Su analizinde ölçüm belirsizliği

2 görüntülenme

Su analizinde ölçüm belirsizliği, kullanılan bilgiye dayanarak bir su numunesinde ölçülen büyüklüğe atfedilebilecek değerlerin dağılımını nicel olarak niteleyen parametredir. İngilizce measurement uncertainty olarak adlandırılır. Bir derişim sonucunun yanında verilen belirsizlik, sonucun yalnızca tek bir sayı olarak değil, ölçüm sürecinin sağladığı bilgiyle birlikte değerlendirilmesini sağlar. Belirsizlik negatif olmayan bir büyüklüktür; raporda kullanılan artı-eksi gösterimi ise uygun koşullarda sonuç çevresindeki kapsam aralığını ifade eder.[1][2]

Belirsizlik bilgisi, özellikle ölçüm sonucu bir içme suyu kalite ölçütüne, deşarj sınırına veya işletme hedef değerine yakın olduğunda önem kazanır. Bununla birlikte, sonucun sınırın altında bulunması ile belirli bir karar kuralına göre uygun kabul edilmesi aynı işlem değildir. Karar kuralı, belirsizliğin değerlendirmeye nasıl katılacağını ve yanlış kabul ya da yanlış ret riskinin nasıl yönetileceğini tanımlar.[8][10]

Değerlendirmenin kapsamı da belirleyicidir: yalnız laboratuvar işlemleri için hesaplanan belirsizlik, numune alınan su kütlesinin zaman ve mekân içindeki değişkenliğini kendiliğinden kapsamaz. Bu nedenle tek bir analiz, temsil ettiği numune ve ölçülen parametrelerin dışına taşan genel bir su güvenliği hükmü olarak yorumlanamaz.[4][11]

Ölçülen büyüklük ve belirsizliğin anlamı

Ölçülen büyüklük, ölçülmesi amaçlanan özelliktir. Su analizinde yalnız analit adının belirtilmesi her zaman yeterli değildir; hangi numunenin, hangi fraksiyonunun ve hangi işlem sonunda elde edilen değerinin raporlandığı da tanımlanmalıdır. Örneğin filtrasyonla tanımlanan bir fraksiyon ile parçalama işleminden sonra belirlenen içerik, aynı element adı kullanılsa bile aynı ölçüm hedefi olmayabilir. Yönteme bağlı tanımlar, belirsizlik hesabının sınırlarını da belirler.[1][3]

Belirsizlik, ölçüm hatasının bilinen değeri değildir. Hata, ölçülen değer ile bir referans değer arasındaki farkla ilişkilidir; belirsizlik ise sonuca ilişkin bilgi eksikliğini nicelleştirir. Bilinen önemli sistematik etkiler mümkün olduğunda düzeltilir ve düzeltmenin belirsizliği değerlendirmeye katılır. Sonuca gelişigüzel büyük bir artı-eksi aralığı eklemek, giderilebilir bir yanlılığın düzeltilmesinin yerine geçmez.[2]

Kesinlik, tekrarlanan sonuçların birbirine yakınlığını anlatır. Aynı çözeltinin art arda ölçümlerinin yakın çıkması, hazırlama işleminin doğru olduğunu veya bütün yöntemin düşük belirsizlikle çalıştığını tek başına göstermez. Tekrarlanabilirlik belirli koşullardaki saçılmadır; toplam belirsizlik ise buna ek olarak kalibrasyon ve düzeltmelerle ilişkili etkileri de içerebilir.[1][2]

Bu ayrım, rapordaki sayısal basamakların yorumunu da değiştirir. Çok basamaklı bir cihaz göstergesi, aynı düzeyde güvenilir bir sonuç anlamına gelmez. Raporlanan değerin basamakları belirsizlikle uyumlu olmalı; cihazın gösterebildiği bütün rakamlar analitik bilgi gibi aktarılmamalıdır.[3]

Numuneden sonuca belirsizlik kaynakları

Örneklemenin hesaba katılıp katılmayacağı, ölçülen büyüklüğün tanımına bağlıdır. Hedef, laboratuvara ulaşmış şişedeki derişim ise değerlendirme bu numuneyle sınırlandırılabilir. Hedef bir kuyu, depo veya akımdaki belirli koşulları temsil eden derişim olduğunda, örnekleme de ölçüm sürecinin parçasıdır. Bu ayrım açıklanmadan verilen tek bir belirsizlik yüzdesi, kullanıcının gerçekte hangi sonuca güvenebileceğini göstermez.[4]

Örnekleme katkısı, yalnız aynı şişeden iki analiz yapılmasıyla belirlenemez. Saha numunesinin bağımsız olarak tekrar alınması ve bu numunelerde analitik tekrarların yapılması, saha ile laboratuvar değişkenliğini ayırmaya yardımcı olur. Bununla birlikte basit çift numune tasarımı, örnekleme yanlılığını bütünüyle ortaya çıkarmaz; bu katkı için başka numune alıcıları, protokoller veya karşılaştırma çalışmaları gerekebilir.[4]

Laboratuvar içinde numunenin homojenleştirilmesi, alt numunenin alınması, seyreltme ve kimyasal hazırlama işlemleri sonuç modeline girer. Parçalama uygulanan bir yöntemde asit derişimi, işlem süresi ve sıcaklığın etkileri değerlendirilirken, her etkinin ayrı bir ölçüm girdisiyle mi yoksa deneysel yöntem performansı içinde mi temsil edildiği belirlenir. Aynı etkinin farklı adlarla yeniden eklenmesi toplamı yapay olarak büyütür.[12]

Kalibrasyon, cihaz sinyalini ölçülen büyüklüğün değerine dönüştürür. Kalibrasyon çözeltisinin atanmış değeri, hazırlama işlemi, kullanılan fonksiyon ve numune matrisinin cevaba etkisi önemlidir. İyi görünen bir kalibrasyon doğrusu, numunenin kalibrasyon çözeltileriyle aynı davranışı gösterdiğini tek başına kanıtlamaz. Seçicilik ve geri kazanım çalışmaları bu nedenle belirsizlik değerlendirmesini tamamlar.[7]

Yalnız cihaz tekrarlarına veya saf kontrol çözeltilerine dayanan bir hesapta, gerçek numunenin hazırlama ve matris etkilerinin temsil edilip edilmediği ayrıca sorgulanır. Nordtest yaklaşımının laboratuvara kabulden raporlamaya uzanan kapsamı da saha örneklemesi ve taşımayla karıştırılmamalıdır.[5]

Belirsizliğin tahmini ve birleştirilmesi

Belirsizlik tahmininde iki tamamlayıcı yol kullanılabilir. Bileşen temelli yaklaşım, sonucu etkileyen girdileri ve bunların belirsizliklerini ölçüm modeli üzerinden değerlendirir. Performans verilerine dayalı yaklaşım ise validasyon, uzun dönem kalite kontrolü ve referans değerlerle karşılaştırmalardan yararlanır. Seçim, mevcut verilerin hangi etkileri gerçekten kapsadığına dayanmalıdır; yalnız hesap biçiminin ayrıntılı olması yeterlilik kanıtı değildir.[3][6]

Su analizi için ISO 11352:2025, tek laboratuvarda elde edilen kimyasal ve fizikokimyasal nicel sonuçların belirsizliğini validasyon ile iç ve dış kalite kontrol verileri üzerinden değerlendiren yaklaşımları kapsar. Standart, yalnız tekrarlanan cihaz okumalarına değil, ölçüm prosedürünün performansına odaklanır. Kamuya açık kapsamı nitel yöntem sonuçlarının belirsizliğini içermez.[6]

Nordtest modelinde laboratuvar içi yeniden üretilebilirlik ile yöntem ve laboratuvar yanlılığına ilişkin belirsizlikler başlıca grupları oluşturur. Kontrol numuneleri rutin işlemleri ve ilgili derişim düzeylerini temsil etmelidir. Sertifikalı referans malzemeler, yeterlilik deneyleri ve geri kazanım çalışmaları farklı bilgiler sağlar; bunların birbirinin tam karşılığı olduğu varsayılmaz.[5]

Girdilerin bağımsız olduğu ve birinci dereceden yaklaşımın yeterli kaldığı bir modelde birleşik standart belirsizlik şu biçimde yazılabilir:[12]

$$u_c^2(y)=\sum_{i=1}^{n}\left(\frac{\partial f}{\partial x_i}\right)^2u^2(x_i)$$

Burada \(y=f(x_1,\ldots,x_n)\) ölçüm sonucu, \(x_i\) girdi tahminleri, \(u(x_i)\) bunların standart belirsizlikleri, \(n\) girdi sayısıdır. Türevler, girdideki değişimin sonucu ne ölçüde değiştirdiğini gösterir. Terimlerin birimleri sonuç biriminin karesine dönüşür. Ortak standart çözelti gibi kaynaklardan doğan önemli korelasyonlar varsa kovaryans terimleri gerekir; belirgin doğrusal olmayanlıkta bu sadeleştirilmiş ifade yeterli olmayabilir.[12]

