Bernoulli ilkesi, bir akışkanın basıncı, akış hızı ve yüksekliği arasındaki ilişkiyi mekanik enerji üzerinden açıklayan ilkedir. İngilizcede Bernoulli’s principle veya denklem biçimi için Bernoulli’s equation adları kullanılır. Sürekli, sabit yoğunluklu ve sürtünme etkilerinin ihmal edildiği akışta, aynı akım çizgisi boyunca basınç işiyle ilişkili enerji, kinetik enerji ve yerçekimi potansiyel enerjisinin toplamı sabittir.[1][2]
Su mühendisliğinde bu ilişki, boru daralmalarının, kot değişimlerinin ve basınç farklarının anlaşılmasını sağlar. Bununla birlikte gerçek borularda ve arıtma ekipmanında mekanik enerji kaybı vardır; pompa ise suya enerji ekler. Bu nedenle tesis hesabında çoğunlukla kayıpları ve pompa işini içeren genişletilmiş enerji denklemi kullanılır.[4] İlke, yalnızca “hız arttığında basınç azalır” biçiminde okunmamalıdır. Böyle bir sonuç çıkarılabilmesi için karşılaştırılan noktaların yüksekliği, aralarındaki enerji alışverişi ve kayıplar da bilinmelidir.[2][4]
Mekanik enerji ilişkisi ve ideal akış varsayımları
Akışkanın hareketinde basınç kuvvetleri iş yapar. Bir su hacmi daralan bir kesitte hızlanırken kinetik enerjisindeki artış, basınç kuvvetlerinin yaptığı işle ve varsa yükseklik değişiminden gelen enerjiyle karşılanır. Bu yaklaşım, basıncı yalnız bir manometre değeri olarak değil, akışın enerji bilançosunun bir bileşeni olarak değerlendirmeyi sağlar.[2]
Sabit yoğunluklu ideal akış için Bernoulli denklemi iki nokta arasında aşağıdaki biçimde yazılır:[1][2]
$$\frac{p_1}{\rho}+\frac{v_1^2}{2}+gz_1=\frac{p_2}{\rho}+\frac{v_2^2}{2}+gz_2$$
Burada \(p\) statik basınçtır ve birimi Pa, \(\rho\) yoğunluktur ve birimi kg/m3, \(v\) yerel hızın büyüklüğüdür ve birimi m/s, \(g\) yerçekimi ivmesidir ve birimi m/s2, \(z\) ise ortak bir başlangıç düzlemine göre yüksekliktir ve birimi m’dir. Alt indisler karşılaştırılan noktaları belirtir. Bu gösterimde her terimin birimi J/kg, eşdeğer olarak m2/s2 olur.[3]
Denklemin tamamı \(g\)’ye bölünürse su mühendisliğinde kullanılan yük gösterimi elde edilir:
$$\frac{p_1}{\rho g}+\frac{v_1^2}{2g}+z_1=\frac{p_2}{\rho g}+\frac{v_2^2}{2g}+z_2$$
Basınç yükü \(p/(\rho g)\), hız yükü \(v^2/(2g)\) ve kot yükü \(z\) metre cinsindedir. Buradaki metre, mutlaka gerçek bir düşey borunun boyu değildir; birim ağırlık başına mekanik enerjinin uzunluk boyutuyla ifade edilmesidir.[3] Örneğin hız yükünün boyutu, hızın karesinin ivmeye bölünmesiyle \((\mathrm{m^2/s^2})/(\mathrm{m/s^2})=\mathrm{m}\) olarak bulunur. Böylece basınç, hız ve yükseklik aynı denklemde doğrudan toplanabilir hâle gelir.
Bu basit biçim dört temel koşula dayanır: akış zamana göre değişmemeli, yoğunluk sabit kabul edilebilmeli, viskoz etkiler ihmal edilebilmeli ve noktalar aynı akım çizgisi üzerinde bulunmalıdır. Akım çizgisi, o andaki hız yönüne her noktada teğet olan çizgidir. Dönüsüz akışta uygun koşullarla farklı akım çizgileri arasında da ortak Bernoulli sabiti kullanılabilir; bu özellik bütün akışlarda varsayılamaz.[1]
Sürekli akış, hızın her yerde aynı olması anlamına gelmez. Sabit işletmede çalışan bir daralmada hız, konuma göre değişebilir; sürekli olma koşulu, belirli bir noktadaki akış büyüklüklerinin zamanla değişmemesidir. Benzer biçimde laminer akış da sürtünmesiz akış demek değildir. İlkinin konusu akış düzeni, ikincisinin konusu viskoz kuvvetlerin enerji bilançosundaki önemidir.[1][3]
Basınç, hız ve yüksekliğin birlikte yorumlanması
Bernoulli denklemi enerji ilişkisini verir; kesit değişiminde hızın nasıl değişeceği ayrıca kütlenin korunmasıyla belirlenir. Dallanma, kaçak ve birikim bulunmayan, sabit yoğunluklu sürekli akışta hacimsel debi korunur:[3]
$$Q=A_1V_1=A_2V_2$$
Burada \(Q\) hacimsel debi, m3/s; \(A\) akışa dik kesit alanı, m2; \(V\) kesit ortalama hızı, m/s’dir. Yerel hız \(v\) ile ortalama hız \(V\) aynı kavram değildir. Kesitte hızın üniform kabul edildiği ideal hesapta birbirlerinin yerine kullanılabilirler; gerçek profiller için enerji düzeltmesi gerekir.[3]
Yatay bir daralmada, aynı debi daha küçük alandan geçtiği için ortalama hız yükselir. Kayıpsız ve üniform hızlı yaklaşımda bunun basınç karşılığı şöyledir:[2]
$$p_1-p_2=\frac{\rho}{2}\left(V_2^2-V_1^2\right)$$
Yükseklikler farklıysa sağ tarafa \(\rho g(z_2-z_1)\) terimi de eklenir. Bu düzenleme, basınç farkının yalnız hız değişiminden kaynaklanmadığını gösterir. Daha yüksek bir çıkış noktasında hem hızın artırılması hem de kot kazanılması gerekiyorsa, aynı ideal modelde bunların ikisi de girişte ek basınç gerektirir. Buna karşılık alçalan bir hatta kot enerjisi basınç veya hız artışına dönüşebilir.[2]
Açık varsayımlarla öğretici hesap
Yatay, kayıpsız ve iki kesit arasında pompa bulunmayan ideal bir su akışı ele alınsın. Hesap için yoğunluk \(1000\ \mathrm{kg/m^3}\), debi \(0{,}002\ \mathrm{m^3/s}\), giriş alanı \(0{,}002\ \mathrm{m^2}\), dar kesit alanı \(0{,}001\ \mathrm{m^2}\) kabul edilsin. Bunlar bir cihazdan alınmış performans verileri değil, süreklilik ve enerji ilişkisini göstermek üzere seçilmiş girdilerdir. Hız profilleri üniform kabul edilir.
$$V_1=\frac{0{,}002}{0{,}002}=1\ \mathrm{m/s},\qquad V_2=\frac{0{,}002}{0{,}001}=2\ \mathrm{m/s}$$
Alan yarıya indiği için hız iki katına çıkar. Bunun basınç farkı:
$$p_1-p_2=\frac{1000}{2}(2^2-1^2)=1500\ \mathrm{Pa}=1{,}5\ \mathrm{kPa}$$
Yoğunluk ile hız karesinin çarpımı kg/(m·s2), yani Pa birimini verir. Basınç farkının yük karşılığı, \(g=9{,}81\ \mathrm{m/s^2}\) kabulüyle:
$$\frac{p_1-p_2}{\rho g}=\frac{1500}{1000\times9{,}81}\approx0{,}153\ \mathrm{m}$$
Aynı sonuç hız yüklerinin farkından da bulunur. Böylece hesap, hem enerji hem boyut yönünden kendi içinde denetlenebilir. Ancak sonuç yalnız basınç farkını verir: giriş veya çıkış basıncı ayrıca bilinmeden noktaların mutlak basınçları belirlenemez. Bu nedenle 1,5 kPa fark, tek başına vakum oluştuğunu ya da kavitasyon başlayacağını göstermez.
Dar kesit ayrıca 0,10 m yükseltilseydi, aynı ideal hızlar için giriş–çıkış basınç farkına 981 Pa eklenir ve toplam 2481 Pa olurdu. Gerçek bir daralmaya bu sonuç doğrudan taşınamaz; kayıplar ve hız profilleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Hareketsiz su için hız terimleri sıfır olur ve denklem hidrostatik ilişkiye indirgenir: \(p_1+\rho gz_1=p_2+\rho gz_2\). Bu, aynı bağlı sıvıda basıncın derinlikle artmasıdır; akış sırasında ortaya çıkan hız ve kayıp etkilerinin yerine kullanılmamalıdır.[2]
Gerçek sistemlerde pompa işi ve yük kayıpları
Gerçek suda duvar sürtünmesi, viskoz kayma ve akışın yön ya da kesit değiştirmesi kullanılabilir mekanik enerjiyi azaltır. Bu azalma enerjinin yok olması değildir; mekanik enerjinin bir bölümü iç enerjiye dönüşür. Pompa ise akışkana mekanik enerji ekler. Bu etkiler, ideal Bernoulli eşitliğine yük terimleri eklenerek temsil edilir.[4]
Sürekli, sabit yoğunluklu ve tek giriş–tek çıkışlı bir hat için, arada yalnız pompa işi bulunduğunda kullanılan mekanik enerji bilançosu şöyledir:[3][4]
$$z_1+\frac{p_1}{\rho g}+\alpha_1\frac{V_1^2}{2g}+h_p=z_2+\frac{p_2}{\rho g}+\alpha_2\frac{V_2^2}{2g}+h_L$$
Burada \(h_p\) pompanın akışkana eklediği yük, \(h_L\) akış yönünde toplam kayıp yüküdür; ikisi de metreyle ifade edilir. \(\alpha\), ortalama hızla hesaplanan kinetik enerji akısını gerçek hız profiline uyarlayan boyutsuz katsayıdır. Tam gelişmiş, dairesel borudaki laminer akışta değeri 2’dir; türbülanslı boru akışında çoğunlukla 1’e yakın alınır. Kesitte güçlü düzensizlik varsa bu yaklaşım ayrıca değerlendirilir.[3]
Türbin gibi akışkandan iş alan bir eleman varsa, çekilen enerji de ayrı terimle gösterilmelidir. Yukarıdaki eşitlik, böyle bir eleman bulunmayan su iletim hattı içindir. İşaret düzeninin açık tutulması önemlidir: pompa enerji kaynağı, \(h_L\) ise seçilen akış yönünde pozitif kayıptır.
Boru boyunca sürtünme ve yerel kayıplar
Dolu dairesel bir boru bölümünün sürtünme kaybı Darcy–Weisbach bağıntısıyla hesaplanabilir:[4]
$$h_f=f\frac{L}{D}\frac{V^2}{2g}$$
\(h_f\) sürtünme yük kaybı, m; \(f\) boyutsuz Darcy sürtünme katsayısı; \(L\) boru uzunluğu, m; \(D\) iç çap, m’dir. \(L/D\) boyutsuz olduğundan sonuç yine metre olur. Bağıntının kullanılabilmesi, uygun sürtünme katsayısının ve ilgili kesitin ortalama hızının belirlenmesini gerektirir; denklem tek başına katsayı sağlamaz.
Dirsek, vana, giriş ve çıkış gibi elemanların yerel kaybı ise genellikle aşağıdaki biçimde yazılır:[5]
$$h_m=K\frac{V_{\mathrm{ref}}^2}{2g}$$
\(K\) boyutsuz yerel kayıp katsayısı, \(V_{\mathrm{ref}}\) katsayının tanımlandığı referans hızdır. Farklı çaplar bulunan bir hatta, katsayının hangi kesite ait hızla kullanılacağı belirtilmelidir. Toplam kayıp, boru bölümleri ile ekipman kayıplarının uygun biçimde toplanmasıyla bulunur. İngilizcedeki minor losses ifadesi, bu kayıpların mutlaka önemsiz olduğu anlamına gelmez; kısa ve çok armatürlü hatlarda belirleyici olabilirler.[4]
Akış rejiminin değerlendirilmesinde Reynolds sayısı kullanılır:
$$\mathrm{Re}=\frac{\rho VD}{\mu}=\frac{VD}{\nu}$$
Burada \(\mu\) dinamik viskozite, Pa·s; \(\nu=\mu/\rho\) kinematik viskozite, m2/s’dir. Reynolds sayısı boyutsuzdur. EPANET 2.2, Darcy–Weisbach hesabında 2000’in altında laminer, 4000’in üzerinde türbülanslı akış yöntemlerini ve arada bir geçiş yaklaşımını kullanır. Bunlar yazılımın hesap seçimleridir; her giriş koşulunda değişmez fiziksel sınırlar olarak okunmamalıdır.[5]
Dolayısıyla laminer akışta da yük kaybı vardır. Türbülanslı akışta ise kayıp katsayısının seçimi, Reynolds sayısı yanında boru pürüzlülüğüne de bağlıdır. Bütün debiler için tek bir sabit katsayı seçmek, ancak belirli bir işletme aralığı için gerekçelendirilmiş bir yaklaşım olabilir.[4][5]
Su ve arıtma tesislerinde hidrolik tasarım
Bir arıtma hattında enerji denkleminin yararı, ayrı ayrı ölçülen basınçları ortak bir bilanço içinde değerlendirmesidir. Başlangıç ve bitiş kesitleri seçilerek kot farkı, istenen çıkış basıncı, hız değişimi ve hat kayıpları ayrıştırılır. Yukarıdaki denklemin pompa yükü için yeniden düzenlenmesi şu sonucu verir:
$$h_p=(z_2-z_1)+\frac{p_2-p_1}{\rho g}+\frac{\alpha_2V_2^2-\alpha_1V_1^2}{2g}+h_L$$
Bu yazım, pompanın yalnız suyu yükseltmek için değil, gerekli artık basıncı sağlamak ve akış direncini yenmek için de enerji eklediğini gösterir. Aynı kotta çalışan bir sistemde bile çıkış basıncı gereksinimi ve sürtünme kayıpları nedeniyle pompa yükü sıfır olmayabilir. Tersine, kot farkının sağladığı enerji yeterliyse bazı hatlar pompasız çalışabilir. Bunlar yeni birer bağıntı değil, enerji bilançosunun farklı sınır koşullarıdır.[4]
İki büyük, atmosfere açık depo arasındaki aktarım özel bir sadeleştirmedir. Serbest yüzeylerdeki basınçlar aynıysa birbirini götürür; yüzey hızları da boru hızlarına göre ihmal edilebiliyorsa pompa yükü, yüzey kot farkı ile toplam kaybın toplamına iner. Ancak basınçlı bir tanka veya belirli basınç isteyen bir prosese besleme yapılıyorsa basınç terimi korunmalıdır.
Buradan pratik bir hesap denetimi çıkar: yalnız tankların taban kotlarının karşılaştırılması yeterli değildir. Enerji denkleminde seçilen noktalar serbest yüzeylerse ilgili kotlar da su seviyelerine ait olmalıdır. Benzer biçimde boru içindeki bir basınç ölçümü kullanıldığında, o ölçüm kesitinin kotu ve hızı hesaba katılır. Farklı noktalara ait basınç, kot ve hız verilerinin tek bir kesitmiş gibi birleştirilmesi bilanço hatası oluşturur.
Debi, sistemde önceden bağımsız olarak belirlenmiş bir büyüklük olmayabilir. Pompanın yük–debi eğrisi ile boru ve ekipmanın gerektirdiği yük birlikte çalışma koşulunu belirler. Bir vananın kısılması veya hattın direncinin değişmesi, yalnız yerel basıncı değil toplam debiyi de etkiler. EPANET gibi şebeke modelleri bu nedenle düğümlerde sürekliliği ve bağlantılarda enerji ilişkilerini birlikte çözer.[5]
Filtrelerde yük kaybının işletme anlamı
Granüler bir filtrenin yatağında parçacık birikmesi gözenekleri daraltır ve akış direncini artırır. İrlanda EPA filtrasyon rehberi, filtre işletmesinde yük kaybının bulanıklık ve çalışma süresiyle birlikte izlenmesini önerir. Dolayısıyla hidrolik direnç ile arıtılmış su kalitesi aynı değişken değildir; yalnız düşük yük kaybına bakılarak filtrenin uygun çalıştığı sonucuna varılamaz.[8]
Filtre giriş ve çıkışındaki basınç farkı, ölçüm kesitlerinin kot ve hız katkıları giderildiğinde enerji kaybını değerlendirmeye yardımcı olur. Aynı debide yapılan karşılaştırmalar, zaman içindeki direnç değişimini yorumlamak açısından daha anlamlıdır. Debi değişmişse, farkın tamamını kirlenmeye bağlamak enerji bilançosunun diğer değişkenlerini gözden kaçırır.
Filtre ortamının, drenaj düzeninin ve bağlantıların direnci ayrıca temsil edilmelidir. Bernoulli bilançosu bu kaybın sistem içindeki yerini gösterir; filtreye özgü direnç ilişkisini kendiliğinden üretmez. Geri yıkama kararı da evrensel tek bir basınç farkıyla değil, ilgili tesisin doğrulanmış hidrolik ve kalite sınırlarıyla verilmelidir.[8]
Debi ölçümü ve enjektör uygulamaları
Venturi debimetresi, dar bir boğazda hızın yükselmesi ve statik basıncın düşmesi ilişkisinden yararlanır. Giriş ile boğaz arasındaki basınç veya yük farkı, geometrisi bilinen cihazda debiyle ilişkilendirilir. Gerçek ölçümde deneysel bir katsayı gerekir; yalnız ideal denklemi kullanmak, yaklaşım akışının ve cihaz geometrisinin bütün etkilerini temsil etmez.[6]
Yatay, dolu boruda sabit yoğunluklu tek fazlı akış için yaygın gösterim şöyledir:
$$Q=C_d A_t\sqrt{\frac{2\Delta p}{\rho(1-\beta^4)}}$$
Burada \(A_t\) boğaz alanı, m2; \(\Delta p\) giriş ile boğazın statik basınç farkı, Pa; \(\beta=d/D\) boğaz çapının giriş çapına oranı; \(C_d\) bu denklem tanımına ait boyutsuz debi katsayısıdır. Kareköklü bölüm m/s boyutundadır; alanla çarpımı m3/s verir. Katsayının tanımı, basınç alma yerleri ve geçerlilik koşulları kullanılan cihaz belgesiyle uyumlu olmalıdır.[3][6]
Bu bağıntıdaki karekök ilişkisi önemli bir yorum sağlar: geometri, yoğunluk ve katsayı sabit tutulursa basınç farkı dört katına çıktığında hesaplanan debi iki katına çıkar. Buna karşılık debi iki katına çıktığında ölçüm basınç farkı dört katına çıkar. Bu sonuç, sabit katsayılı modelin cebirsel sonucudur; katsayının Reynolds sayısıyla değiştiği bölgelerde tek başına yeterli değildir.
Boğazdaki basınç düşüşü, cihazın kalıcı enerji kaybıyla aynı değildir. Daralmanın ardından akış yavaşlatılırken basıncın bir bölümü geri kazanılır. Kademeli genişleyen bir çıkış bölümü, kontrolsüz genişlemeye göre kaybı azaltabilir; ancak gerçek cihazdaki kayıpları ortadan kaldırmaz. Kalıcı kayıp için cihazın giriş ve boğazı değil, uygun giriş ve çıkış kesitleri karşılaştırılmalıdır.[6]
Pitot ölçümünde ise akışın durdurulduğu noktadaki basınç ile statik basınç arasındaki fark yerel hızla ilişkilendirilir. Tek noktadan bulunan hız, doğrudan kesit ortalama hızı değildir. Debi için hız profilinin kesit boyunca değerlendirilmesi veya geçerli bir profil yaklaşımı gerekir.[3]
Enjektörlerde emiş
Venturi enjektöründe düşük basınç bölgesi, yan bağlantıdan ikinci bir sıvı veya gazın ana su akımına alınmasını sağlar. Üretici seçim belgelerinde giriş basıncı, çıkış basıncı, sürükleyici su debisi ve istenen emiş debisi birlikte değerlendirilir. Bu nedenle bir enjektörün yalnız giriş çapına veya nominal hat basıncına bakılarak seçilmesi yeterli değildir.[7]
Enjektör enerji üretmez; ana akışın sağladığı basınç enerjisinden yararlanır. Çıkış karşı basıncı yükseldiğinde emiş koşulları değişebilir. Rejenerant ya da kimyasal emişi gibi uygulamalarda ayrıca emiş hattının direnci ve ikinci akışkanın özellikleri değerlendirilmelidir. Bernoulli ilkesi düşük basıncın oluşmasını açıklar; belirli bir cihazın emiş kapasitesi ise kendi performans verilerinden belirlenir. Bir üreticinin belirli ürünler için verdiği basınç oranları bütün enjektörlerin ortak çalışma eşiği değildir.[7]
Ölçümün yorumlanması ve geçerlilik sınırları
Enerji bilançosunda kullanılacak basınç verisinin neyi temsil ettiği açık olmalıdır. Boru duvarındaki uygun bir basınç alma noktasından okunan statik basınç ile akışın durdurulmasıyla ölçülen basınç aynı büyüklük değildir. Ölçüm düzeninin akışa göre yönü bu ayrımı etkiler; bunların karıştırılması, basınç ve hız katkılarının yanlış değerlendirilmesine yol açar.[3]
Benzer bir tutarlılık, manometrik ve mutlak basınç arasında gereklidir. İki noktada aynı atmosfer basıncına göre ölçülmüş manometrik değerlerin farkı enerji denkleminde kullanılabilir; çünkü ortak referans çıkarma işleminde yok olur. Ancak bir noktada mutlak, diğerinde manometrik basınç kullanılırsa bu sadeleşme geçersizdir. Basınç farkının doğru olması, tek tek basınçların mutlak düzeyinin bilindiği anlamına da gelmez.
Bu ayrım özellikle kavitasyon değerlendirmesinde önem taşır. Yerel mutlak statik basınç, suyun sıcaklığına bağlı buhar basıncına kadar düştüğünde uygun çekirdeklerin varlığında buhar kabarcıkları oluşabilir. Akış daha yüksek basınca ulaştığında kabarcıkların çökmesi, yakın yüzeylerde erozyon oluşturabilir; gürültü ve performans düşüşü de görülebilir.[9]
Bu nedenle bir daralmada hesaplanan basınç düşüşü yalnız enerji dönüşümü olarak görülmemelidir. Girişteki mutlak basınç bilinmeden yerel düşük basıncın kabul edilebilirliği değerlendirilemez. Üstelik kesit ortalamasıyla hesaplanan bir değer, cihaz içindeki en düşük yerel basıncı her zaman temsil etmez. Böyle bir hesap, ayrıntılı cihaz değerlendirmesine başlangıç olabilir; kavitasyonun yokluğunu tek başına kanıtlamaz.
Çözünmüş gazın basınç düşmesiyle sudan ayrılması da buharlaşmayla aynı olay değildir. Her iki durumda kabarcık görülmesi, mekanizmaların özdeş olduğu anlamına gelmez. Gaz ayrılması ve buhar kavitasyonu aynı akış içinde birlikte de ortaya çıkabilir.[9]
Basit Bernoulli denkleminin bir başka sınırı zamana bağlı akıştır. Denklemde yerel zamansal ivmelenme bulunmaz; bu nedenle pompa başlatma veya ani duruş gibi bir geçişin tamamını, iki sürekli işletme durumu arasındaki eşitlik açıklayamaz. Zamana bağlı akış için ek terimler ya da uygun hareket denklemleri gerekir.[1] Başlangıç ve son durumların ayrı ayrı hesaplanması, aradaki basınçların bu iki değerin arasında kalacağını göstermez.
Son olarak Bernoulli ilkesi, suyun mekanik enerji durumunu tanımlar; karışma verimini, kirletici giderimini veya bir filtrenin ayırma başarısını doğrudan hesaplamaz. Bir arıtma prosesinin hidrolik olarak mümkün olması ile arıtma hedefini sağlaması farklı sorulardır. İlkenin güvenilir kullanımı, seçilen noktaların ve varsayımların açık tutulmasına, gerçek kayıpların uygun yöntemle belirlenmesine ve hesabın yalnız temsil ettiği fiziksel soruya uygulanmasına dayanır.