Anaerobik koşullar, serbest moleküler oksijenin (O2) biyolojik süreçler için kullanılabilir olmadığı ortam koşullarıdır. İngilizce anaerobic terimi hem bu ortamı hem de oksijene dayanmayan metabolik etkinlikleri nitelemek için kullanılır. Su biliminde kavram, organik maddenin dönüşümünü, besin elementi döngülerini ve bazı çözünmüş bileşenlerin hareketliliğini anlamak açısından önemlidir. Oksijensizlik biyolojik etkinliğin durması anlamına gelmez; farklı elektron alıcılarının kullanıldığı dönüşümler sürebilir.[1][2]
Atıksu uygulamalarında anaerobik koşullar, çamurun stabilizasyonu ve biyogaz üretimi için oluşturulabildiği gibi biyolojik fosfor gideriminde kısa bir proses evresi olarak da düzenlenebilir. Bunların amaçları aynı değildir: biyogaz sistemleri organik maddeden metan üretmeye yönelirken fosfor giderimindeki anaerobik bölge belirli mikroorganizmaların karbon depolamasını destekler.[1][9]
Anaerobik ortam, anaerop organizma ve anaerobik çürütme birbirinin eş anlamlısı değildir. İlki çevresel koşulu, ikincisi organizmanın oksijenle ilişkisini, üçüncüsü ise karma bir biyolojik prosesi belirtir. Bu ayrım, ölçüm sonuçlarının ve arıtma performansının yorumlanmasında temel önemdedir.[3][9]
Kavramın sınırları ve anoksik koşullardan farkı
Oksijensizlik, ortamda oksijen atomu içeren hiçbir bileşik bulunmadığı anlamına gelmez. Su, nitrat ve sülfat oksijen içerir; ancak moleküler oksijenle aynı biyolojik işlevi görmez. Redoks tepkimelerinde bir bileşen elektron verirken başka bir bileşen elektron alır. Oksijen bulunmadığında uygun mikroorganizmalar başka elektron alıcılarından yararlanabilir. Dolayısıyla bir ortamın biyolojik niteliği yalnız oksijen miktarıyla değil, kullanılabilir diğer bileşenlerle de ilişkilidir.[2]
Atıksu mühendisliğindeki yaygın kullanımda anoksik bölge, çözünmüş moleküler oksijenin bulunmadığı, buna karşılık nitrat veya nitritin elektron alıcısı olarak kullanılabildiği bölgedir. Anaerobik bölge ise çözünmüş oksijenin yanında kullanılabilir nitrat ve nitritin de bulunmaması hedeflenen bölgedir. Denitrifikasyon için anoksik koşullar yeterliyken biyolojik fosfor gideriminin karbon depolama evresinde anaerobik koşullar amaçlanır.[1]
Bu terminoloji bütün disiplinlerde aynı genişlikte kullanılmaz. USGS’nin yeraltısuyu açıklamalarında anoksik, çözünmüş oksijen bulunmayan suları kapsayan daha geniş bir terimdir; bu kapsam nitrat indirgenmesinden metan oluşumuna uzanabilir. Bu nedenle bir yayında anoksik olarak tanımlanan suyun atıksu tesisindeki anoksik havuzla aynı elektron alıcısı koşullarını taşıdığı varsayılmamalıdır.[2]
Benzer biçimde anaerobik, mutlaka metanojenik demek değildir. Nitratın bulunmadığı oksijensiz bir ortamda sülfat indirgenmesi gerçekleşebilir; başka bir ortamda fermantasyon baskın olabilir. Metan oluşumu, uygun topluluk ve beslenme koşullarını gerektiren ayrı bir dönüşümdür. Oksijen yokluğu bu olasılıkları birbirinden ayırmaya tek başına yetmez.[2][4]
Bu ayrımın işletmesel sonucu, havalandırmanın durdurulmasının tek başına hedeflenen anaerobik evreyi kanıtlamamasıdır. Sistemde kalan veya geri devirle taşınan nitrat, oksijen tükendikten sonra da elektron alıcısı sağlayabilir. Bu durumda havuzun adı yerine gerçek kimyasal koşullar esas alınmalıdır.[1]
Mikroorganizmalar ve oksijensiz dönüşüm mekanizmaları
Organizmanın oksijenle ilişkisi
Zorunlu anaeroplar oksijensiz büyüme koşullarına gereksinim duyar; oksijenle karşılaşmaları büyümeyi engelleyebilir veya hücrelere zarar verebilir. Fakültatif anaeroplar hem oksijenli hem oksijensiz koşullarda büyüyebilir. Aerotolerant anaeroplar ise oksijeni solunumda kullanmadan onun varlığına dayanabilir. Mikroaerofiller bundan farklı olarak düşük düzeyde de olsa oksijene gereksinim duyar. Bu gruplar taksonomik akrabalığı değil, fizyolojik davranışı tanımlar.[3]
Dolayısıyla anaerobik bir çamurda yalnız zorunlu anaeropların bulunduğu söylenemez. Toplulukta değişen koşullara uyabilen organizmalar da bulunabilir. Ayrıca oksijene tolerans ile oksijeni enerji metabolizmasında kullanabilme aynı özellik değildir. Kültür sonucu değerlendirilirken bu iki özellik ayrı ele alınmalıdır.[3]
Çürütmedeki iş bölümü
Anaerobik çürütmede karmaşık organik maddeler birbirine bağlı basamaklarla dönüşür. Hidroliz, büyük molekülleri daha küçük ve kullanılabilir bileşenlere ayırır. Asit oluşumu sırasında bu bileşenlerden organik asitler ve başka ara ürünler oluşur. Asetat, hidrojen ve karbondioksit gibi bileşenler daha sonraki metan oluşumuna kaynak sağlar. Bu açıklama, tek bir organizmanın bütün dönüşümü yaptığı anlamına gelmez.[5]
Metanojenler arasında asetatı metana dönüştürenler ve hidrojen kullanarak karbondioksitten metan oluşturanlar bulunur. Fermantasyon ile bu son basamak aynı değildir: fermantasyon ürünleri başka organizmaların besini olabilir. Bu nedenle asit oluşması, organik maddenin kararlı son ürünlere kadar dönüştürüldüğünü göstermez.[4][5]
Asit oluşturan topluluklarla metan oluşturan toplulukların büyüme hızları ve çevresel duyarlılıkları farklıdır. Çok kademeli çürütücüler bu işlevleri kısmen ayırmayı amaçlar. Bununla birlikte basamakların ayrı adlarla açıklanması, her tesiste ayrı tanklarda yürütülmeleri gerektiği anlamına gelmez.[5]
Sintrofik etkileşimler
Sintrofi, bir mikroorganizmanın oluşturduğu ara ürünün başka bir mikroorganizma tarafından tüketilmesiyle ortak metabolizmanın sürdürülebilmesidir. Bazı kısa zincirli yağ asitlerinin parçalanmasında hidrojen veya format gibi ürünlerin tüketilmesi, ilk organizmanın enerji kazanabilmesi açısından belirleyicidir. Bu ilişki bozulduğunda ara ürünler birikebilir ve dönüşüm yavaşlayabilir.[6]
Hao ve çalışma arkadaşları, Danimarka’daki iki tam ölçekli çürütücüden alınan çamurda yağ asidi eklemelerine verilen yanıtları genom ve transkriptom analizleriyle incelemiştir. Çalışma, kültürde iyi bilinen birkaç türün gerçek tesislerdeki işlevsel çeşitliliği bütünüyle temsil etmediğini göstermektedir. Bununla birlikte sonuçlar bu çürütücülerin çamurlarına ve deneysel uyarım koşullarına aittir; bütün oksijensiz sular için değişmez bir tür listesi oluşturmaz.[6]
Su ortamlarında oluşum ve ekolojik sonuçlar
Anaerobik koşullar doğal su ortamlarında da ortaya çıkar. Yeraltısuyunda akış boyunca tüketilen oksijenin ardından başka elektron alıcılarının kullanımı önem kazanabilir. Ancak bu değişim, bütün akiferlerde aynı uzaklıkta veya aynı sürede tamamlanan zorunlu bir sıra değildir. Organik maddenin kullanılabilirliği, suyun kalış süresi ve ortamın jeokimyası birlikte değerlendirilmelidir.[7]
Minnesota’daki bir buzul kökenli akifer üzerinde yapılan özgün araştırmada, su tablasına yakın oksijen tüketim bölgesini nitrat indirgenmesi ve daha geniş bir demir indirgenmesi bölgesi izlemiştir. Sülfat indirgenmesi ve metan oluşumu daha sınırlı alanlarda belirlenmiştir. Çalışmada az miktardaki kullanılabilir organik karbona rağmen uzun yeraltısuyu kalış süreleri nitrat dönüşümünün ilerlemesine olanak sağlamıştır.[7]
Bu örnek, bir reaksiyonun mümkün olmasıyla hızlı olması arasındaki farkı gösterir. Bir akiferde gözlenen dönüşüm, aynı suyun kısa süreli bir laboratuvar deneyinde veya hızlı akışlı bir arıtma ünitesinde aynı ölçüde gerçekleşeceği anlamına gelmez. Araştırma sonucunun aktarılmasında hem zaman ölçeği hem de elektron vericisi koşulları korunmalıdır.[7]
Atıksu lagünleri, oksijensizliğin derinlikle farklılaşabildiği başka bir örnektir. Derin kısımlarda çöken katılar ve bunların biyolojik dönüşümü önem kazanırken yüzeye yakın tabaka farklı koşullar taşıyabilir. Bu nedenle yüzeyden alınan tek örneğin dipteki aktif çamuru temsil ettiği varsayılamaz. Lagünün bir bölümünde oksijen bulunması da bütün hacmin aerobik olduğunu kanıtlamaz.[8]
Anaerobik lagünlerde hem çökelebilir katıların tutulması hem de tutulan çamur ve çözünmüş organik maddelerin dönüşümü gerçekleşir. Bu iki işlev birbirinden ayrılmalıdır: çıkıştaki organik madde azalmasının tamamı biyolojik parçalanma değildir; bir kısmı katıların havuzda birikmesiyle ilişkili olabilir. Biriken çamurun sonraki yönetimi bu nedenle arıtma değerlendirmesinin parçasıdır.[8]
Oksijensiz dönüşümler her zaman yalnız kirletici azalması üretmez. Redoks koşulları değiştikçe bazı metal bileşenlerinin çözünürlüğü değişebilir; sülfürlü bileşikler veya metan oluşabilir. Bu nedenle bir suyun değerlendirilmesi yalnız oksijen veya organik madde sonucuyla sınırlandırılmamalı, beklenen dönüşüm ürünleri de dikkate alınmalıdır.[2]
Atıksu arıtımındaki işlevler ve proses seçimi
Organik madde dönüşümü ve çamur stabilizasyonu
Anaerobik sistemlerde arıtma hedefi öncelikle tanımlanmalıdır. Atıksu katılarının çürütülmesinde amaç, organik katıların bir bölümünü biyogaza dönüştürerek kalıntıyı stabilize etmektir. Sıvı akımın ön arıtımında ise sonraki ünitelere giden organik yükün azaltılması öne çıkabilir. Bu uygulamalar aynı biyolojik kavramdan yararlansa da besleme özellikleri ve ürün yönetimi bakımından farklıdır.[5][8]
Birlikte çürütmede birden fazla organik akım aynı sistemde işlenir. Böylece farklı beslemelerin biyogaz üretimine katkısı değerlendirilebilir. Ancak bir akımın organik madde içermesi onun her çürütücüye uygun olduğu anlamına gelmez. Reaktör ve besleme seçimi, işlenecek malzemenin özellikleriyle ilişkilendirilmelidir.[9]
Biyokütlenin sistemde tutulabilmesi temel seçim ölçütlerinden biridir. Hidrolik bekletme süresi suyun kalışını, katı veya biyokütle bekletme süresi ise katıların tutulmasını ifade eder; bunlar her düzenekte aynı değildir. Yavaş çoğalan metanojenlerin kaybı çoğalmalarını aşarsa sistemden yıkanma ve ara ürün birikimi görülebilir. Bu nedenle yalnız tank hacmi veya debi üzerinden uygunluk değerlendirmesi eksik kalır.[4]
Besin elementi giderimindeki ayrı işlev
Biyolojik fosfor gideriminde anaerobik evrenin amacı metan üretmek değildir. Fosfor biriktiren organizmalar bu evrede uygun karbon bileşiklerini depolar; ardından gelen uygun elektron alıcısı koşullarında depolanan karbonu kullanarak fosfor alabilir. Net giderim, fosfor içeren biyokütlenin sistemden uzaklaştırılmasıyla ilişkilidir. Oksijen veya nitratın anaerobik bölgeye taşınması karbon rekabetini değiştirebilir.[1]
Bu nedenle metanojenik çürütücü için uygun görülen bir işletme hedefi, fosfor giderimindeki anaerobik bölgeye doğrudan aktarılmamalıdır. Aynı sözcük burada farklı proses amaçlarını kapsar. Geri devir düzeni ve karbonun hangi evrede kullanıldığı, havuzun yalnız oksijensiz tutulmasından daha açıklayıcı olabilir.[1]
