John Snow ve Broad Street salgını

2 görüntülenme

John Snow ve Broad Street salgını, Londra’nın Soho bölgesinde 1854 yılında yoğunlaşan kolera ölümleriyle ortak bir içme suyu kaynağı arasındaki ilişkinin araştırılmasını ifade eder. İngiliz hekim John Snow, ölüm kayıtlarını ve su tüketimine ilişkin görüşmeleri kullanarak Broad Street’teki halka açık pompanın suyunu salgının başlıca taşıyıcısı olarak değerlendirmiştir. Olay, su güvenliği tarihinde gözleme dayalı araştırmanın koruyucu bir müdahaleye dönüştürülmesinin önemli örneklerinden biridir.[1][3]

Bununla birlikte, olayın yalnızca bir haritaya bakılarak çözüldüğü veya pompa kolu kaldırılır kaldırılmaz salgının sona erdiği anlatısı belgelerin gösterdiğinden daha basittir. Snow’un suyla bulaşma yaklaşımı 1849’da yayımlanmıştı; Broad Street araştırmasındaki önemli tamamlayıcı kanıtları ise din görevlisi Henry Whitehead ve yerel soruşturma sağlamıştır.[2][6] Koleranın bugün Vibrio cholerae bakterisinin bulaştığı su veya gıdalarla yayıldığı bilinmektedir; ancak bu güncel bilgi, 1854 araştırmacılarının aynı mikrobiyolojik kanıtlara sahip olduğu anlamına gelmez.[10]

Soho’nun su altyapısı ve Snow’un yaklaşımı

Salgının merkezi, Soho’da Golden Square yakınındaki Broad Street ile Cambridge Street’in birleştiği çevreydi. Buradaki pompa, su şirketinin borusundan doğrudan su veren bir sokak çeşmesi değil, yerel bir kuyudan su çekmeye yarayan düzenekti. Dolayısıyla Broad Street olayını Thames Nehri’nden alınan şirket suyunun kirlenmesiyle özdeşleştirmek, farklı su kaynaklarını birbirine karıştırır.[1][3]

Mahallenin sorunları yalnızca tek bir kuyudan ibaret değildi. Resmî inceleme, ev drenajındaki eksiklikleri, fosseptikleri ve temizlenmesi güç depolarda tutulan suyu kaydetmiştir. Araştırmacılar kesintisiz temiz su sağlanmasını ve evlerin drenajının iyileştirilmesini önermiştir. Aynı rapor, tehlikeler bilinse bile mülk sahipleriyle yazışmaların ve kurumlar arasındaki yetki ilişkilerinin müdahaleyi geciktirebildiğini anlatır. Böylece altyapının teknik durumu ile onu değiştirebilme yetkisi birbirinden ayrı sorunlar olarak görünür.[8]

Dönemin yaygın açıklamalarından miyazma, hastalığın sağlıksız çevreden yükselen zararlı hava veya buharlarla ilişkili olduğunu varsayıyordu. Snow ise kanalizasyonla kirlenmiş suyun içilmesine odaklandı. Bu düşünceyi Broad Street’teki ölümlerden sonra geliştirmedi: 1849 tarihli metninde kanalizasyon etkisinden uzak su kaynakları sağlanmasını ve hasta bakımı sırasında el temizliğini savunmuştu.[2]

Bu ayrım, temiz çevrenin önemini reddetmek anlamına gelmiyordu. Tartışma, çevresel bozuklukların hastalığı hangi yoldan oluşturduğu üzerindeydi. Fraser, Hughes ve Ludlow’un raporu da su ve drenaj sorunlarını görmüş, fakat salgını açıklarken atmosferin durumuna ve kanalizasyon gazlarına öncelik vermiştir. Aynı çevrenin incelenmesi, araştırmacıların otomatik olarak aynı nedensel sonuca ulaşmasını sağlamamıştır.[8]

Salgının ve araştırmanın zaman çizelgesi

Broad Street salgını için tek bir başlangıç günü vermek dikkat gerektirir. Bölgede önceden de kolera görülmekteydi; ani yoğunlaşma 31 Ağustos’u 1 Eylül 1854’e bağlayan gece gerçekleşti. Hastalığın başladığı gün, ölüm günü ve ölümün kayda geçirildiği gün aynı değildir. Bu ayrım, hem salgının hızını hem de müdahalenin zamanını değerlendirmek için gereklidir.[1][9]

Tarih Belgelenen olay
1849 Snow’un su ve dışkıyla bulaşmaya ilişkin yaklaşımı yayımlandı.[2]
31 Ağustos–1 Eylül 1854 gecesi Broad Street çevresinde hastalık aniden yoğunlaştı.[1]
3 Eylül 1854 Snow, pompa suyunu inceledi; az miktarda görünür organik kirlilik bulması nedeniyle hemen kesin sonuca varmadı.[3]
7–8 Eylül 1854 Snow, 7 Eylül akşamı bulgularını yerel Board of Guardians’a sundu; pompanın kolu ertesi gün kaldırıldı.[3]
23 Eylül 1854 İlk araştırmasını anlatan mektubu yayımlandı.[3]
4 Aralık 1854 Broad Street ölüm haritasının ilk belgelenmiş sunumu yapıldı.[5]
1855 ilkbaharı Whitehead’in araştırması ve kuyu çevresindeki incelemeler kirlenme yolunu aydınlattı.[4][6]

Snow’un 1855 kitabındaki Tablo I, 19 Ağustos–30 Eylül dönemi için toplam 616 ölüm içerir. Bu, Londra’nın bütün kolera ölümleri değildir. Whitehead’in geriye dönük anlatısında ise yaklaşık 700 kişilik bir büyüklük verilir. Bu iki sayı, kapsam ve derleme çerçevesi açıklanmadan aynı kesin toplamın alternatifleri gibi kullanılmamalıdır.[1][9]

Whitehead, ölümcül hastalık başlangıçlarının 1 Eylül’de, ölümlerin ise 2 Eylül’de en yoğun olduğunu belirtir. Böyle bir gecikme, ölüm eğrisinin bulaşma veya hastalık başlangıcı eğrisiyle özdeş olmadığını gösterir. Yalnız ölüm tarihleriyle hazırlanmış bir zaman çizelgesi, kaynakla temasın ne zaman gerçekleştiğini doğrudan vermez.[9]

Su kaynağıyla ilişkinin kurulması ve müdahalenin sınırı

Snow’un ilk araştırması, pompanın yakınında çok sayıda ölüm olduğunu fark etmekten daha ileri gidiyordu. Kayıtlardaki adresleri ziyaret ederek ölen kişilerin hangi suyu içtiğini sordu. Başka pompalara daha yakın oturan bazı ailelerin yine de Broad Street suyunu tercih ettiğini öğrendi. Böylece fiziksel yakınlık ile gerçek su tüketimini birbirinden ayırmaya çalıştı.[3]

Yakındaki kurumlar özellikle açıklayıcı karşılaştırmalar sundu. Poland Street’teki yoksullar yurdu, çevresindeki sokaklara göre daha az etkilenmişti ve Broad Street’ten su getirtmiyordu. Yakın bir bira fabrikasının çalışanları için de ağır kolera bildirilmemişti; işletmenin başka su kaynakları vardı. Bunlar kontrollü deney değildi, fakat aynı çevrede bulunmanın tek başına hastalık dağılımını açıklamadığını gösteren gözlemlerdi. Bira fabrikası örneği, alkolün koruyucu olduğunu kanıtlayan bir deney olarak okunamaz.[1]

Bu araştırma yöntemi bakımından önemli nokta, yalnız hipoteze uyan ölümleri toplamak değil, beklentiye uymayan durumları da açıklamaya çalışmaktır. Pompanın yanında bulunup hastalanmayanlarla uzakta bulunup suyu tüketenler, yerleşim adresinin maruziyetin eksiksiz ölçüsü olmadığını ortaya koyuyordu. Bununla birlikte, bir kişinin su içtiğinin sonradan öğrenilememesi, kesinlikle içmediği anlamına da gelmez; görüşme bilgisi ile doğrudan gözlem aynı kanıt türü değildir.[1][3]

Pompa kolunun kaldırılması belgelenmiş, fakat etkisinin büyüklüğü kesin ölçülmemiştir. Snow’un 23 Eylül mektubu, hastalık sayısının bu işlemden önce azalmaya başladığını açıkça söyler. Snow ayrıca mahalleden ayrılan nüfusun bu azalmaya ne ölçüde katkıda bulunduğunu belirleyemediğini belirtmiştir. Dolayısıyla müdahalenin ardından düşüş görülmesi, bütün düşüşün müdahaleden kaynaklandığını göstermez.[3]

Kolun kaldırılması, şüpheli kaynaktan su çekilmesini durdurmaya yönelik bir önlemdi; kuyuyu arıtmadı veya kirlenmenin fiziksel nedenini onarmadı. Tarihsel önemi, tehlike bütünüyle açıklanmadan erişimin kısıtlanabilmesindedir. Ancak bu anlamlı önlem ile “salgın tek hareketle durduruldu” önermesi aynı değildir.[3][4]

Whitehead’in araştırması ve kuyunun kirlenmesi

St. Luke’s Kilisesi’nde görevli Henry Whitehead, mahalleyi ve aileleri tanıması sayesinde soruşturmaya farklı bir erişim sağladı. Başlangıçta pompa açıklamasına ikna olmamıştı. Haneleri tekrar tekrar ziyaret etti; ölenlerin yanında iyileşenleri ve hastalanmayanları da araştırdı. Yerel ilişkiler, ilk görüşmede alınan bilgilerin denetlenmesini ve taşınmış kişilere ulaşılmasını kolaylaştırdı.[6]

Bu katkı, Snow’un vardığı sonucu yalnızca destekleyen bir tanıklıktan ibaret değildi. Karşıt bir başlangıç görüşünden hareket eden araştırmacının aynı su kaynağına yönelmesi, bağımsız bir doğrulama oluşturdu. Whitehead’in çalışması, salgın araştırmasında güven ilişkilerinin ve ayrıntılı hane bilgisinin sayısal kayıtların tamamlayıcısı olabileceğini gösterir.[6]

Kirlenmenin fiziksel açıklaması ise 40 Broad Street’teki atık çukuru ve drenajın incelenmesiyle güçlendi. 1855 yerel komite raporu, bozuk ve tıkanmış yapının sıvıların çevredeki toprağa, oradan kuyuya sızmasına izin verdiğini bildirir. Salgından hemen önce ishalli bir bebeğin kirlenmiş bezleriyle ilişkili yıkama sularının buraya döküldüğü de kaydedilmiştir. Buna karşılık rapor, bebeğin hastalığının gerçekten kolera olup olmadığı konusunda açıkça kuşku bırakır.[4]

Bu nedenle bebeği laboratuvarla doğrulanmış “ilk vaka” olarak sunmak doğru değildir. Belgelerin desteklediği açıklama, belirli bir haneden kuyuya olası bulaşma zinciri ve buna uygun bir altyapı kusurudur. Hangi kişinin salgını başlattığı sorusu, suyun salgındaki rolünden daha dar ve daha belirsiz bir sorudur.[4]

Komite de iki düzeyi ayırmıştır: yoğun salgını kirli kuyu suyunun kullanımına bağlarken suyun hastalığı tam olarak nasıl oluşturduğu konusunda tek bir hipotezi benimsememiştir. Günümüzdeki dışkı–ağız bulaşması bilgisi bu yolu anlaşılır kılar; ancak geçmişte alınmış bir örneğin mikrobiyolojik incelemesi yerine geçmez.[4][10]

Harita, karşılaştırmalı kanıt ve tarihsel miras

Snow’un haritası, evlerin yanındaki kısa çizgilerle ölüm dağılımını gösteriyordu. Bununla birlikte, haritanın ilk belgelenmiş sunumu 4 Aralık 1854’tür; pompa kolunun kaldırılmasından sonradır. Tarih araştırmaları, su hipotezinin haritadan doğduğu anlatısını bu kronoloji nedeniyle reddeder. Harita, önceden geliştirilmiş ve görüşmelerle sınanmış açıklamanın görsel sunumuydu.[5]

1855’te yayımlanan sürümler de aynı değildir. Yerel rapordaki sürüm, Broad Street pompasına yürüme mesafesi bakımından daha yakın alanı gösteren bir sınır eklemiştir. Bu sınır, suya erişimi yorumlamaya yardımcı olur; herkesin en yakın pompayı kullandığını kanıtlamaz. Haritadaki kümelenme, nüfusun dağılımı ve kişilerin gerçek su tüketimi olmadan tek başına nedensellik testi sayılamaz.[5]

Broad Street ayrıca Snow’un Güney Londra araştırmasıyla karıştırılmamalıdır. İkinci araştırmada, Lambeth ile Southwark and Vauxhall şirketlerinin hizmet verdiği evler karşılaştırılmıştır. Şirketlerin boruları aynı sokaklarda iç içeydi; Lambeth su alımını Thames Ditton’a, Londra kanalizasyonunun etkisinden uzak bir noktaya taşımıştı. Snow’un 1856 makalesi, kaynaklara göre ölüm karşılaştırmalarını ayrıntılandırır. Buradaki araştırma bir sokak kuyusunun kullanıcılarıyla değil, farklı şirket sularına erişen nüfuslarla ilgilidir.[7]

İki araştırma birbirini tamamlar: Broad Street yerel ve yoğun bir olayda tüketim bağlantılarını; Güney Londra ise daha geniş bir nüfusta su kaynağına göre farklılaşmayı inceler. İkincisinin gözlemsel niteliği unutulmamalıdır. Farklı su kaynaklarına sahip grupların karşılaştırılması, araştırmacının insanları rastgele gruplara ayırdığı bir deney değildir.[7]

Olayın kabulü de hemen gerçekleşmemiştir. Yerel soruşturma, maliyet ve mahallenin ticari itibarına ilişkin kaygılarla karşılaşmıştır. Bu durum, kanıt üretiminin yalnız bilimsel açıklamalar arasında değil, kaynak ayırma ve kamusal sorumluluk tartışmaları içinde ilerlediğini gösterir.[6]

Broad Street’in su tarihi açısından kalıcı önemi, tek başına bir harita veya pompa simgesinden çok, birbirini denetleyen kanıt türlerindedir: kayıt, görüşme, karşılaştırma ve altyapı incelemesi. Bugünkü kolera kontrolünde de güvenli su, sanitasyon, hijyen ve hastalık izlemi birlikte ele alınır. Bu süreklilik, 1854’te bütün modern uygulamaların kurulmuş olduğu anlamına değil, su kaynağını hastalık örüntüsüyle birlikte incelemenin önemine işaret eder.[10]

Kaynakça

  1. John Snow — On the Mode of Communication of Cholera, ikinci baskı, 1855 — https://www.gutenberg.org/files/72894/72894-h/72894-h.htm
  2. Bodleian Libraries — On the Mode of Communication of Cholera: John Snow, 1849 — https://visit.bodleian.ox.ac.uk/sites/default/files/bodwhatson/documents/media/mim-communication-cholera.pdf
  3. John Snow — The Cholera near Golden-Square, and at Deptford, Medical Times and Gazette, 23 Eylül 1854 — https://johnsnow.matrix.msu.edu/documentUploads/15-78-1EA/15-78-1EA-22-1854-09-23.PDF
  4. Cholera Inquiry Committee — Report on the Cholera Outbreak in the Parish of St. James, Westminster, during the Autumn of 1854, 1855 — https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1c/Report_on_the_cholera_outbreak_in_the_Parish_of_St._James%2C_Westminster%2C_during_the_autumn_of_1854_%28IA_b21780778%29.pdf
  5. Howard Brody ve diğerleri — Map-making and Myth-making in Broad Street: The London Cholera Epidemic, 1854, The Lancet 356, 2000, s. 64–68 — https://www.globalhealthlearning.org/sites/default/files/page-files/Brody_SnowCholera%20article.pdf
  6. S. P. W. Chave — Henry Whitehead and Cholera in Broad Street, Medical History 2, 1958, s. 92–108 — https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A8A932F788DB7A519D832F49AEA69C76/S0025727300023504a.pdf/div-class-title-henry-whitehead-and-cholera-in-broad-street-div.pdf
  7. John Snow — Cholera and the Water Supply in the South Districts of London, in 1854, Journal of Public Health and Sanitary Review, Ekim 1856, s. 239–257 — https://johnsnow.matrix.msu.edu/documentUploads/15-78-224/15-78-224-22-JPHSR-1856-10-Snow.pdf
  8. D. Fraser, Thomas Hughes ve J. M. Ludlow — Report of the Outbreak of Cholera in the Sub-districts of Berwick Street, Golden Square, and St. Anne’s, 1855 — https://johnsnow.matrix.msu.edu/documentUploads/15-78-241/15-78-241-22-1855-BoH-F,H,LReport.pdf
  9. Henry Whitehead — The Broad Street Pump: An Episode in the Cholera Epidemic of 1854 — https://wellcomecollection.org/works/pv2k6z8x/items
  10. Dünya Sağlık Örgütü — Cholera — https://www.who.int/health-topics/cholera
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/john-snow-ve-broad-street-salgini/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp