Dehidrasyon

3 görüntülenme

Dehidrasyon veya dehidratasyon (İngilizce: dehydration), karşılanmayan su kayıpları ya da yetersiz sıvı alımı sonucunda vücutta su açığı oluşmasıdır. Halk sağlığı dilinde çoğunlukla kaybedilen sıvının alınandan fazla olmasıyla açıklanır. Bununla birlikte klinik literatürde terim bazen özellikle tuza göre su eksikliğini, bazen de su ve tuzun birlikte kaybedildiği tabloları kapsar. Bu nedenle kullanılan tanım, değerlendirme yönteminin yorumunu da etkiler.[1][9]

Dehidrasyon, hidrasyonun yalnızca sözcüksel karşıtı değil, nedenleri ve fizyolojik sonuçları ayrıca değerlendirilmesi gereken bir sıvı dengesi bozukluğudur. İçme suyuna erişimin azalması alımı sınırlayabilir; mikrobiyolojik olarak güvenli olmayan su ise ishale yol açarak kayıpları artırabilir. Böylece suyun miktarı ve güvenliği aynı sağlık sorununun farklı taraflarında yer alır.[4]

Bu madde insan fizyolojisindeki su açığına odaklanır. Kimyasal tepkimelerle su uzaklaştırılması ve endüstriyel kurutma kapsam dışındadır. Açıklamalar bireysel tanı, tedavi, günlük sabit su tüketimi veya evde oral rehidrasyon çözeltisi hazırlama reçetesi niteliğinde değildir.

Su dengesi ve dehidrasyonun fizyolojik temeli

Vücut suyu hücrelerin içinde ve dışında bulunur. Hücre dışı bölüm, damar içindeki plazmayı ve hücreler arasındaki sıvıyı içerir. Bunlar birbirinden tamamen bağımsız depolar değildir: su, zarların geçirgenliği ve çözünmüş maddelerin oluşturduğu ozmotik farklar doğrultusunda bölmeler arasında yer değiştirir. Dolayısıyla bir kaybın sonucu, yalnız toplam miktarına değil, hangi yolla oluştuğuna ve beraberinde ne kadar elektrolit kaybedildiğine de bağlıdır.[2]

Elektrolitler, vücut sıvılarında elektrik yükü taşıyan iyonlardır; sodyum ve potasyum bunlara örnektir. Sıvı dengesine katkıları nedeniyle dehidrasyon değerlendirmesi yalnız su hacminin değerlendirilmesinden ibaret değildir. Su açığı ile elektrolit bozukluğu ilişkili olabilir, ancak aynı kavram değildir.[6]

Su dengesi, içecek ve yiyeceklerden sağlanan su ile idrar, deri, solunum ve dışkı yoluyla çıkan su arasındaki dinamik ilişkiye dayanır. Hücre dışı sıvıdaki çözünmüş madde yoğunluğu arttığında ozmotik dengeyi sağlayacak biçimde hücrelerden dışarı su hareket edebilir. Su kaybının plazma hacmini azaltma ve osmolaliteyi yükseltme dereceleri, kaybın biçimine göre farklılaşır.[2]

Bu denetimin önemli bileşenlerinden biri vazopressin, diğer adıyla antidiüretik hormondur. Hipotalamusta üretilen ve hipofizden dolaşıma salınan hormon, böbreğin suyu geri kazanmasına yardımcı olur. Hormonun yetersizliği veya böbreğin ona yeterince yanıt vermemesi, idrarla aşırı su kaybına yol açabilir. Susama ise alımı artırarak bu kaybı dengeleyebilir; ancak yeterli içme olanağı bulunmadığında bu telafi gerçekleşmeyebilir.[3]

Su açığı ile dolaşım hacmi eksikliği

Hipertonik su açığında su eksikliği, tuz eksikliğine göre baskındır ve hücre dışı sıvının ozmotik yoğunluğu artar. İzotonik kayıpta su ve tuz yaklaşık orantılı kaybedilir; bu durumda yoğunluk belirgin yükselmeyebilir. Tuz kaybının daha baskın olduğu hipotonik tablolar da görülebilir. Bunlar birbirini izleyen zorunlu evreler değil, farklı bileşimdeki sıvı bozukluklarıdır.[9]

Hipovolemi, özellikle damar içi dolaşım hacminin azalmasını anlatır. Dehidrasyonla birlikte bulunabilir, fakat onun tam eş anlamlısı değildir. Bu ayrım, normal bir osmolalite sonucunun her tür sıvı kaybını dışlamamasını açıklar: izotonik kayıpta yoğunluk korunurken dolaşım hacmi azalabilir. Terimin hangi anlamda kullanıldığının belirtilmesi, hem araştırma sonuçlarının hem klinik ölçümlerin doğru yorumlanması için gereklidir.[9]

Oluşum yolları ve risk etmenleri

Su açığı iki ana yoldan gelişir: alımın gereksinimi karşılamaması ve kayıpların artması. Bu yollar sıklıkla birlikte işler. Örneğin kusma sıvı kaybettirirken içmeyi de güçleştirebilir; hastalık sırasında başkasının yardımına gereksinim duyulması alımı ayrıca sınırlayabilir. Ateş, yoğun terleme, ishal ve idrar söktürücü ilaç kullanımı riskle ilişkili durumlardandır.[1][6]

Sindirim sistemi ve böbrek kaynaklı kayıplar

İshalde dışkıyla yalnız su değil, sodyum, klorür, potasyum ve bikarbonat gibi elektrolitler de kaybedilir. Kayıplar yerine konmadığında dehidrasyon gelişebilir. İshalin süresi ve şiddeti kadar kişinin beslenme durumu da önemlidir; yetersiz beslenme ishale duyarlılığı artırabilir, ishal ise beslenmeyi daha da bozabilir. Dolayısıyla aynı sayıda dışkılama, her kişide aynı sıvı açığı anlamına gelmez.[4]

Böbrek yoluyla kayıplar farklı mekanizmalara dayanabilir. Diabetes mellitusta yüksek kan glikozunun idrarla uzaklaştırılması söz konusuyken, diabetes insipidusta temel sorun idrarın uygun biçimde yoğunlaştırılamamasıdır. İkinci durumda çok miktarda açık renkli idrar çıkarılması ve yoğun susama birlikte görülebilir. Bu örnek, sık idrara çıkmanın veya açık renkli idrarın tek başına yeterli hidrasyon kanıtı olmadığını gösterir.[3]

Sıcaklık, etkinlik ve kişisel duyarlılık

Sıcak ortamda ve fiziksel etkinlik sırasında terleme kayıpları artırabilir. Isı yükünün sonucu yalnız hava sıcaklığıyla belirlenmez: nem, hava hareketi, etkinliğin şiddeti, çevreye alışma ve dolaşım sisteminin durumu birlikte etkilidir. Özellikle yüksek nem, terin buharlaşarak soğutma sağlamasını güçleştirir. Kalp-damar hastalıkları, böbrek hastalıkları ve bazı ilaçlar sıcaklığa dayanıklılığı azaltabilir.[5]

Bebekler ve küçük çocuklar, özellikle ishal veya kusma sırasında daha yüksek risk taşır. Yaşlılarda ise susama duyusunun azalması, kronik hastalıklar ve sıvı alımını etkileyen ilaçlar birlikte rol oynayabilir. Risk, yalnız yaşın kendisinden değil, yaşa eşlik eden işlevsel ve klinik koşullardan doğar.[6]

İçeceğe ulaşmak, kabı kullanmak veya içme gereksinimini bildirmek için başkasına bağımlı olmak da önemlidir. Bu nedenle bakım ortamında yalnız suyun mevcut olması yeterli değildir; kişinin gerçekten içebilmesi ve desteğe erişebilmesi gerekir. İçeceklerin ulaşılabilir tutulması ve öğünlerle birlikte sunulması, bu davranışsal ve işlevsel engelleri azaltmaya yönelik uygulamalardır.[1]

Belirtiler, işlevsel etkiler ve ciddi tablolar

Susama, ağız kuruluğu, baş ağrısı, yorgunluk, baş dönmesi, idrar miktarında azalma ve idrarın koyulaşması dehidrasyona eşlik edebilir. Bebeklerde bezlerin daha az ıslanması, gözyaşında azalma, huzursuzluk veya olağandışı uyku hâli dikkat çekebilir. Bunlar değerlendirmeyi gerektirebilen işaretlerdir; tek başlarına su açığının miktarını veya nedenini belirlemezler.[1]

Dolaşım hacmi belirgin azaldığında düşük kan basıncı, çevresel dolaşımın bozulması ve dokulara kan akımının yetersizliği gelişebilir. Bununla birlikte görünür ödem bulunması damar içi hacmin mutlaka yeterli olduğunu göstermez: hastalık sırasında sıvının bölmeler arasındaki dağılımı bozulabilir. Bu tür karmaşık tablolar, dış görünüşten veya yalnız toplam sıvı miktarından çıkarım yapılmasının neden yetersiz olduğunu gösterir.[12]

Egzersiz ve sıcaklık koşullarında dehidrasyon fiziksel performansı azaltabilir ve iç ısı yükünü artırabilir. Ancak bir çalışmada veya belirli bir etkinlikte gözlenen etkiyi, bütün yaş grupları ve bütün gündelik görevler için aynı eşik olarak kabul etmek doğru değildir. Kaybın oluştuğu çevre ve etkinlik koşulları, sonucun ayrılmaz parçalarıdır.[5]

Dehidrasyon ile sıcak hastalıklarının ayrılması

Sıcak bitkinliği, çoğunlukla aşırı terlemeyle oluşan su ve tuz kaybıyla ilişkilidir. Sıcak çarpması ise vücut sıcaklığının denetlenemediği, bilinç değişikliği ve organ hasarıyla seyredebilen acil bir tablodur. Dehidrasyon sıcak hastalıklarına katkıda bulunabilir; fakat iki kavram birbirinin yerine kullanılamaz. Sıcak çarpmasında deri kuru olabileceği gibi yoğun terleme de sürebilir; terlemenin varlığı ciddi tehlikeyi dışlamaz.[13]

Belirgin bilinç bulanıklığı, bayılma, idrar yapamama, hızlı solunum veya hızlı kalp atımı ciddi değerlendirme gerektiren bulgulardandır. Soğuk, soluk veya alacalı deriyle birlikte zor uyandırılma ve solunum güçlüğü şok gibi yaşamı tehdit eden bir komplikasyona işaret edebilir. Böyle durumlarda yalnız içecek sunup düzelmesini beklemek uygun değildir; acil sağlık değerlendirmesi gerekir.[1][6]

Şiddet sınıflamalarının bağlamı

Her yaşa ve her kayıp mekanizmasına uygulanabilen tek bir belirti dizisi yoktur. WHO’nun ishale ilişkin değerlendirmesinde bilinç durumu, içebilme, gözlerin görünümü ve deri kıvrımının geri dönmesi birlikte ele alınır. Bu yaklaşım, özellikle ishal bağlamındaki klinik sınıflamaya aittir; bütün yetişkinler için evde uygulanacak evrensel bir puanlama sistemi olarak yorumlanamaz.[4]

Benzer biçimde, yaşlılarda su açığını araştıran çalışmaların kullandığı laboratuvar ölçütleriyle çocuk ishali değerlendirmesindeki klinik ölçütler aynı soruyu bütünüyle yanıtlamaz. Birinde belirli tipte su eksikliğinin saptanması, diğerinde hastalığın ve dolaşım etkilerinin değerlendirilmesi ön plandadır. Araştırma veya eğitim metninde “hafif” ve “ağır” ifadelerinin hangi ölçüte dayandığının açıklanması bu nedenle önemlidir.[4][8]

Değerlendirme ve ölçümün sınırları

Değerlendirme, “ne kadar su içildi?” sorusundan daha geniştir. Kaybın süresi, ishal veya kusmanın varlığı, kullanılan ilaçlar, eşlik eden hastalıklar ve kişinin alışılmış durumundaki değişiklikler birlikte incelenir. Sağlık hizmetinde nabız, kan basıncı, dolaşım bulguları, sıvı giriş-çıkışı, ağırlık eğilimleri ve laboratuvar sonuçları birbirini tamamlar. Tek ölçüm yerine zaman içindeki değişimlerin izlenmesi, özellikle tedavi alan hastalarda önem taşır.[12]

Kan incelemeleri sodyum ve potasyum gibi elektrolitleri ve böbrek işlevini değerlendirmeye yardımcı olabilir. İdrar incelemesi de sıvı dengesini etkileyen nedeni araştırmakta kullanılabilir. Ancak bir testin neden araştırmasında yararlı olması, her grupta dehidrasyonu tek başına güvenilir biçimde saptayabildiği anlamına gelmez.[6][7]

İdrar göstergeleri

İdrar rengi, yoğunluğu ve miktarı kolay gözlenebilir; buna rağmen özellikle yaşlılarda önemli sınırlamalar taşır. Hooper ve arkadaşlarının 2016 tarihli özgün tanısal doğruluk çalışması, bakım ortamında yaşayan ve toplum içinde yaşayan 65 yaş ve üzerindeki kişileri değerlendirmiştir. Serum osmolalitesi referans alındığında idrar rengi, özgül ağırlığı ve idrar osmolalitesi su kaybına bağlı dehidrasyonu yeterli doğrulukla ayırt edememiştir.[7]

Bu sonuç, bütün idrar testlerinin değersiz olduğu anlamına gelmez; belirli göstergelerin, belirli bir yaş grubunda, belirli bir su açığı tanımı için yetersiz olduğunu gösterir. Özellikle açık renkli idrar, yaşlı bir kişide su açığını güvenle dışlamak için kullanılmamalıdır. Çalışma bir tanısal doğruluk araştırmasıdır; daha açık renkli idrar sağlamanın sağlık sonuçlarını iyileştirdiğini sınayan bir müdahale deneyi değildir.[7]

Osmolalite ve osmolarite

Osmolalite, çözücü kütlesi başına çözünmüş parçacık yoğunluğunu; osmolarite ise çözelti hacmi başına yoğunluğu ifade eder. Serum osmolalitesi doğrudan ölçülebilirken, osmolarite sodyum, potasyum, glikoz ve üre gibi sonuçlardan bir denklemle hesaplanabilir. Bu nedenle ölçülen ve hesaplanan değerler aynı adla sunulmamalıdır; kullanılan birimler de sırasıyla mOsm/kg ve mOsm/L olabilir.[8]

2015 tarihli bir araştırma, beş kohorttan 595 yaşlı katılımcıda 39 hesaplama denklemini karşılaştırmış ve denklemlerin performanslarının aynı olmadığını göstermiştir. Araştırmada doğrudan ölçülen osmolalitenin 300 mOsm/kg üzerinde olması mevcut su kaybına bağlı dehidrasyon için referans alınmıştır. Bu, çalışmanın tanısal çerçevesidir; her hastalık ve yaş grubu için tek başına uygulanabilecek evrensel bir karar sınırı değildir.[8]

Ayrıca izotonik kayıpta osmolalite belirgin yükselmeyebilir. Dolayısıyla normal yoğunluk ölçümü ile yeterli dolaşım hacmi aynı şey değildir. Laboratuvar sonucu, kaybın beklenen bileşimi ve klinik incelemeyle birlikte yorumlanır.[9]

Burada aktarılan idrar araştırmasının yalnız özeti incelenebilmiştir; ayrıntılı örnek işleme yöntemleri üzerinden ek çıkarım yapılmamıştır. Osmolarite araştırmasının ise yayımlanmış tam metni incelenmiştir. Her iki çalışmanın yaşlı katılımcılara odaklanması, sonuçların çocuklara veya sağlıklı genç sporculara doğrudan taşınmasını sınırlar.[7][8]

Rehidrasyonun bilimsel ilkeleri

Rehidrasyon, oluşmuş su açığının giderilmesini ifade eder. Elektrolit kaybı eşlik ediyorsa yalnız suyu değil, ilgili elektrolitleri de dikkate almak gerekir. Başlangıçtaki açık, sürmekte olan kayıplar ve kişinin sıvıyı alma ya da işleme kapasitesi birbirinden farklı bileşenlerdir. Sağlık hizmetinde uygun yaklaşım, bunların birlikte değerlendirilmesine dayanır.[6][12]

Oral rehidrasyon çözeltisinin mekanizması

Oral rehidrasyon çözeltisi (ORS), özellikle ishalle ilişkili su ve elektrolit kayıplarında kullanılan, belirlenmiş bileşimde glikoz ve elektrolit içeren bir çözeltidir. Etkisi yalnız bağırsak içine su verilmesine dayanmaz. İnce bağırsak hücrelerinin yüzeyindeki SGLT1 taşıyıcısı sodyum ile glikozun birlikte alınmasını sağlar; su da oluşan ozmotik gradyanı izler. Hücre zarındaki sodyum-potasyum pompası bu taşınmayı destekleyen iyon farkının sürdürülmesine katkıda bulunur.[10]

Bu eş taşınma yolu birçok ishal tablosunda işlevini koruduğundan, bağırsak sıvı kaybederken aynı zamanda uygun çözeltiden su ve elektrolit emebilir. Dolayısıyla ishal sürmesi, bütün ağızdan verilen sıvının emilmeden kaybedildiği anlamına gelmez. Bununla birlikte bu fizyolojik olanak, her hastanın ağızdan sıvı alabilecek durumda olduğu anlamına da gelmez.[10]

Çözeltinin bileşimi mekanizmanın parçasıdır. Çok yoğun şeker içeren karışımlar aynı işlevi göstermeyebilir; yanlış tuz veya su oranı da güvenlik sorunu oluşturabilir. Bu nedenle ORS, herhangi bir şekerli içecek ya da gelişigüzel hazırlanmış tuzlu suyla eş anlamlı değildir. Eski tarihli CDC raporu, evde karışım hazırlarken ciddi oran hataları oluşabileceğini özellikle belirtir. Burada tarif, doz veya kişiye özel kullanım şeması verilmemektedir.[10]

Ağızdan alımın sınırları ve klinik izlem

WHO, ishalde kaybedilen su ve elektrolitlerin yerine konmasında ORS’nin yerini belirtirken, ağır dehidrasyon veya şokta damar yoluyla sıvı gerekebileceğini de vurgular. Bu ayrım, ağızdan ve damar yoluyla sıvının birbirinin her durumda yerine geçebilen seçenekler olmadığını gösterir. Uygulama yolu klinik durumla belirlenir.[4]

Hastanede sıvı verilmesi, otomatik olarak daha fazla sıvı verilmesinin daha iyi olduğu anlamına gelmez. Kalp, böbrek veya diğer organ işlev bozuklukları ve sıvının vücut içinde yeniden dağılımı kararı karmaşıklaştırabilir. Gereğinden az sıvı dolaşımı yetersiz bırakabilirken, gereğinden fazla sıvı ödemi artırabilir. Bu nedenle değerlendirme ve yeniden değerlendirme, sıvı uygulamasının ayrılmaz parçalarıdır.[12]

Bir nedenin sürmesi de tekrarlayan açığa yol açabilir. Örneğin vazopressinle ilişkili bir bozuklukta fazla idrar kaybı yalnız geçici alım artışıyla açıklanamaz; altta yatan mekanizmanın değerlendirilmesi gerekir. Dehidrasyonun giderilmesi ile onu oluşturan hastalığın ele alınması ilişkili, ancak farklı hedeflerdir.[3]

Güvenli su, korunma ve halk sağlığı

Toplum düzeyinde korunmanın iki tamamlayıcı yönü vardır: yeterli ve erişilebilir içme suyu sağlamak ve suyla ilişkili enfeksiyonları azaltmak. Dışkı kaynaklı mikroorganizmalarla kirlenmiş su, ishale ve ardından su-elektrolit kaybına yol açabilir. Güvenli içme suyu, sanitasyon, sabunla el yıkama ve güvenli gıda uygulamaları bu kayıp yolunun önlenmesine katkıda bulunur. Evde suyun güvenli saklanması da yeniden kirlenmenin önlenmesi bakımından önemlidir.[4]

Bu çerçevede su güvenliği, yalnız tüketilecek hacimden ibaret değildir. Güvenli olmayan suyla hazırlanan bir içecek, sıvı alımını artırırken enfeksiyon tehlikesi yaratabilir. Su kaynağının iyileştirilmesi ile suyun taşınması, saklanması ve kullanılması sırasındaki hijyenin birlikte ele alınması bu nedenle gerekir.[4]

Sabit tüketim sayıları neden yeterli değildir?

EFSA’nın referans çerçevesinde toplam su alımı, yalnız içme suyunu değil, diğer içecekleri ve yiyeceklerin içerdiği suyu da kapsar. Bu nedenle toplam su için verilen bir değerin tamamını ayrıca içilecek su miktarı olarak yorumlamak doğru değildir. Nüfus grupları için oluşturulan yeterli alım değerleri, bireyin o anda dehidrate olup olmadığını gösteren tanı eşikleri de değildir.[11]

Su gereksinimi kişiler ve çevre koşulları arasında değişir. EFSA’nın yeterli alım çerçevesi ılımlı çevre sıcaklığı ve orta düzey fiziksel etkinlik koşullarına dayanır. Yoğun egzersiz, aşırı sıcaklık veya hastalık sırasında oluşan olağandışı kayıplar bu çerçevenin dışında ayrıca değerlendirilir. Böylece günlük tüketim rehberi ile oluşmuş sıvı açığının giderilmesi arasındaki fark korunur.[11]

Bakım ortamı ve sıcaklık koşulları

Bakım desteğine gereksinim duyan kişilerde içeceğin erişilebilir olması, uygun zamanlarda sunulması ve kişinin içme davranışındaki değişikliklerin fark edilmesi önemlidir. Öğünlerle içecek sunulması ve su içeriği yüksek yiyeceklerin beslenmeye katılması, toplam alımı destekleyebilir. Bununla birlikte bu uygulamalar, ciddi hastalık belirtilerinin değerlendirilmesinin yerine geçmez.[1]

Sıcak ortamda korunma yalnız su içmeye indirgenemez. Isı yükünü azaltmak, serin bir ortama geçebilmek ve etkinliği koşullara göre düzenlemek de önemlidir. Sıcak çarpmasında acil tıbbi yardım ve hızlı soğutma temel gerekliliklerdir; yalnız içilen sıvının miktarına odaklanılması kritik müdahaleyi geciktirebilir.[13]

Öte yandan zorlayıcı aşırı sıvı tüketimi de güvenli bir önleme yöntemi değildir. Uzun süreli etkinliklerde gereğinden fazla su alınması, böbreğin suyu uzaklaştırmasının yetersiz kaldığı koşullarda egzersizle ilişkili hiponatremiye katkıda bulunabilir. Bu tablonun baş ağrısı, bulantı ve bilinç değişikliği gibi belirtileri sıcak hastalıklarıyla örtüşebilir. Dolayısıyla her kötüleşmenin “biraz daha su” ile açıklanması güvenli değildir.[5]

Dehidrasyondan korunmanın temel yaklaşımı, güvenli suya erişimi, kişinin içebilme kapasitesini ve değişen kayıpları birlikte ele almaktır. Bir içecek türü, idrar rengi veya günlük hacim tek başına bu değerlendirmenin tamamını karşılamaz. Klinik belirtiler ortaya çıktığında nedenin, kaybın bileşiminin ve dolaşım üzerindeki etkilerin birlikte değerlendirilmesi gerekir.[6][7][11]

Kaynakça

  1. NHS — Dehydration — https://www.nhs.uk/conditions/dehydration/
  2. Institute of Medicine — Dietary Reference Intakes for Water, Potassium, Sodium, Chloride, and Sulfate, Bölüm 4: Water (2005) — https://www.nationalacademies.org/read/10925/chapter/6
  3. NIDDK — Diabetes Insipidus — https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/diabetes-insipidus
  4. World Health Organization — Diarrhoeal disease — https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/Diarrhoeal-disease
  5. CDC Yellow Book 2026 — Heat and Cold Illness in Travelers — https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/heat-and-cold-illness-in-travelers.html
  6. MedlinePlus — Dehydration — https://www.medlineplus.gov/dehydration.html
  7. Hooper ve arkadaşları — Water-loss (intracellular) dehydration assessed using urinary tests: how well do they work? Diagnostic accuracy in older people (2016) — https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27225436/
  8. Hooper ve arkadaşları — Diagnostic accuracy of calculated serum osmolarity to predict dehydration in older people: adding value to pathology laboratory reports (2015) — https://ueaeprints.uea.ac.uk/54749/4/e008846.full_published_22Oct2015.pdf
  9. Lacey ve arkadaşları — A multidisciplinary consensus on dehydration: definitions, diagnostic methods and clinical implications — https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7877883/
  10. CDC — Managing Acute Gastroenteritis Among Children: Oral Rehydration, Maintenance, and Nutritional Therapy (2003) — https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5216a1.htm
  11. EFSA — Dietary Reference Values for nutrients: Summary report (2017) — https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/2017_09_DRVs_summary_report.pdf
  12. NICE CG174 — Intravenous fluid therapy in adults in hospital, Full guideline (Aralık 2013) — https://www.nice.org.uk/guidance/cg174/resources/full-guideline-pdf-191667999
  13. CDC/NIOSH — Heat-related Illnesses — https://www.cdc.gov/niosh/heat-stress/about/illnesses.html
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/dehidrasyon/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp