Evapotranspirasyon, suyun toprak, su ve ıslak bitki yüzeylerinden buharlaşması ile bitkilerin kökleriyle aldığı suyu yapraklarından buhar olarak vermesinin, yani terlemenin, birlikte ifade edilmesidir. İngilizcede evapotranspiration olarak adlandırılır ve genellikle ET kısaltmasıyla gösterilir. Karasal alanlardan atmosfere su aktarımının temel süreçlerinden biri olduğu için yağışın akış, depolama ve atmosferik geri dönüş arasında nasıl paylaşıldığının anlaşılmasında kullanılır.[1][14]
Bir alanın evapotranspirasyonu yalnız hava sıcaklığına bağlı değildir. Atmosferin buharlaştırıcı talebi, yüzeye ulaşan enerji, köklerin erişebildiği su ve bitki örtüsünün özellikleri birlikte belirleyicidir. Bu nedenle meteorolojik verilerden hesaplanan referans evapotranspirasyon, arazide gerçekleşen su tüketimiyle aynı büyüklük değildir. Sulama gereksinimi, kuraklık veya havza su bütçesi değerlendirilirken hangi ET tanımının, hangi alan ve zaman aralığı için kullanıldığı açıkça belirtilmelidir.[2][3][5]
Buharlaşma ve terlemenin fiziksel denetimi
Buharlaşmada sıvı su buhar fazına geçer ve oluşan buhar yüzeyin yakınından uzaklaştırılır. Terlemede ise köklerle alınan su bitki içinde taşınır, yaprak dokularındaki boşluklarda buharlaşır ve çoğunlukla stoma adı verilen gözeneklerden atmosfere çıkar. Bitki üzerinde tutulan yağmur suyunun buharlaşması terleme değildir; suyun bitki içinden geçmediği bir yüzey buharlaşmasıdır.[1]
Her iki süreç için enerji ve buharı taşıyacak atmosferik koşullar gerekir. Güneş ışınımı önemli enerji kaynağıdır; ancak gelen enerjinin tamamı suyu buharlaştırmaz. Bir bölümü toprağı ve havayı ısıtır. Yüzey yakınındaki havanın nemlenmesi buhar taşınımını yavaşlatırken, rüzgâr ve türbülans nemli havayı daha kuru havayla değiştirerek taşınımı destekleyebilir. Rüzgârın etkisi, havanın ne kadar kuru olduğuna ve yüzeyde su bulunmasına bağlıdır.[3]
Bu etkileşim, buhar basıncı açığı ile anlatılabilir: havanın doygun durumdaki buhar basıncı ile mevcut buhar basıncı arasındaki fark, atmosferik kurutma talebinin göstergelerindendir. Bununla birlikte yüksek talep, bitkinin mutlaka daha çok su vereceği anlamına gelmez. Stomaların daralması yüzey direncini artırabilir; dolayısıyla atmosferik talep ile gerçekleşen terleme birbirinden ayrılabilir. Aerodinamik direnç ise buharın bitki örtüsünden üstteki havaya taşınmasındaki güçlüğü temsil eder.[2][3]
Toprak kurudukça kalan suyun köklerce alınması güçleşir. Yalnız su miktarı değil, suyun toprak içinde köklere yeterince hızlı iletilebilmesi de önemlidir. Tuzluluk da bitkinin su alımını sınırlandırabilir. Bu nedenle aynı meteorolojik koşullarda sulanan ve su stresi yaşayan iki alan farklı gerçek ET değerlerine sahip olabilir.[8]
Buharlaşma ile terlemenin toplam içindeki payı sabit değildir. Seyrek bitkili ve yeni ıslanmış toprakta yüzey buharlaşması önemliyken, gelişmiş bitki örtüsünün gölgelediği bir alanda terlemenin göreli payı artabilir. Bu paylaşım, bitkinin gelişme dönemi ve yağış ya da sulamadan sonra geçen süreyle değişir; tek bir ürün veya dönem için belirlenen oran bütün ekosistemlere uygulanamaz.[1][7]
Referans, bitki ve gerçek evapotranspirasyon
Referans evapotranspirasyon, belirli özelliklere sahip ve su sıkıntısı çekmeyen varsayımsal bir yüzeyin atmosferik koşullara vereceği yanıtı ifade eder. FAO-56 yaklaşımındaki \(ET_0\), yüksekliği 0,12 m, yüzey direnci 70 s/m ve albedosu 0,23 kabul edilen kısa çim referansına dayanır. Albedo, gelen kısa dalga ışınımın yansıtılan payıdır. Bu özellikler gerçek arazinin ölçülmüş özellikleri değil, karşılaştırılabilir bir referans oluşturmak için sabitlenen kabullerdir.[2]
Standart koşullardaki bitki evapotranspirasyonu, \(ET_c\), su ve yetiştirme koşullarının kısıtlayıcı olmadığı belirli bir tarımsal bitki örtüsü için tanımlanır. Bitkinin boyu, yaprak alanı, ışınımı yansıtma özelliği ve buhar taşınımına direnci çim referansından farklıdır. Bu farklılıklar bitki katsayısı yaklaşımıyla hesaba katılır. Dolayısıyla \(ET_c\), yalnız meteorolojiyi değil, bitki örtüsünü de temsil eder.[5]
Gerçek evapotranspirasyon, genellikle \(ET_a\) ile gösterilen, mevcut arazi koşullarında gerçekleşen akıdır. Su stresi altındaki bitkinin terlemesi standart koşuldaki değerinden düşük olabilir. Ancak \(ET_a\)’nın \(ET_0\)’dan her zaman küçük olması gerekmez: referans yüzey ile gerçek bitki örtüsü aynı değildir. Karşılaştırmada uygun bitkiye ait standart değer ve kullanılan referans tanımı dikkate alınmalıdır.[2][5][8]
Potansiyel evapotranspirasyon ifadesi de su kısıtı olmayan koşulları anlatmak için kullanılır; fakat yüzeyin nasıl tanımlandığı belirtilmeden tek bir hesaplama yöntemi anlamına gelmez. Kısa çim referansına dayalı bir seri ile başka yüzey kabullerine dayanan bir seri doğrudan eşdeğer sayılmamalıdır. Bir veri ürünündeki “potansiyel” veya “referans” etiketinin yöntem belgesiyle birlikte okunması gerekir.[2]
ET çoğunlukla birim alan başına eşdeğer su derinliği olarak verilir: örneğin mm/gün veya bir dönem toplamı olarak mm. Bu gösterim gerçek bir su tabakasının arazinin üzerinde bulunduğu anlamına gelmez. Bir hektarda 1 mm su derinliği 10 m3 hacme karşılık gelir. Hız ile dönem toplamının karıştırılmaması gerekir.[1]
Su bütçesi ve hidrojeolojik bağlantılar
Evapotranspirasyonun bütçedeki anlamı, önce incelenen kontrol hacminin belirlenmesine bağlıdır. Kök bölgesi, bütün havza ve yalnız akifer için kurulan bütçeler aynı değildir. Kök bölgesinden aşağı sızan su bu bölgenin çıkışı olabilirken, yeraltı suyunu da kapsayan havza içinde henüz sistemden ayrılmamış olabilir. Benzer biçimde, havza içindeki bir kuyudan çekilip aynı havzada sulamaya verilen su dışarıya aktarım olarak otomatik biçimde yazılamaz.[9]
Dışarıyla su alışverişi yalnız yağış ve akarsu çıkışı üzerinden olan basitleştirilmiş bir havza için kütle korunumu şöyle yazılabilir:
$$\Delta S=P-Q-ET$$
Burada \(\Delta S\), dönem sonu ile dönem başı arasındaki depolama farkı; \(P\), yağış; \(Q\), havza çıkışındaki toplam akarsu akışı; \(ET\), gerçek evapotranspirasyondur. Terimlerin tamamı aynı alan ve dönem için, örneğin mm cinsinden ifade edilir. Pozitif \(\Delta S\) depolamanın arttığını gösterir. Yeraltı suyu sınır akımları, su ithalatı veya ihracatı varsa bunlar ayrıca eklenmelidir.[9][10]
Bu bütçede depolama yalnız toprak neminden oluşmaz. Kar, buz, yüzey suları ve yeraltı suyu da depolama değişimine katılabilir. Dolayısıyla kurak bir dönemde ET’nin eşzamanlı yağıştan büyük olması tek başına hesap hatası değildir; önceki dönemlerden kalan su kullanılıyor olabilir. Bu yorum, depolama bileşenlerinin gözlenmesiyle sınanmalıdır.[14]
Jeolojik koşullar, suyun depolandığı ve kök bölgesine ulaştığı yolları etkiler. Düşük geçirgenlikli bir katman üzerinde geçici veya asılı su birikimi oluşabilir; su tablası yakınındaki kapiler saçak da doygun olmayan bölgeyle bağlantı sağlar. Ancak ana kayanın adından tek başına ET değeri çıkarılamaz. Toprak profili, tabakalanma ve su tablasının konumu birlikte değerlendirilmelidir.[9]
Sığ yeraltı suyu kök bölgesini kapiler yükselmeyle besleyebilir. Bu katkı toprak özelliklerine, su tablası derinliğine ve kök bölgesinin nem durumuna bağlıdır. Buna karşılık ölçülen toplam ET’nin tamamını yeraltı suyu boşalımı saymak doğru değildir: yağıştan kalan toprak suyu da tüketilebilir. Kaynak ayrımı için su seviyesi, toprak nemi veya izotop gibi ek gözlemler gerekir.[8][11]
Yıllık bütçelerde bile depolama değişimini sıfır kabul etmek koşullu bir basitleştirmedir. Başlangıç ve bitiş tarihlerindeki nem, kar ve su seviyesi farklılıkları sonuçları değiştirebilir. Bütçenin kalan teriminden hesaplanan ET, diğer bileşenlerdeki hataları da devralır; bu nedenle yalnız yağıştan akışı çıkararak elde edilen değer bağımsız bir ET ölçümü değildir.[10][14]
Hesaplama yaklaşımları ve veri gereksinimleri
FAO Penman–Monteith yaklaşımı
FAO-56, referans ET hesabında enerji etkisiyle aerodinamik etkiyi birleştiren Penman–Monteith yaklaşımını kullanır. Günlük kısa çim referansı için denklem şöyledir:[4][15]
$$ET_0=\frac{0.408\Delta(R_n-G)+\gamma\frac{900}{T+273}u_2(e_s-e_a)}{\Delta+\gamma(1+0.34u_2)}$$
Burada \(ET_0\) mm/gün; net ışınım \(R_n\) ve toprak ısı akısı \(G\), MJ m−2 gün−1; 2 m’deki ortalama hava sıcaklığı \(T\), °C; 2 m’deki rüzgâr hızı \(u_2\), m/s cinsindedir. Doygun buhar basıncı \(e_s\) ve mevcut buhar basıncı \(e_a\), kPa; doygun buhar basıncı eğrisinin eğimi \(\Delta\) ve psikrometrik sabit \(\gamma\), kPa/°C birimindedir. Sayısal katsayılar bu birim düzenine ve günlük referans formuna aittir; denklem saatlik verilere aynı katsayılarla doğrudan uygulanmaz.[4][15]
Girdilerin temsil gücü, denklem seçiminden bağımsız bir kalite konusudur. Farklı yükseklikte ölçülmüş rüzgâr uygun biçimde 2 m’ye uyarlanmalı; istasyonun çevresi ve ölçüm birimleri denetlenmelidir. Havaalanı veya kentsel çevre verileri, yakınındaki tarım alanıyla aynı mikroiklimi temsil etmeyebilir. Eksik değişkenler tahmin edildiğinde hangi girdinin ölçülmüş, hangisinin türetilmiş olduğu kaydedilmelidir.[3]
Bitki katsayısı ve gelişme dönemi
Standart koşullardaki bitki ET’si için temel bağıntı şöyledir:
$$ET_c=K_cET_0$$
Burada \(K_c\) boyutsuz bitki katsayısıdır; iki ET terimi aynı zaman birimindedir. Katsayı, referans çimden farklı olan bitki ve yüzey özelliklerini topluca temsil eder. Bir katsayının başka yere taşınabilmesi, kullanılan referans tanımının ve yetiştirme koşullarının uyumlu olmasına bağlıdır.[5]
Tek bir yıllık katsayı kullanmak yerine başlangıç, gelişme, orta ve son dönemleri dikkate alan bir katsayı eğrisi kurulabilir. Dönem uzunlukları ekim zamanı ve yerel gelişmeyle uyarlanır. İklim ve ıslanma sıklığı da katsayı seçimini etkiler. Başka bir bölgede hazırlanmış ürün takvimi, aynı bitki adı bulunduğu için doğrudan geçerli sayılmaz; yerel gelişme gözlemleriyle kontrol edilir.[6]
İkili katsayı ve su stresi
Yağış veya sulamanın günlük etkisinin önemli olduğu uygulamalarda katsayı ikiye ayrılabilir:
$$ET_c=(K_{cb}+K_e)ET_0$$
Boyutsuz \(K_{cb}\), bazal bitki katsayısı; \(K_e\), toprak buharlaşması katsayısıdır. \(K_{cb}ET_0\) ağırlıklı olarak terlemeyi temsil eder, fakat küçük bir artık toprak buharlaşması da içerir. Bu nedenle bağıntı kusursuz bir fiziksel bileşen ayrımı olarak yorumlanmamalıdır.[7]
İkili yaklaşım, yüzeyin ıslanması ve ardından kurumasını günlük olarak izler. Bunun için bitki gelişimine ek olarak sulama tarihleri, yağışlar ve yüzey su dengesi gerekir. Tek katsayılı yaklaşım daha az veriyle dönemsel değerlendirmeyi kolaylaştırırken, ikili yaklaşım belirli tarlaların günlük sulama planlamasında daha ayrıntılı temsil sağlayabilir. Daha ayrıntılı olması, eksik girdiler altında kendiliğinden daha doğru olacağı anlamına gelmez.[6][7]
Su stresi için FAO yaklaşımı şu düzeltmeyi verir:
$$ET_{c,\mathrm{adj}}=(K_sK_{cb}+K_e)ET_0$$
Boyutsuz \(K_s\), stres yokken 1, su kısıtında 0 ile 1 arasındadır. Stres katsayısı terleme ağırlıklı bileşene uygulanır; toprak buharlaşmasının aynı oranda azalması zorunlu değildir. Hesap kök bölgesindeki kullanılabilir suyun izlenmesini gerektirir ve yalnız bu düzeltmeyle bütün hastalık, tuzluluk veya örtü farklılıkları açıklanmış olmaz.[8]
Veri azlığında sıcaklık temelli ampirik yöntemler veya buharlaşma kapları kullanılabilir. Ancak kapta ölçülen açık su buharlaşması doğrudan bitki ET’si değildir; kap tipi ve çevre koşullarına uygun katsayı gerekir. Az girdili yöntemlerin yerel koşullarda sınanması ve sonuçlarının hangi referans büyüklüğü temsil ettiğinin belirtilmesi gerekir.[2][4]
Ölçüm, uzaktan algılama ve ölçek sorunu
Lizimetre, bitki ve toprağı içeren belirli bir hacmin su dengesini kontrollü biçimde izleyen düzenektir. Tartımlı sistemlerde kütle değişimi; yağış, sulama ve drenajla birlikte değerlendirilerek ET hesaplanır. Ölçüm duyarlılığı kadar, tanktaki toprak ve bitkinin çevredeki alanı temsil etmesi de önemlidir. Çok iyi ölçülmüş küçük bir hacim, çevresinden farklı köklenme veya su koşullarına sahipse bütün tarlanın doğrudan karşılığı olmayabilir.[15]
Toprak su bütçesi yaklaşımı, kök bölgesine giren ve çıkan suyla nem depolamasındaki değişimi birleştirir. Nem azalmasının tamamı ET değildir; derine sızma ve yanal hareket de suyu azaltabilir. Benzer biçimde, kapiler yükselme göz ardı edilirse ET yanlış tahmin edilebilir. Ölçülmesi güç akılar nedeniyle kısa zaman aralıklarında sonuç almak özellikle zorlaşır.[15]
Eddy-kovaryans yönteminde düşey rüzgâr hızı ile su buharındaki hızlı dalgalanmalar birlikte ölçülür. Bunların kovaryansı, türbülansla taşınan su buharı akısının belirlenmesini sağlar. Kule, yalnız sensörün hemen altındaki noktayı değil, rüzgâr ve atmosferik koşullarla değişen bir kaynak alanını temsil eder. Bu alanın içinde farklı yüzeyler bulunması, sonuçların arazi birimleriyle eşleştirilmesini güçleştirir.[11]
Akı ölçümlerinde veri filtreleme, boşluk doldurma ve enerji dengesi kapanışı ayrıca değerlendirilir. Ölçülen türbülanslı ısı akılarının kullanılabilir enerjiyle tam örtüşmemesi, ET belirsizliğinin kaynaklarından biridir. Ayrıca toplam buhar akısının ölçülmesi, suyun yağıştan mı yeraltı suyundan mı geldiğini veya buharlaşma–terleme paylarını tek başına göstermez.[11]
Uzaktan algılama, yer ölçümlerinin sınırlı alan desteğini daha geniş alanlara taşımaya yardımcı olur. Termal yöntemlerde yüzey sıcaklığı, meteorolojik girdiler ve model kabulleri kullanılarak gerçek ET tahmin edilir. Uydu su tüketimini doğrudan bir sayaç gibi ölçmez; gözlemler bir model aracılığıyla ET’ye dönüştürülür. Landsat tabanlı SSEBop çalışmasında sonuçların hem akı kuleleri hem havza bütçeleriyle değerlendirilmesi bu ayrımı gösterir.[12]
Bulutlar kullanılabilir görüntü sayısını azaltır; görüntüler arasındaki dönemlerin tamamlanması ek işlemler gerektirir. Piksel, tarla, akı kulesinin kaynak alanı ve havza aynı mekânsal desteğe sahip değildir. Anlık görüntüden günlük veya mevsimlik toplam üretmek de zamansal ölçekleme içerir. İncelenen ABD çalışmasında bölgesel yanlılıklar belirlenmiştir; bu performansın Türkiye’de aynı olacağı varsayılamaz. Yerel doğrulama, yalnız korelasyonu değil toplam miktardaki sapmayı da incelemelidir.[12]
Su yönetiminde kullanım ve yorumlama sınırları
Sulama planlamasında ET, bitki–toprak sisteminden atmosfere geçen suyu temsil eder; kaynaktan çekilecek suyla aynı değildir. Yağışın kök bölgesine katkısı, mevcut depolama, yeraltı suyundan kapiler beslenme ve drenaj birlikte değerlendirilmelidir. Sulama uygulamasının zamanı ve miktarı yalnız o günün referans ET değerinden çıkarılamaz; bitkinin gelişimi ve kök bölgesindeki açık da gerekir.[6][8][15]
Kuraklık değerlendirmesinde yüksek atmosferik talep ile düşük gerçek ET farklı bilgileri taşır. Su mevcutken talep artışı tüketimi artırabilir; su azaldığında ise stres nedeniyle gerçek ET düşebilir. Dolayısıyla düşük ET her zaman düşük sulama gereksinimi veya iyi su yönetimi göstergesi değildir. Bitki örtüsünün zayıflaması ve su kısıtı da aynı yönde bir değişim oluşturabilir.[5][8]
Havza yönetimindeki temel ayrımlardan biri çekim, tüketim ve geri dönüş akımı arasındadır. Tarladan süzülen su uygun koşullarda akifere veya akarsuya dönerek başka kullanıcılarca yeniden kullanılabilir. Böyle bir dönüşü azaltmak, kuyudan çekilen miktarı düşürse bile havzanın net tüketimini aynı ölçüde azaltmayabilir. Buna karşılık üretime katkı sağlamayan buharlaşmanın azaltılması farklı bir bütçe etkisi oluşturur.[13]
Bu nedenle bir sulama teknolojisinin “su tasarrufu” etkisi yalnız tarla girişindeki azalmayla değerlendirilmez. Bitkinin terlemesi artabilir, sulanan alan genişleyebilir veya aşağı havzaya ulaşan dönüş suyu azalabilir. Değerlendirme, müdahale öncesi ve sonrasındaki tüketimi ve kullanılabilir geri dönüşleri aynı sınırlar içinde karşılaştırmalıdır. Verimlilik artışı ile havzada başka kullanımlara kalan su artışı eşanlamlı değildir.[13]
Yeraltı suyu yönetiminde ET’yi azaltabilecek bir su tablası düşüşü de otomatik olarak yararlı kabul edilemez. Pompaj; depolamayı, doğal boşalımı ve beslenim koşullarını birlikte değiştirebilir. Doğal durumdaki beslenim miktarı tek başına sürdürülebilir çekimi belirlemez; akarsu ve yeraltı suyuna bağlı ekosistemler üzerindeki etkiler de dikkate alınmalıdır.[9]
Güvenilir bir ET değerlendirmesi, kullanılan büyüklüğün tanımını, alan sınırını, dönemi ve veri niteliğini birlikte bildirir. İstasyon hesabı, uydu tahmini ve havza bütçesi aynı sorunun farklı yönlerini gösterebilir; aralarındaki fark önce ölçek ve yöntem üzerinden araştırılmalıdır. Türkiye’de bir istasyonun veya belirli bir ürünün sonucu, iklim, gelişme takvimi ve suya erişim koşulları incelenmeden ülkenin tamamına genellenmemelidir.[3][6][10][12]