alt performans sınırı şeklinde bildirilmesi gerekir. Bir prosesin yüksek azalmayı gösterebilmesi, yeterli giriş sinyali ve uygun ölçüm aralığı gerektirir.[7]

Doğrulama; debi, UV geçirgenliği, lamba durumu ve sensör okumalarıyla tanımlanmış bir çalışma aralığına aittir. Model faj ile hedef patojenin duyarlılık ve dalga boyu yanıtı farklılıkları, düzeltme ve belirsizlik değerlendirmesine girer. MS2 yanında T1UV veya T7 gibi fajların kullanılması bu seçimin amaca bağlı olduğunu gösterir. Reaktöre özgü deneysel bir izleme denklemi, bütün cihazlara uygulanabilecek genel fizik yasası değildir.[7][8]

Sonuçların yorumu, biyofilm uygulamaları ve sınırlar

Gösterge bulgusunun anlamı

Kolifaj pozitifliği, uygun örnek ve yöntem bağlamında dışkısal kirlenme veya arıtma yetersizliği olasılığının araştırılmasını destekler. Ancak bu bulgu tek başına belirli bir insan virüsünün varlığını, miktarını veya enfeksiyon riskini ölçmez. Negatiflik de bütün insan virüslerinin yokluğunu doğrulamaz. WHO, kolifaj sonuçlarının bu açıdan mutlak güvence sağlamadığını vurgular.[1]

Rehberlerin kullanım amaçları da aynı değildir. WHO’nun 2026 baskısındaki kolifaj değerlendirmesi, sınırlamalar nedeniyle laboratuvar araştırmalarını, pilot denemeleri ve olası doğrulama testlerini öne çıkarırken rutin işletme ve doğrulama izlemesine uygunluk konusunda çekince bildirir. Avustralya rehberinin 2011’de benimsenmiş kolifaj girdisi ise bunları doğrulama izlemesinin yararlı bileşenleri arasında ele alır. Bu farklı yaklaşımlar tek ve evrensel bir izleme zorunluluğu gibi birleştirilmemelidir.[1][10]

İçme suyunda pozitif sonuç bulunduğunda kaynağın korunması, arıtma ve dağıtım sistemiyle ilgili olası eksikliklerin araştırılması önemlidir. Laboratuvar değerlendirmesi ise örnek hacmini, bekletme koşullarını, konak performansını ve kontrol sonuçlarını kapsar. Analitik belirsizliğin araştırılması, çevresel bulgunun otomatik olarak geçersiz sayılması değildir.[10][11]

Biyofilmle ilişkili araştırmalar

Fajların hedef bakterilere karşı biyolojik kontrol amacıyla kullanılması, onların gösterge olarak ölçülmesinden ayrı bir uygulamadır. Magin ve çalışma arkadaşlarının 2019 tarihli araştırması, içme ve termal su kökenli Pseudomonas aeruginosa izolatlarını ve paslanmaz çelik üzerinde oluşturulan 24 saatlik biyofilmleri incelemiştir. Çalışmanın erişilebilen özeti, etkinliğin faj, konak ve çevre koşullarının birlikte ele alınmasını gerektirdiğini bildirir.[12]

Bu deney sistemi, doğal bir boru hattındaki olgun ve çok türlü biyofilmin eş değeri değildir. Belirli bir suşta veya genç biyofilmde elde edilen etki, bütün şebeke biyofilmlerinin ortadan kaldırılacağına kanıt oluşturmaz. Aynı şekilde moleküler canlılık göstergesindeki azalma ile yüzeyin tamamen temizlenmesi aynı sonlanım değildir. İncelenebilen kaynakta yayıncı tam metnine erişim sağlanamadığından ayrıntılı protokol veya genel uygulama dozu çıkarılmamıştır.[12]

Laboratuvar güvenliği

Fajların bakteri konağı kullanması, çevre örneğinin güvenli olduğu anlamına gelmez. Özellikle kanalizasyon örnekleri başka patojenleri içerebilir. Konak kültürleri, örnekler ve bunlarla temas eden malzemeler uygun biyogüvenlik uygulamalarıyla ele alınmalı; atıklar laboratuvarın doğrulanmış işlemleriyle etkisizleştirilmelidir. Faj analizi, kişisel tanı veya tedavi amacı taşımaz.[5]

Kaynakça

  1. WHO — Guidelines for drinking-water quality, fourth edition incorporating the first, second and third addenda: Microbial fact sheets (2026) — https://cdn.who.int/media/docs/default-source/wash-documents/water-safety-and-quality/dwq-guidelines-4/gdwq_4ed_with_third-addenda_microbial-fact-sheets.pdf?sfvrsn=4a7bc4c7_5
  2. Lamy ve diğerleri — Microbiological Parameters under the Drinking Water Directive: Current state of art on somatic coliphages and Clostridium perfringens and spores, JRC (2020) — https://publications.jrc.ec.europa.eu/repository/bitstream/JRC118219/final_jrc_tech_report_dwd___06.04.20_final_pdf(4).pdf
  3. US EPA — Review of Coliphages as Possible Indicators of Fecal Contamination for Ambient Water Quality, EPA 820-R-15-098 (2015) — https://nepis.epa.gov/Exe/ZyPURL.cgi?Dockey=P100NAJ9.TXT
  4. US EPA — Method 1602: Male-specific (F+) and Somatic Coliphage in Water by Single Agar Layer Procedure (April 2001) — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-12/documents/method_1602_2001.pdf
  5. US EPA — Method 1601: Male-specific (F+) and Somatic Coliphage in Water by Two-step Enrichment Procedure (April 2001) — https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-12/documents/method_1601_2001.pdf
  6. Health Canada — Guidelines for Canadian Drinking Water Quality: Guideline Technical Document – Enteric Viruses (2019) — https://www.canada.ca/en/health-canada/services/publications/healthy-living/guidelines-canadian-drinking-water-quality-guideline-technical-document-enteric-viruses.html
  7. US EPA — The Ultraviolet Treatment Toolkit: Technical Resource for States using EPA’s Ultraviolet Disinfection Guidance Manual to Evaluate UV Technology — https://www.epa.gov/system/files/documents/2022-05/uv-toolkit-815-B-21-007_0.pdf
  8. US EPA — Innovative Approaches for Validation of Ultraviolet Disinfection Reactors for Drinking Water Systems (2020) — https://nepis.epa.gov/Exe/ZyPURL.cgi?Dockey=P101131M.txt
  9. Beck ve diğerleri — Comparison of UV-Induced Inactivation and RNA Damage in MS2 Phage across the Germicidal UV Spectrum, Applied and Environmental Microbiology 82:1468–1474 (2016) — https://tsapps.nist.gov/publication/get_pdf.cfm?pub_id=919167
  10. NHMRC — Australian Drinking Water Guidelines: Coliphages — https://guidelines.nhmrc.gov.au/australian-drinking-water-guidelines/part-5/microorganisms/microbial-indicators/coliphages
  11. US EPA — Ground Water Rule Source Water Monitoring Methods Guidance Manual, Revised March 2008 — https://nepis.epa.gov/Exe/ZyPURL.cgi?Dockey=60000M04.TXT
  12. Magin, Garrec ve Andrés — Selection of Bacteriophages to Control In Vitro 24 h Old Biofilm of Pseudomonas aeruginosa Isolated from Drinking and Thermal Water, Viruses 11:749 (2019) — https://paperity.org/p/220152334/selection-of-bacteriophages-to-control-in-vitro-24-h-old-biofilm-of-pseudomonas
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/bakteriyofajlar/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp