Su bilançosu, İngilizce water balance, belirlenmiş bir sistem sınırı içinde ve belirli bir dönemde su girişlerinin, çıkışlarının ve depolanan su miktarındaki değişimin birlikte hesaplanmasıdır. Temelinde suyun korunumu bulunur: girişlerle çıkışlar arasındaki fark, sistemdeki su stokunun değişimiyle açıklanmalıdır. Uygulamada ölçüm ve tahminlerin karşılaştırılması, açıklanamayan farkların da görünür olmasını sağlar.[1]
Su yönetiminde bilanço; suyun nereden geldiğini, hangi kullanım veya çıkışlara yöneldiğini ve kayıtların ne ölçüde tutarlı olduğunu değerlendiren bir araçtır. Bir tesisin kullanım dağılımını incelemek için hazırlanabileceği gibi bir havzanın ya da içme suyu sisteminin miktar hesabında da kullanılabilir. Ancak bu ölçeklerin bileşenleri ve “kayıp” tanımları aynı değildir.[2][3][5]
Güvenilir bir bilanço yalnızca toplamların eşitlenmesi değildir. Sınırın, veri döneminin, ölçülen ve tahmin edilen bileşenlerin açıklanmasını gerektirir. Bu nedenle sonuç, tek bir kayıp yüzdesinden çok, hesapla birlikte sunulan kayıt ve varsayımlar bütünü olarak değerlendirilir.[4]
Sistem sınırı, dönem ve bilanço denklemi
Su bilançosunun başlangıcı, hangi fiziksel sistemin değerlendirildiğinin belirlenmesidir. Sınır; bir depo, arıtma ünitesi, fabrika yerleşkesi, dağıtım bölgesi veya hidrolojik alanı çevreleyebilir. Bir akışın giriş, çıkış ya da iç aktarım sayılması bu seçime bağlıdır. Bu nedenle bilanço hazırlanırken önce sınır çizilir, ardından sınırı geçen akımlar gösterilir.[1][4]
Hacim esaslı genel ifade şöyledir:[1]
$$\Delta S=\sum V_{\mathrm{giriş}}-\sum V_{\mathrm{çıkış}}$$
Burada \(\Delta S=S_{\mathrm{son}}-S_{\mathrm{ilk}}\), dönem içindeki depolama değişimidir; \(S_{\mathrm{ilk}}\) ve \(S_{\mathrm{son}}\), başlangıç ve bitişte depolanan su hacimleridir. \(V_{\mathrm{giriş}}\) ve \(V_{\mathrm{çıkış}}\), aynı döneme ait akış hacimleridir. Bütün terimler örneğin m³ ile ifade edilir. Pozitif depolama değişimi stok artışını, negatif değer stok azalmasını gösterir. Depolama değişimini sıfır almak, ancak seçilen dönem ve sistem için gerekçelendirildiğinde uygundur.[1]
Bu denklemin uygulama sonucu olarak, dönem sonunda dolan bir depodaki suyu kayıp olarak yazmak yanlıştır. Benzer biçimde stoktan karşılanan çıkış, yalnız o dönemdeki girişle karşılaştırıldığında görünürde bir fazlalık oluşturabilir. Depolamanın ayrı gösterilmesi, işletmedeki zaman kaymalarını kayıp değerlendirmesinden ayırır.[1]
Doğal sistemlerde yüzey suyu, toprak suyu ve yeraltı suyu depolarının hangilerinin kapsandığı ayrıca belirtilir. İdari sınırla hidrolojik sınır örtüşmeyebilir; sınır ötesi yüzey veya yeraltı suyu geçişlerinin dışarıda bırakılması hesabı değiştirebilir. DWR’nin erişilen taslak el kitabı, bu sınır uyumsuzluğunu belirsizlik kaynaklarından biri olarak ele alır.[4]
Başlangıç ve bitiş tarihleri bütün bileşenler için ortak olmalıdır. Yıllık hesap genel eğilimi gösterebilir; fakat arz ve talebin yıl içindeki zamanlamasını değerlendirmek için aylık veya daha sık hesap gerekebilir. Takvim yılı, hidrolojik yıl ve işletmenin mali yılı birbirinin yerine açıklamasız kullanılmaz. Rapor dönemi, alt dönemlerin nasıl birleştirildiğiyle birlikte tanımlanır.[1][4]
Bileşenlerin sınıflandırılması ve çift sayımın önlenmesi
Su çekimi, kullanım ve tüketim farklı kavramlardır. SEEA-Water, çevreden ekonomiye su çekimini, ekonomik birimler arasındaki aktarımları ve çevreye dönüşleri ayrı izler. Hidrolojik anlamdaki tüketim, kullanım sırasında buharlaşan, bitkilerce terlenen veya ürüne katılan su gibi geri dönmeyen miktarlarla ilişkilidir. Dolayısıyla bir tesise giren suyun tamamı, yalnız tesiste kullanıldığı için tüketilmiş sayılmaz.[3]
İçme suyu şebekelerinde ise ticari ve işletmesel amaçlı başka bir sınıflandırma kullanılır. İzinli tüketim, faturalandırılan ve faturalandırılmayan kullanımları kapsar. Gerçek kayıplar, boru ve bağlantı sızıntıları ile depo kaçakları ve taşmaları gibi fiziksel çıkışlardır. Görünür kayıplar ise izinsiz kullanım, müşteri sayaç hataları ve sistematik veri işleme hatalarını içerir.[5]
Gelir getirmeyen su, yalnız fiziksel kaçak değildir; faturalandırılmayan izinli tüketim ile görünür ve gerçek kayıpları birlikte kapsar. Örneğin kaydı tutulan bir yangınla mücadele kullanımı, ücret alınmasa da kendiliğinden boru sızıntısı olarak sınıflandırılmaz. Bu ayrım, müdahalenin sayaç ve kayıt düzeltmesine mi, yoksa fiziksel onarıma mı yönelmesi gerektiğini etkiler.[5]
Çift sayımın önlenmesinde temel ilke, aynı aktarımın farklı gözlem noktalarında yeniden ölçülmesini yeni bir dış su kaynağı sanmamaktır. Bir dağıtıcının başka dağıtıcıya verdiği su, birleşik hesapta ilk kez çekilmiş ek su değildir. SEEA-Water, birimler arası aktarımları çevreden çekimden ayrı tutarak bu ayrımı kurar.[3]
Aynı ilke tesis içinde de geçerlidir. Ana giriş sayacının kaydettiği hacim ile bu hacmin bölündüğü alt sayaçların toplamı birbirine eklenmez; karşılaştırılır. Geri dönen bir akış, alt ünitenin girdisi olsa bile bütün tesisin yeni dış girdisi değildir. Bu, sınır tanımının doğrudan sonucudur; iç geri kullanımın dış giriş ve çıkış olarak sayılmaması hidrolojik bilanço rehberlerinde de açıkça belirtilir.[4][6]
Bu nedenle kayıt yapısında üç ayrım korunur: sınırı geçen dış akımlar, sistem içindeki aktarımlar ve dönem başı-sonu stokları. Kullanım dağılımı gösteren bir çizelge ile fiziksel çıkışları gösteren çizelge aynı amaçla hazırlanmaz. Birincisi suyun hangi faaliyete tahsis edildiğini, ikincisi sistemden nasıl ayrıldığını açıklar.[2][3]
Ölçüm ve kayıt düzeninin oluşturulması
Bir bilanço, farklı nitelikteki verileri bir araya getirir. Ana sayaçlar toplam temini; alt sayaçlar bina, proses veya su yoğun faaliyetlerin payını gösterebilir. Alt sayaç, toplam girişe ilave kaynak ölçmez; toplamın nerede kullanıldığını ayırır. EPA, bu ayrıştırmayı ekipman işletmesinin ve kullanım takibinin geliştirilmesiyle ilişkilendirir.[6]
Doğrudan ölçülmeyen kullanımlar için debi ölçümü, çalışma süresi, ekipman bilgisi veya işletme düzenine dayalı tahminler yapılabilir. Ancak tahminin dayanağı görünür tutulur. EPA’nın tesis bilançosu yaklaşımı, sayaç okumalarını, faturaları ve iç kayıtları kullanırken ölçülmeyen ekipmanların kullanımını ayrıca tahmin eder; alternatif su kaynaklarının da ayrı izlenmesini ister.[2]
Her akış için kayıt yeri, dönem, birim ve veri üretim yöntemi tanımlanmalıdır. Türkiye’deki Teknik Usuller Tebliği; coğrafi bilgi sistemi, abone bilgileri, uzaktan izleme ve su dengesi raporlarının ilişkilendirilmesine yönelik hükümler içerir. Bu yapıdan çıkarılan uygulama ilkesi, bir hacmin hesap çizelgesinden sahadaki ölçüm veya işletme kaydına kadar izlenebilmesidir.[10]
Sayaç bulunması tek başına doğru ölçüm güvencesi değildir. Teknoloji ve boyutun beklenen debilere uygunluğu, montaj koşulları, erişilebilirlik ve bakım önem taşır. Bazı sayaç türleri düşük debide daha sınırlı performans gösterebilir. Üretici talimatlarına uygun kurulum ve doğruluk kontrolleri bu nedenle bilanço veri kalitesinin parçasıdır.[6]
Otomatik veri toplama daha sık gözlem ve olağandışı kullanım uyarıları sağlayabilir; fakat veri sıklığı ile ölçüm doğruluğu aynı özellik değildir. Çok sayıda kayıt, yanlış kurulumun neden olduğu sapmayı kendiliğinden gidermez. Ölçüm sisteminin seçimi kadar, ürettiği verinin hangi aralıklarda ve hangi koşullarda geçerli olduğunun açıklanması gerekir.[6][13]
Pratik bir kayıt düzeninde aşağıdaki bilgiler birlikte tutulabilir. Bu liste, incelenen ölçüm ve belgelendirme ilkelerinin uygulanmasına yönelik bir düzenleme örneğidir:[4][6][10]
- Akışın adı, yönü ve bağlı olduğu sistem sınırı.
- Sayaç veya kayıt noktası ile ölçüm dönemi.
- Ham değer, kullanılan birim ve varsa dönüşüm işlemi.
- Ölçüm, tahmin veya farktan hesaplama ayrımı.
- Eksik veri, düzeltme ve bakım açıklamaları.
Fatura dönemiyle teknik rapor dönemi farklıysa aradaki uyarlama da kaydedilir. Böylece hesapta kullanılan değer ile özgün kayıt birbirinden ayrılır; dönemler arası karşılaştırmada hangi değişimin işletmeden, hangisinin veri işleme yönteminden kaynaklandığı izlenebilir.[4]
Bilanço kapanması ve belirsizlik
Ölçülen ve tahmin edilen bileşenler çoğunlukla tam eşitlik sağlamaz. Kapanma farkı, girişlerden çıkışların ve depolama değişiminin çıkarılmasıyla bulunur. Bu değer, hesabın tutarlılığını incelemek için kullanılır; doğrudan sızıntı ölçümü değildir.[4]
$$r=\sum V_{\mathrm{giriş}}-\sum V_{\mathrm{çıkış}}-\Delta S$$
Burada \(r\), diğer terimlerle aynı birimde, örneğin m³ cinsinden kapanma farkıdır. Pozitif sonuç, kayıtlı girişlerin kayıtlı çıkış ve stok artışını aştığını; negatif sonuç tersini gösterir. Denklemin işaretinden tek başına belirli bir fiziksel neden çıkarılamaz. Eksik akış, dönem uyumsuzluğu veya ölçüm hatası gibi açıklamalar araştırılmalıdır.[4]
Bilinmeyen tek bir bileşen, diğerleri yeterince biliniyorsa farktan hesaplanabilir. Ancak bu bileşen, diğer verilerin belirsizliklerini de taşır. Özellikle birden fazla önemli bilinmeyen bulunduğunda, yalnız korunum eşitliğinden bunların ayrı ayrı büyüklükleri belirlenemez. DWR rehberi, farktan bulunan bileşenlerin makullük açısından ayrıca incelenmesini önerir.[1]
Belirsizlik, sonuçla ilişkilendirilen değer aralığını ifade eder; hata ile aynı kavram değildir. NIST’in belirsizlik yayılım yaklaşımında, bir sonuç birden fazla girdiden hesaplanıyorsa girdilerin standart belirsizlikleri ve aralarındaki kovaryanslar değerlendirilir. Kovaryans, girdilerin ortak nedenlerle birlikte değişebilmesini temsil eder.[13]
Giriş hacmi, çıkış hacmi ve depolama değişimi birbiriyle ilişkisiz girdiler olarak ele alınabiliyorsa, yukarıdaki doğrusal fark için NIST yaklaşımının sadeleşmiş biçimi şöyledir:[13]
$$u_c(r)=\sqrt{u^2(V_{\mathrm{giriş}})+u^2(V_{\mathrm{çıkış}})+u^2(\Delta S)}$$
Bu ifadede giriş ve çıkış hacimleri dönem toplamlarıdır; \(u\), her toplamın standart belirsizliğini, \(u_c(r)\) ise farkın birleşik standart belirsizliğini gösterir. Hepsi hacim birimindedir. İlişkili girdilerde kovaryans terimleri gerektiğinden bu sadeleştirme kullanılamaz. Ayrıca cihazın belirtilen hata sınırı, dağılım ve değerlendirme yöntemi açıklanmadan standart belirsizlik yerine konulmaz.[13]
Kapanma farkının küçük olması bütün kayıtların doğru olduğunu kanıtlamaz; karşıt sapmalar birbirini dengeleyebilir. Büyük fark da otomatik olarak aynı büyüklükte fiziksel kayıp bulunduğunu göstermez. Bu nedenle sonuç, bağımsız kontrol verileri ve belirsizliği yüksek bileşenlerle birlikte değerlendirilir. İnceleme önceliği, yalnız en büyük akışa değil, yönetim kararını en fazla etkileyen belirsizliğe de verilir.[1][4]
Şebeke ve tesislerde uygulama
İçme suyu şebekesinde bilanço, kayıp kontrolünün başlangıç değerlendirmesidir. Bulguların ardından sayaç incelemesi, kaçak arama, boru onarımı veya idari süreç düzeltmesi gibi farklı müdahaleler seçilebilir. Sonuçların yeniden ölçülmesi, müdahalenin etkisini sınamak için gereklidir. Böylece bilanço, tek seferlik bir tablo olmaktan çıkarak izleme döngüsüne bağlanır.[5]
IWA/AWWA su denetimi yaklaşımı da su temininin hesap verebilir biçimde değerlendirilmesini ve sonuçların kayıp kontrolünde kullanılmasını amaçlar. AWWA’nın araçları yıllık denetim, veri derecelendirme ve performans değerlendirmesini destekler. Bununla birlikte kullanılan yazılımın bulunması, kaynak verilerin kendiliğinden doğrulandığı anlamına gelmez; araç ile sahadan gelen kanıt ayrı değerlendirilir.[12]
Arıtma tesisinde ise ürün suyu dışındaki akımlar özellikle önemlidir. Filtre geri yıkamaları, rejenerasyon ve konsantre deşarjları ek su kullanımına veya çıkışa neden olabilir. Ters ozmoz, beslemeyi permeat ve konsantre akımlarına ayırır. Konsantre, tanımlanmış bir proses çıkışıdır; yalnız ürün olmadığı için açıklanamayan kayıp olarak yazılmaz.[14]
Bir ters ozmoz ünitesinde stok değişimi ihmal edilebiliyor ve başka akış bulunmuyorsa besleme hacmi, permeat ve konsantre hacimlerinin toplamıyla karşılaştırılabilir. Ancak temizlik ve başka yardımcı akımların bulunduğu bütün tesis hesabı daha geniştir. EPA’nın ticari ve kurumsal uygulama rehberi, geri kazanımın besleme suyu, membran, sistem düzeni ve işletmeye bağlı olduğunu vurgular; tek bir oran bütün tesislere genellenmez.[14]
Kazan ve buhar sistemlerinde sınır seçiminin etkisi daha belirgindir. Kazan tek başına incelendiğinde geri dönen kondensat bir girdidir. Kazan, buhar dağıtımı ve kondensat dönüşü birlikte kapsandığında aynı akış sistem içi dolaşımdır. Bu örnek, bir akışın fiziksel varlığının değişmeden muhasebe konumunun değişebildiğini gösterir.[8]
Bu sistemlerde dışarıdan verilen tamamlama suyu, geri dönmeyen kondensat ve blöf gibi çıkışlarla ilişkilidir. Blöf, çözünmüş maddelerin birikmesini kontrol etmek için suyun bir bölümünün sistemden alınmasıdır. Kondensatın geri kazanılması tamamlama ihtiyacını azaltabilir; ancak blöfün azaltılması su kimyası ve güvenilir işletme sınırları içinde değerlendirilir. Bilanço bu akımları görünür kılar, uygun kimyasal işletme koşullarını tek başına belirlemez.[8]
Bu uygulamalardan çıkan ortak sonuç, “kayıp” sözcüğünün amaçtan bağımsız kullanılmamasıdır. Şebeke sızıntısı, prosesin gerekli deşarjı ve kayıt hatası farklı nedenlere, maliyetlere ve düzeltme yollarına sahiptir. Aynı toplam fark içinde görünmeleri, aynı teknik müdahaleyle giderilebilecekleri anlamına gelmez.[5][8][14]
Göstergeler ve yönetim kararları
Su bilançosundan üretilen gösterge, yanıtlanmak istenen soruya göre seçilir. Toplam hacim kaynak ihtiyacını; bileşenlerin payı kullanım dağılımını; faaliyet başına kullanım ise işletme yoğunluğunu değerlendirmeye yardımcı olur. Bu göstergeler aynı olguyu ölçmez ve birbirinin yerine kullanılmaz.[2][7]
Şebekelerde gelir getirmeyen su oranı kullanılacaksa pay ve payda açıkça tanımlanır. Örneğin aynı döneme ait gelir getirmeyen hacmin sistem giriş hacmine bölünmesi, hacimsel bir oran verir. Bu oran gerçek kayıp, görünür kayıp ve faturalandırılmayan izinli tüketimi birlikte içerdiğinden yalnız boru kaçaklarının göstergesi olarak adlandırılmaz.[5]
Oranların yorumlanmasında aritmetik yapı da önemlidir: pay aynı kalırken payda büyürse oran düşer. Dolayısıyla yüzdedeki iyileşmenin mutlak kayıp hacmindeki azalmayla aynı olup olmadığı ayrıca kontrol edilir. Bu, seçilen oranın matematiksel sonucudur; yeni bir fiziksel ölçüm değildir.[5]
Tesis karşılaştırmalarında üretim veya hizmet miktarı uygun bir payda olabilir. EPA; üretilen fiziksel birim, verilen öğün, kullanılan konaklama kapasitesi veya kullanıcı sayısı gibi işleve bağlı ölçütler önerir. Zemin alanı yaygın bir payda olsa da her faaliyet için en açıklayıcı seçenek değildir. Kullanılan paydanın nasıl hesaplandığı raporda belirtilir.[7]
Toplam su kullanımı ile faaliyet başına kullanım birlikte izlenmelidir. Üretim veya doluluk değiştiğinde bunların farklı yönlerde hareket etmesi mümkündür. İklim, sulanan alan, ekipman ve çalışma günleri de karşılaştırılabilirliği etkiler. Bu yüzden başka bir bölgedeki ya da farklı işlevdeki tesisin değeri, koşullar açıklanmadan hedef veya başarısızlık eşiği yapılmaz.[7]
Arıtma ünitesi için kullanılan geri kazanım oranı da kapsamıyla birlikte verilmelidir. Permeatın beslemeye oranı ünitenin su ayrımını gösterir; bütün tesisin temizlik, ön arıtma veya diğer yardımcı kullanımlarını zorunlu olarak içermez. Bir ünitedeki oranı tesisin tamamının su verimliliği olarak sunmak, farklı sınırları karşılaştırmak olur.[14]
Yönetim açısından gösterge, eyleme bağlandığında anlam kazanır. Hangi bileşenin neden önceliklendirildiği, uygulanacak müdahale ve başarının hangi veriyle sınanacağı belirtilir. AWWA’nın denetim yaklaşımı ile EPA’nın kayıp kontrolü döngüsü bu bağlantıyı destekler; hesap sonucu, doğrudan ve koşulsuz yatırım kararı yerine değerlendirme girdisi olarak kullanılır.[5][12]
Kurumsal kullanım, mevzuat ve yöntemin sınırları
Su bilançosu bir yönetim ve hesaplama aracıdır; sayaç ise veri üreten ölçüm aracıdır. Su denetimi yöntemi bunları düzenli değerlendirmeye bağlayabilir. Bu üç katmanın ayrılması, bir hesap tablosunun ölçüm doğruluğu veya mevzuata uygunluk belgesi gibi sunulmasını önler.[6][12]
Türkiye’de 8 Mayıs 2014 tarihli ve 28994 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği, içme-kullanma suyu hizmetlerindeki idarelerin görevlerini düzenler. İncelenen Bakanlık nüshası 31 Ağustos 2019 değişikliklerini içerir. Madde 8, idarelerin su dengelerini ve kayıp miktarlarını belirlemesini; sistem giriş hacmi ve debisinin sürekli ölçülerek elektronik ortamda saklanmasını öngörür.[9]
Bu kapsam, bütün sanayi tesislerine veya her hidrolojik hesaba aynen aktarılmaz. 16 Temmuz 2015 tarihli Teknik Usuller Tebliği ise şebeke yönetiminde bilgi sistemleri, ölçüm ve raporlamanın teknik düzenini ayrıntılandırır. Dolayısıyla fiziksel bilanço ilkesi genel olsa da hukuki yükümlülüğün muhatabı ve uygulama biçimi ilgili düzenlemeden belirlenir.[9][10]
27 Aralık 2024 tarihli ve 32765 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Su Verimliliği Yönetmeliği, su kullanımlarının ölçüm ve izleme sistemleriyle kayıt altına alınmasını genel esaslar arasında sayar. Sistem kurma yükümlülüğünü Ek-1 kapsamına bağlar; planlama, izleme ve belgelendirmeyi birlikte düzenler. Bu nedenle yalnız bir bilanço hazırlanması, yönetmeliğin bütün şartlarının karşılandığı anlamına gelmez.[11]
Bir teknik yöntemin kullanılması ile resmî belge verilmesi de ayrıdır. Yönetmelikteki su verimliliği belgesi, Bakanlığın belirlediği koşullara bağlıdır. AWWA yaklaşımı ise burada su denetimi yöntemi ve yönetim aracı olarak aktarılmaktadır; Türkiye’deki yasal yükümlülüğün veya ürün sertifikasının yerine konulmamıştır.[11][12]
Son olarak miktar dengesi, suyun kullanım amacına uygun kalitede olduğunu göstermez. EPA’nın tesis planlama yaklaşımı da miktar yönetimiyle birlikte kalite ve güvenliğin ayrıca ele alınmasını ister. Dolayısıyla bilanço kapanırken su kalitesi bakımından sorun bulunabilir; aynı şekilde miktar farkının varlığı tek başına kirlenme kanıtı değildir.[2]
Sonuçların kullanılabilirliği, sınır ve dönem tanımının korunmasına, veri dayanaklarının açıklanmasına ve yöntem değişikliklerinin belgelenmesine bağlıdır. Sayısal eşitliği sağlamak için gerekçesiz düzeltme yapmak yerine açıklanamayan farkın ve erişim sınırlarının görünür tutulması, sonraki değerlendirmelerin güvenilirliğini korur.[4]