Enerji geri kazanımının sınırları
Çürütücü gazı kazanlarda ısı üretiminde veya birleşik ısı ve güç sistemlerinde değerlendirilebilir. Elektrik üretimiyle birlikte elde edilen ısı, çürütücünün ısıtılmasına katkı sağlayabilir. Ancak kullanılabilir enerji ile üretilen gaz miktarı aynı gösterge değildir; gazın kullanım yolu ve tesisin ısı gereksinimi birlikte ele alınmalıdır.[14]
EPA’nın atıksu tesislerine ilişkin teknik raporu, biyogaz kullanımının tesise özgü teknik, ekonomik ve çevresel koşullarla değerlendirilmesini vurgular. Bu nedenle anaerobik arıtma için koşulsuz enerji fazlası veya ekonomik üstünlük ileri sürülemez. Organik madde dönüşümü, gaz toplama, enerji kullanımı ve kalıntı yönetimi ayrı değerlendirme sınırlarıdır.[14]
Ölçüm, örnekleme ve biyolojik yöntemlerin sınırları
Çözünmüş oksijen ve redoks ölçümü
Çözünmüş oksijen ölçümü, moleküler oksijenin durumunu doğrudan değerlendiren temel araçtır. Sonuç, cihazın ölçüm aralığı ve kalite kontrolüyle birlikte yorumlanmalıdır. Optik sensörlerde oksijene duyarlı bir tabakanın ışıldama yanıtı kullanılır. Prob yüzeyindeki kabarcıklar giderilmeli; kalibrasyon doğrulaması ve bakım, cihazın teknik gereklerine uygun yürütülmelidir.[11]
Özellikle sıfıra yakın sonuçlarda raporlanan değerin belirsizliği önem kazanır. Cihaz ekranındaki sıfır, bütün örnek hacminde ve bütün zamanlarda mutlak oksijen yokluğu anlamına gelmez. EPA’nın saha prosedürü, kalibrasyonun örneğe yakın sıcaklık ve basınç koşullarında yapılmasını ve kullanım öncesi veya uygun sıklıkta doğrulanmasını ister. Ölçüm yeri ve zamanı da sonucun ayrılmaz parçasıdır.[11]
Oksidasyon–indirgenme potansiyeli veya ORP, ortamın elektrot üzerindeki toplam redoks yanıtını gösterir; tek başına belirli bir metabolizmayı tanımlamaz. Çevresel sularda farklı redoks çiftleri dengede bulunmayabilir ve elektrot karışık bir potansiyel gösterebilir. Bu nedenle bütün anaerobik sistemler için geçerli tek bir milivolt sınırı kullanılması uygun değildir.[10]
Elektrot kirlenmesi, sülfür birikimi ve referans elektrodu koşulları okumayı etkileyebilir. Karşılaştırmada elektrot referansı, sıcaklık ve pH bilgisi korunmalıdır. EPA prosedürü çevresel ORP ölçümlerini çoğu durumda yarı nicel kabul eder. ORP, oksijen, nitrat veya dönüşüm ürünlerinin analizini ortadan kaldıran bir ölçüm değildir.[10]
Örnekleme amacının belirlenmesi
Su kimyasını belirlemek, canlı anaeropları kültüre almak ve metan üretim potansiyelini ölçmek farklı örnekleme amaçlarıdır. Kültür çalışmasında aktarım sırasında gereksiz oksijen teması önlenmeli ve hedef organizmaya uygun anaerobik ortam korunmalıdır. Ancak bir taşıma veya inkübasyon koşulu, bütün çevresel organizmalar için aynı geri kazanımı sağlamaz.[3]
Genom temelli yöntemler de farklı bir soru yanıtlar. Bir genin saptanması, ilgili metabolik kapasiteye ilişkin kanıt sağlayabilir; gerçek etkinliğin yorumlanması için ifade ve dönüşüm verileri önemlidir. Sintrofik çürütücü araştırmasında genom verilerinin yağ asidi uyarımı ve transkript yanıtıyla birlikte kullanılması bu ayrımı örnekler. Deneysel yanıtın hangi çamurda ve hangi uyarımla elde edildiği korunmalıdır.[6]
Metan potansiyeli deneyleri
Biyokimyasal metan potansiyeli deneyi, belirli bir substratın seçilmiş aşı ve inkübasyon koşullarındaki metan üretimini değerlendirir. Holliger ve çalışma arkadaşlarının yöntem uzlaşısı; tekrarlı deneyleri, yalnız aşı içeren körleri ve pozitif kontrolleri gerekli görür. Aşının kendi metan üretimi toplamdan çıkarılmadan substrata ait sonuç elde edilmiş sayılmaz.[12]
Gaz hacminin kuru veya nemli olması, sıcaklık ve basınç düzeltmeleri ve sonucun hangi katı madde temeline göre verildiği açıklanmalıdır. Deney hazırlığında hava teması azaltılır; gazla süpürmenin karbonat dengesini değiştirebileceği de dikkate alınır. Dolayısıyla yalnız kabın havasını değiştirmek, kimyasal koşulların değişmediğini garanti etmez. Laboratuvar potansiyeli, sürekli işletilen tesisin gerçekleşmiş verimiyle özdeş değildir.[12]
İşletme kararlılığı, güvenlik ve performansın yorumlanması
Kararlılığın birlikte izlenen göstergeleri
Anaerobik koşulların korunması, biyolojik prosesin kararlı olduğunu tek başına göstermez. Çürütücü değerlendirmesinde uçucu yağ asitleri, alkalinite, pH, gaz üretimi ve katı madde dönüşümü birlikte izlenir. Alkalinite asitlerin etkisini tamponlayabildiğinden, organik asitler birikirken pH bir süre fazla değişmeyebilir. Bu nedenle normal görünen pH, yaklaşan bir dengesizliği dışlamaz.[13]
İzole bir sonuçtan çok zaman içindeki eğilim açıklayıcıdır. Asit artışının gaz bileşimi ve üretim hızıyla birlikte değerlendirilmesi, tek bir ölçüm üzerinden arıza tanımlamaktan daha anlamlıdır. EPA’nın tarihsel çamur çürütme işletme el kitabı da göstergelerin tek başına kullanılmamasını vurgular. Bununla birlikte eski bir kılavuzdaki sayısal müdahale eşikleri bütün güncel tesislere doğrudan uygulanamaz.[13]
Yükün ani değişmesi, biyokütlenin yeni koşullara uyum sağlamasını güçleştirebilir. Ayrıca yeni besleme akımlarında temizlik ve sanitasyon kimyasalları gibi biyolojik etkinliği baskılayabilecek maddeler bulunabilir. Bu nedenle birlikte çürütme kararı yalnız ek organik madde miktarına dayandırılmamalı; beslemenin kaynağı ve olası inhibitörleri de değerlendirilmelidir.[4]
Gazlar ve çalışma güvenliği
Anaerobik ortamın biyolojik olarak işlevsel olması, çalışanlar için güvenli olduğu anlamına gelmez. Özellikle hidrojen sülfür, solunum sistemi ve merkezi sinir sistemi üzerinde ciddi etkiler oluşturabilen tehlikeli bir gazdır. Düşük derişimlerde algılanabilen koku, sürekli varlığı güvenilir biçimde bildirmez; koku duyusu hızla yorulabilir.[15]
Bu nedenle kokunun kaybolması gazın ortadan kalktığı şeklinde yorumlanmamalıdır. Numune alma ve bakım değerlendirmesinde yalnız sıvının analitik özellikleri değil, gazla karşılaşma olasılığı da dikkate alınmalıdır. Bilinmeyen gaz derişimleri için koruma yaklaşımı, normal çalışma koşullarına ilişkin varsayımlara dayandırılamaz. NIOSH rehberi bu koşulları ayrı bir tehlike durumu olarak ele alır.[15]
Arıtma, stabilizasyon ve hijyenin ayrılması
Anaerobik çürütme organik katıları stabilize edebilir ve patojen miktarını azaltabilir; bu iki sonuç aynı performans ölçütü değildir. EPA’nın çok kademeli çürütme bilgi notunda sıcaklık ve proses düzeninin patojen azaltımı amacıyla değiştirilebildiği örnekler bulunur. Dolayısıyla yalnız oksijensizliğin sağlanması hijyenik yeterlilik kanıtı değildir.[5]
Benzer şekilde biyogaz üretimi, kalan sıvı ve katı ürünlerin bütün kullanım koşullarını karşıladığını göstermez. Çürütülmüş kalıntı hâlâ yönetilmesi gereken bir ürün akımıdır. Nihai değerlendirme, hedeflenen dönüşümün gerçekleşmesi ile çıkışın amaçlanan kullanım veya sonraki arıtma gereksinimlerini karşılamasını ayrı ayrı ele almalıdır.[9]