Analitik geri kazanım deneyi, bir numuneye bilinen miktarda hedef bileşen, yani analit eklenerek analiz sonucundaki artışın beklenen artışla karşılaştırıldığı bir yöntem performansı ve kalite kontrol deneyidir. İngilizcede spike recovery, gerçek numune kullanıldığında ise matrix spike terimleriyle anılır. Su analizinde amaç, yalnız standart çözeltide çalışan bir yöntemin gerçek suyun bileşimi içinde de eklenen analiti uygun biçimde ölçüp ölçemediğini incelemektir. Hesapta, numunenin katkı yapılmadan önce içerdiği analitin ölçülen katkısı ayrılır.[1][2]
Deneyin anlamı katkının hangi aşamada yapıldığına bağlıdır. Ekstraksiyon veya parçalama öncesindeki katkı ile ölçüme hazır çözeltiye yapılan katkı aynı işlemleri sınamaz. Bu nedenle geri kazanım yüzdesi, kendiliğinden saf bir ekstraksiyon verimi veya cihaz doğruluğu olarak yorumlanamaz. Uygun sonuç, numunedeki bütün kimyasal biçimlerin eksiksiz ölçüldüğünü de tek başına göstermez. Kabul değerlendirmesi; analit, matris, derişim düzeyi, yöntem sürümü ve eşlik eden kalite kontrol sonuçlarıyla birlikte yapılır; bütün su analizleri için geçerli tek bir yüzde aralığı yoktur.[1][3][4]
Deneyin amacı ve kalite kontrol içindeki yeri
Matris, hedef analit dışında numuneyi oluşturan bileşenlerin bütünüdür. Gerçek numuneye bilinen analit eklenmesi, bu bileşimin ölçüm sürecindeki etkisini araştırır. Bunun için aynı numuneden alınan katkısız ve katkılı analiz payları, tanımlanmış işlemlerden geçirilir. Katkısız pay, doğal analit düzeyini; katkılı pay ise bu düzeyin üzerine eklenen miktarın ölçülen karşılığını sağlar. Geri kazanım, bu iki sonucun farkına dayanır; yalnız katkılı numunenin toplam derişiminin beklenen katkıya bölünmesi değildir.[2]
Deneyin doğru yorumlanabilmesi için farklı kontrol numunelerinin görevleri ayrılmalıdır. Yöntem veya reaktif körü, numune yerine kullanılan uygun boş ortamın işlem basamaklarından geçirilmesiyle hazırlanır ve bulaşmayı araştırır. Katkılı kör veya uygun bağlamda laboratuvar kontrol numunesi, temiz ortamda bilinen analitin yöntemden geçirilmesini sınar. Matris katkısı ise gerçek numunenin etkisini içerir. Temiz ortam kontrolü başarılı, gerçek numune katkısı başarısızsa matrisle ilişkili bir sorun olasılığı güçlenir; bu karşılaştırma, tek bir geri kazanım sayısından daha açıklayıcıdır.[2][3]
Matris katkısı tekrarı, aynı numuneden ayrı hazırlanmış ikinci bir katkılı analiz payıdır. MS/MSD olarak gösterilen bu çift, katkı geri kazanımı yanında hazırlama ve analiz tekrarlarının uyumunu değerlendirmeye yardımcı olur. Aynı çözeltiyi art arda okutmak ise yeniden numune alma, katkılama ve hazırlama basamaklarını tekrarlamadığından aynı kesinlik bilgisini sağlamaz. EPA 8000D, MS/MSD çiftlerini veya katkısız numune tekrarını ayrı deney düzenleri olarak ele alır.[3]
Bu kontroller birbirinin yerine geçmez. Örneğin iyi geri kazanım, körde bulaşma bulunmadığını kanıtlamaz; iki katkılı sonucun birbirine yakın olması da ikisinin doğru olduğunu göstermez. Geri kazanım ve kesinlik, farklı sorulara yanıt verir: ilki eklenen miktarın beklenen karşılığını, ikincisi sonuçların birbirine yakınlığını inceler. Bu ayrım, özellikle tek bir başarılı kontrolün tüm analiz serisini açıklamak için kullanılmasını önler.[1][3]
Matris katkılama deneyinin tasarlanması
Ölçülen büyüklüğün ve analit biçiminin seçilmesi
Deneyden önce hangi büyüklüğün raporlanacağı belirlenir: çözünmüş element, yönteme göre toplam geri kazanılabilir element, ortofosfat veya parçalama sonrasında belirlenen fosfor gibi tanımlar aynı değildir. Katkı standardının bileşimi ve eklenme aşaması, sınanmak istenen büyüklükle uyumlu olmalıdır. Yöntemin yalnız belirli bir kimyasal biçimi ölçmek üzere tasarlanmış olması, diğer biçimlerin geri kazanılmamasını kendiliğinden yöntem hatası yapmaz.[1][2]
Fosfor analizi bu ayrımın somut örneğidir. EPA 365.1’de doğrudan renk oluşturan tür ortofosfattır; diğer fosfor biçimleri için uygun hidroliz veya parçalama gerekir. Bu mekanizmadan çıkan sonuç şudur: ortofosfat katkısının başarıyla ölçülmesi, başka fosfor biçimlerinin dönüştürülme verimini tek başına sınamaz. Katkı bileşiğinin hangi işlem basamağına gerçekten meydan okuduğu açıkça belirtilmelidir.[7]
Temsil edici analiz payları ve katkı düzeyi
Katkılı ve katkısız paylar aynı numuneyi temsil etmelidir. Numune heterojenliği, özellikle askıda madde içeren sularda, iki pay arasındaki farkın yalnız eklenen analitten kaynaklandığı varsayımını zayıflatabilir. EPA 200.8, homojenliğin ve matrisin kimyasal yapısının geri kazanım değerlendirmesine etkisini özellikle belirtir. Deney kayıtlarında numune karıştırma, pay ayırma ve katkı zamanı bu nedenle önem taşır.[2]
Katkı miktarı, doğal analit düzeyine göre fark edilebilir bir artış oluşturmalı; buna karşılık katkılı sonuç, yöntemin geçerli çalışma aralığının dışına taşmamalıdır. Çok küçük artış, iki büyük sayının farkına dayanan kararsız bir hesap yaratabilir. Çok yüksek katkı ise düşük derişimdeki performansı temsil etmeyebilir. Deney, yalnız kolay ölçülen yüksek bir düzeyi değil, sonuçların kullanılacağı derişim bölgesini de değerlendirecek biçimde planlanır.[1][3]
Standart çözeltinin derişimi, eklenen hacim, çözücü bileşimi ve son hacim kayıt altına alınır. Eklenen çözeltinin numuneyi seyreltmesi hesapta dikkate alınmalıdır. Katkılı ve katkısız paylara farklı hacim işlemleri uygulanmışsa sonuçların doğrudan çıkarılması yerine ortak bir numune temelinde karşılaştırılması gerekir. Bu, ayrıca bir kabul kuralı değil, geri kazanım denklemindeki iki terimin karşılaştırılabilir olmasının matematiksel koşuludur.[2][3]
Yöntem geçerli kılma çalışması ile rutin kontrol aynı genişlikte olmak zorunda değildir. Yöntemin kapsamını değerlendiren çalışma farklı matrisleri ve analit düzeylerini kapsarken, rutin katkı belirli numune veya analiz grubundaki performansı izler. Tek numunede elde edilen değer, farklı kaynaklardan gelen bütün suların ortak geri kazanımı olarak kullanılamaz.[1][6]
Geri kazanım hesabı ve sonuçların karşılaştırılması
Katkılı ve katkısız sonuçlar aynı derişim ve hacim temeline getirildiğinde yaygın hesap şöyledir:[1][2]
$$R=\frac{C_{\mathrm{katkılı}}-C_{\mathrm{katkısız}}}{C_{\mathrm{eklenen}}}\times100$$
Burada \(R\), yüzde olarak geri kazanım; \(C_{\mathrm{katkılı}}\), katkılı payda ölçülen analit derişimi; \(C_{\mathrm{katkısız}}\), katkısız payda ölçülen derişim; \(C_{\mathrm{eklenen}}\) ise aynı hesap temelindeki teorik derişim artışıdır. Üç derişim de örneğin µg/L veya mg/L olarak aynı birimde ifade edilir. Pay ve paydanın birimleri sadeleşir; sonuç boyutsuz bir oranın yüzde gösterimidir. Farklı kimyasal raporlama temelleri de eşitlenmelidir; örneğin fosfor olarak verilen bir sonuçla fosfat olarak verilen bir miktar doğrudan birbirinden çıkarılamaz.[2][7]
Hacim ve seyreltme düzeltmesi
Hacim değişiminin anlamı basit bir kütle dengesiyle gösterilebilir. Başlangıçtaki numune payının hacmi \(V_0\), katkı standardının derişimi \(C_{\mathrm{std}}\), eklenen standart hacmi \(V_s\) ve ölçülen çözeltinin son hacmi \(V_f\) olsun. Analit içermeyen seyreltici kullanıldığı ve eklenen analitin tamamının son çözeltiye aktarılmasının beklendiği durumda, son çözelti temelindeki teorik katkı:
$$C_{\mathrm{eklenen},f}=\frac{C_{\mathrm{std}}V_s}{V_f}$$
olur. Standart derişimi µg/L, iki hacim de aynı hacim birimindeyse sonuç µg/L’dir. Ancak katkısız sonuç başlangıç numunesi temelinde \(C_0\) olarak verilmişse, katkılı son çözeltideki karşılaştırılabilir doğal analit terimi \(C_0V_0/V_f\) olur. Bu tanımlarla aynı hesabın açık biçimi:
$$R=\frac{C_{\mathrm{katkılı},f}-C_0\frac{V_0}{V_f}}{\frac{C_{\mathrm{std}}V_s}{V_f}}\times100$$
şeklindedir. Bu eşitlik, temel geri kazanım denklemine hacim temelinin açıkça yazılmasından türetilmiştir; ayrı bir standart yöntem veya cihaz algoritması değildir. Ara hacimlerin yalnız belirli bir kısmının aktarıldığı, birden fazla seyreltmenin yapıldığı veya sonuçların yazılım tarafından başlangıç numunesine çevrildiği durumlarda gerçek aktarım zinciri izlenir. Sonuç zaten başlangıç numunesi temelindeyse son hacim düzeltmesinin yeniden uygulanması hatalıdır.
Yüzdenin anlamı ve tekrarların uyumu
İdealize hesapta %100, ölçülen artışın teorik artışa eşitliğidir. %100’ün üzerindeki sonuç, maddesel olarak eklenenden fazla analit geri alındığı anlamına gelmek zorunda değildir; artmış yanıt, girişim veya ölçüm değişkenliğiyle ilişkili olabilir. Negatif değer ise katkılı sonucun katkısızdan düşük olduğu bir fark hesabını gösterir; fiziksel bir negatif verim olarak yorumlanmaz. Her iki durum da önce hesap temelinin ve deney verilerinin incelenmesini gerektirir.[1][2]
Tekrarların değerlendirilmesinde geri kazanım yüzdesiyle bağıl yüzde farkı karıştırılmaz. EPA 8000D, MS/MSD için bağıl yüzde farkını, yani RPD’yi, geri kazanım yüzdelerinden değil ölçülen derişimlerden hesaplar. Böylece katkının beklenen miktara yakınlığı ile iki ayrı hazırlamanın uyumu farklı göstergeler olarak korunur. Derişimler sıfıra yaklaştığında yüzde temelli farkların yorumunun güçleşmesi de göz önünde bulundurulur.[3]
Numune hazırlama verimi ile cihaz yanıtının ayrılması
Hazırlama öncesi katkı, analitin ekstraksiyon, parçalama veya ilgili diğer hazırlama işlemlerinden önce eklenmesidir. Bu düzen, eklenen analitin katkı noktasından sonraki işlem zincirindeki davranışını sınar. Hazırlama sonrası katkı ise ölçüme hazır özüt veya çözeltiye yapılır; daha önce tamamlanmış işlemlerdeki kayıpları sınayamaz. EPA 6020B, uygun koşullarda hazırlama sonrası katkıyı, başarısız matris katkılarının araştırılmasında kullanılan ek kontroller arasında tanımlar.[4]
Bu fark, sonuçların yorumunda bir sınır çizer. Hazırlama öncesi katkı düşük, hazırlama sonrası katkı uygun olduğunda, incelenmesi gereken bölge hazırlama işlemleri veya katkının bu işlemlerdeki davranışıdır. Her ikisi de düşükse ölçüm çözeltisindeki matris etkisi ya da başka analitik sorunlar araştırılır. Bunlar nedenin kesin kanıtı değil, deneyin hangi aşamaya duyarlı olduğundan çıkarılan tanısal yönlendirmelerdir; karşılaştırılan payların ve ölçüm koşullarının uyumlu olması gerekir.[4]
Toplam katkı geri kazanımına bu nedenle doğrudan “ekstraksiyon verimi” denmesi yanıltıcı olabilir. Hazırlama boyunca analitin bir kısmı kaybolurken, son çözeltideki matris cihaz yanıtını artırıyorsa iki etki birbirini kısmen dengeleyebilir. Tersine, analit çözeltiye bütünüyle geçmiş olsa bile sinyal baskılanması düşük görünür geri kazanım oluşturabilir. Tek yüzde, bu etkilerin hangisinin baskın olduğunu ayıramaz.[1][4][5]
Ayrıca sonradan eklenen analit, numunede başlangıçtan beri bulunan analitle aynı durumda olmayabilir. Doğal analit matrise daha güçlü bağlanmışken yeni katkı daha kolay ölçülebilir durumda kalabilir. Bu durumda katkının iyi geri kazanılması, doğal analitin aynı verimle ayrıldığını göstermez. Uygun matris referans malzemeleri ve bağımsız yöntem karşılaştırmaları bu temsil sorununu incelemek için tamamlayıcı kanıt sağlayabilir.[1][6]
Katkılama zamanı aynı zamanda deneyin geçmişe dönük sınırıdır: laboratuvarda eklenen analit, eklenmeden önceki numune alma ve taşıma dönemini yaşamamıştır. Dolayısıyla bu katkıdan, önceki dönemde kayıp bulunmadığı sonucu çıkarılamaz. “Tüm yöntem geri kazanımı” ifadesi kullanıldığında bile deneyin gerçekten kapsadığı başlangıç ve bitiş noktaları belirtilmelidir.[6]
Kalibrasyon, standart ekleme ve girişimler
Matris katkısı ile standart ekleme kalibrasyonu, ikisinde de bilinen analit eklenmesine karşın farklı amaçlara sahiptir. Matris katkısında, geçerli kalibrasyonla bulunan derişim artışının beklenen karşılığı değerlendirilir. Standart eklemede ise numune içindeki eklemelerden elde edilen yanıt ilişkisi, başlangıç analit derişiminin hesaplanmasında kullanılır. Birincisi kalite kontrol deneyi, ikincisi bir kalibrasyon yaklaşımıdır; birinin yapılmış olması diğerinin bağımsız doğrulaması sayılmaz.[1][5]
Dış kalibrasyonla gerçek numune arasında iki temel girişim türü ayrılabilir. Oransal etki, analitin belirli miktarına karşı oluşan yanıtı, dolayısıyla kalibrasyon eğimini değiştirir. Sabit veya eklemeli girişim ise analit miktarından bağımsız bir taban sinyali ekler. Standart ekleme uygun koşullarda oransal etkiyi karşılayabilir; sabit girişimi kendiliğinden ortadan kaldırmaz. İlgili aralıkta doğrusallık ve sabit girişimin ayrıca kontrolü gerekir.[5]
Bu ayrım, geri kazanım deneyinin önemli bir kör noktasını da matematiksel olarak gösterir. Katkılı ve katkısız ölçümlerde aynı büyüklükte kalan eklemeli girişim, iki sonuç çıkarıldığında sadeleşebilir. Böylece eklenen analitin artışı uygun görünürken katkısız numunenin mutlak sonucu hâlâ yanlı olabilir. Bu, iyi katkı geri kazanımının neden tek başına seçicilik kanıtı olmadığını açıklar. Sonuç, yalnız fark ölçümünün yapısından çıkar; girişimin her gerçek numunede sabit kalacağı varsayılamaz.[5]
Ham cihaz sinyaliyle raporlanan derişim de ayrılmalıdır. Optik ölçümde absorbans, geçirgenlik yüzdesiyle aynı büyüklük değildir; dalga boyu ve optik yol ise ölçüm koşullarıdır. Geri kazanımın yüzdesi bunların hiçbiriyle özdeş değildir. Numune ve katkılı pay farklı optik koşullarda ölçülmüşse ortak derişim temelinin geçerliliği gösterilmeden ham sinyal farkı kullanılamaz. Aynı ilke, başka tekniklerde farklı yanıt ölçekleri veya kalibrasyon işlevleri için de geçerlidir.[1]
İç standart kullanılması ayrıca değerlendirilir. Örneğin ICP-MS yöntemleri iç standart yanıtlarını matris baskılanması ve cihaz davranışı açısından izler. Bununla birlikte iç standartla düzeltilmiş bir sonucun bulunması, bütün girişimlerin giderildiğini göstermez; yöntem, yanıtların ve ek girişim kontrollerinin de incelenmesini ister.[4]
Yönteme bağlı kabul ölçütleri ve sapmaların incelenmesi
Bir geri kazanım sonucunun kabulü, önceden belirlenmiş yöntem ve kalite hedefleriyle karşılaştırılarak kararlaştırılır. Yalnız “%100’e yakın” ifadesi yeterli değildir. Aynı yöntemin farklı kontrol numunelerinde bile farklı sınırlar bulunabilir. Aşağıdaki değerler evrensel öneriler değil, belirtilen belgelerdeki uygulama örnekleridir.[2][3][7]
| Belge ve kontrol | Belirtilen ölçüt | Yorum sınırı |
|---|---|---|
| EPA 200.8, Rev. 5.4; laboratuvar katkılı numune matrisi | %70–130 | Bölüm 9.4.3’teki LFM değerlendirmesi içindir.[2] |
| EPA 200.8, Rev. 5.4; katkılı kör | %85–115 | Bölüm 9.3.2’de temiz ortamda laboratuvar performansını sınar.[2] |
| EPA 365.1, Rev. 2.0; laboratuvar katkılı numune matrisi | %90–110 | Bölüm 9.4.2’de fosfor yöntemi için belirtilmiştir.[7] |
| EPA 6020B, Rev. 2; hazırlama sonrası matris katkısı | Bilinen değere göre ±%25 veya laboratuvarca oluşturulmuş sınırlar | Bölüm 9.13.2’deki uygulama koşullarına bağlı ek incelemedir.[4] |
Bu karşılaştırma, örneğin %70–130 aralığının her su analizine aktarılmasının neden yanlış olduğunu gösterir. Sonuç, kullanılan belgeye ve kontrol türüne göre farklı değerlendirilebilir. Analit derişimi ve matris de önemlidir: belirli bir düzeyde oluşturulmuş performans sınırları, çok farklı bir katkı düzeyine otomatik uygulanmaz.[3]
EPA 8000D, uygun durumlarda matris ve analite özgü laboratuvar performans verilerinden kontrol sınırları geliştirilmesini ele alır. Ancak geniş sınırlar, yanlış yöntem veya uygun olmayan katkı düzeyi seçimini meşrulaştırmaz. Yeni sonucu geçerli göstermek için sınırların geriye dönük değiştirilmesi de uygun değildir; değerlendirmede analiz zamanında yürürlükte olan sınırlar kullanılır. Benzer olmayan matrislerin ve hazırlama tekniklerinin verileri gerekçesiz biçimde birleştirilmez.[3]
Sınır dışı sonuçta önce hesap, birim, hacim ve standart hazırlama kayıtları; ardından körler, temiz ortam kontrolleri, kalibrasyon ve cihaz yanıtları incelenir. Gerekli işlem, sorunun hangi aşamada olduğuna göre yeniden ölçüm, yeniden hazırlama veya matris etkisini araştıran ek deney olabilir. Uygunluk sağlanana kadar gerekçesiz tekrar yapmak yerine ilk sonucun ve düzeltici işlemin izi korunur.[3][4]
Sürüm bilgisi de bu kararın parçasıdır. EPA’nın mevcut ABD Clean Water Act dizinleri, 200.8 için Rev. 5.4, 1994; 365.1 için Rev. 2.0, Ağustos 1993 belgelerini listeler. Eski yayın tarihi tek başına yürürlükten kalkma anlamına gelmez. Bununla birlikte bu ABD yöntem listeleri, Türkiye’deki belirli bir uygunluk analizinin yöntem veya kabul şartını kendiliğinden belirlemez.[8][9]
Tespit sınırı, belirsizlik ve raporlamanın sınırları
Geri kazanım hesabı iki ölçümün farkını içerdiğinden, küçük katkılarda ölçüm değişkenliğine duyarlı hâle gelir. Özellikle doğal analit düzeyi yüksek, eklenen miktar küçükse sonuçlardaki küçük değişmeler geri kazanım yüzdesini büyük ölçüde değiştirebilir. EPA 200.8, eklenen analit derişiminin numunenin doğal derişiminin %30’undan küçük olduğu durumda geri kazanım hesabını zorunlu tutmaz. Bu, yalnız söz konusu yöntemin koşuludur; bütün analizler için genel eşik değildir.[2]
Tespit sınırı, düşük düzeyde analitin varlığını ayırt etme yeteneğiyle; tayin sınırı ise nicel sonucun gerekli performansla verilebildiği alt düzeyle ilişkilidir. Tek bir yüksek düzey katkısının uygun çıkması, bu alt sınırları doğrulamaz. Düşük düzey performansı, o düzeylere uygun tekrarlar ve ilgili istatistiksel değerlendirmeyle ayrıca incelenir. Katkısız sonuç raporlama sınırının altındaysa bu durumun hesapta nasıl ele alındığı belirtilmeli; raporlanan “tespit edilmedi” ifadesi açıklama yapılmadan kesin sıfırla eşitlenmemelidir.[1]
Belirsizlik değerlendirmesi yalnız cihazın ardışık okumalarının saçılımından ibaret değildir. Geri kazanımın farklı matrisleri ve analit düzeylerini temsil etmesi, eklenen analitin doğal analite benzer davranması ve bir düzeltme uygulanıyorsa düzeltme faktörünün belirsizliği de önemlidir. İyi geri kazanım, belirsizliğin sıfır olduğu anlamına gelmediği gibi, %100’den sapma da tek başına bütün ölçüm hatasının sayısal karşılığı değildir.[6]
Geri kazanımla düzeltme, kalite kontrol amacıyla geri kazanım hesaplamaktan ayrı bir karardır. Tek bir matris katkısından elde edilen yüzdeliğe dayanarak numune sonucunu otomatik biçimde bölmek, doğal analitin aynı geri kazanıma sahip olduğu varsayımını ekler. Bu varsayım deneyle desteklenmemiş olabilir. Düzeltme; kullanılan yöntem, ölçülen büyüklük, geçerli gereklilikler ve yeterli temsil verisiyle gerekçelendirilmelidir. IUPAC rehberi de kalite kontrol ile düzeltme değeri türetmenin farklı veri gereksinimleri olduğunu belirtir.[6]
İzlenebilir bir kayıtta en azından numune ve analit kimliği, yöntem ve revizyonu, katkı bileşiği ve çözeltisi, eklenen miktar, katkılama aşaması, analiz payı ve son hacimler, katkısız ve katkılı sonuçlar, seyreltmeler, hesaplanan geri kazanım ve kullanılan kabul ölçütü bulunur. Eşlik eden kontrol sonuçları, yapılan tekrarlar ve sonucun herhangi bir geri kazanım düzeltmesi içerip içermediği de açıklanır.[3][6]
Sonuçta analitik geri kazanım deneyi, belirli bir numune, katkı ve işlem zincirine ilişkin performans kanıtıdır. Başarılı bir deney, tek başına suyun sağlık açısından güvenli olduğunu, bütün kirleticilerin ölçüldüğünü veya herhangi bir mevzuat sınırına uyulduğunu göstermez. Uygunluk yorumu, geçerli analitik sonuçların ilgili sınırlar ve karar koşullarıyla ayrıca değerlendirilmesini gerektirir.[1][6]