Genişletilmiş belirsizlik, \(U=k\,u_c\) bağıntısıyla elde edilir. Boyutsuz \(k\), kapsam faktörüdür. Yaklaşık normal dağılım ve yeterli etkin serbestlik derecesi gibi koşullarda \(k=2\), yaklaşık yüzde 95 kapsam sağlar; bu ilişki her veri kümesine otomatik uygulanmaz. A ve B tipi değerlendirme ayrımı da rastgele ve sistematik etki ayrımı değil, belirsizliğin hangi bilgiyle değerlendirildiğiyle ilgilidir.[2]

Tespit ve tayin sınırlarına yakın sonuçlar

Tespit sınırı, LOD, düşük düzeydeki analitin belirlenebilme yeteneğiyle; tayin veya nicel belirleme sınırı, LOQ, kabul edilebilir performansla nicel sonuç verilebilen en düşük düzeyle ilişkilidir. LOQ için kabul edilebilirlik; kesinlik, gerçeklik veya belirsizlik ölçütleriyle tanımlanabilir. Bu nedenle LOD ve LOQ, bir sonuca eşlik eden genişletilmiş belirsizliğin başka adları değildir.[7]

Cihaz tespit sınırı ile yöntem tespit sınırı da ayrılır. Yalnız ölçüm cihazına sunulan çözeltilerle elde edilen sınır, numunenin bütün hazırlama işlemlerini temsil etmeyebilir. Uygunluk amacıyla kullanılacak düşük düzey performansı değerlendirilirken deneyin hangi aşamaları kapsadığı ve sınırın hangi yaklaşımla hesaplandığı belirtilmelidir.[7]

Düşük derişimlerde aynı bağıl belirsizlik yüzdesini bütün çalışma aralığına uygulamak yanıltıcı olabilir. Bazı yöntemlerde alt aralıkta mutlak belirsizlik, üst aralıkta yaklaşık sabit bağıl belirsizlik daha uygun bir tanımdır. Bunun hangi aralıklarda geçerli olduğu deneysel verilerle belirlenir; tüm su analizlerine ait ortak bir geçiş derişimi yoktur.[5]

“Tespit edilmedi” veya “LOQ altında” ifadeleri, analitin kesinlikle bulunmadığını ya da derişimin sıfır olduğunu göstermez. Sıfıra yakın sonuçlarda fiziksel alt sınır ve istatistiksel dağılım birlikte dikkate alınır; sıradan bir simetrik artı-eksi gösterimi her durumda uygun değildir. Belirsizlik aralığının biçimi ile sayısal sonucun raporlanıp raporlanmayacağı, kullanılan yöntem ve raporlama yaklaşımıyla tutarlı olmalıdır.[3]

Sınır değerler ve karar kuralları

Bir sınır değerle karşılaştırmadan önce, sınırın hangi parametreye, fraksiyona, birime ve değerlendirme dönemine ait olduğu belirlenir. Bundan sonra karar kuralı uygulanır. Kural, ölçüm belirsizliğinin uygunluk beyanında nasıl kullanılacağını açıklar; yalnız “belirsizlik dikkate alınmıştır” ifadesi işlemi yeniden kurulabilir hâle getirmez. ILAC G8, gerekli durumlarda kuralın müşteriyle önceden kararlaştırılmasını ve belgelenmesini açıklar.[8]

Basit kabul ve koruma bandı

Basit kabulde ölçülen değer doğrudan şartname sınırıyla karşılaştırılır. Bu, belirsizliğin sıfır olduğu anlamına gelmez; karar riski bu kurala göre paylaşılır. Sınırın tam üzerindeki bir sonuç için simetrik normal dağılım varsayımı altında değerlerin sınırın iki tarafında bulunma olasılıkları yaklaşık eşittir. Dolayısıyla sınırın az altında olmak, tek başına yüksek güvenli bir kabul anlamına gelmez.[8]

Yanlış kabulü azaltmaya yönelik koruma bandında kabul sınırı, üst sınırdan daha aşağıya taşınır. Üst sınır \(L\), koruma bandı genişliği \(w\) ve kabul sınırı \(A\) ile ilişki şöyledir:[8]

$$A=L-w$$

Bu üç büyüklük aynı birimde ifade edilir. \(w\) değeri belirsizlik ve hedeflenen risk yaklaşımıyla belirlenir; her analiz için zorunlu olarak \(U\)’ya eşit değildir. Koruma bandı, mevzuat sınırını değiştirmez; ölçüm sonucunun kabul edilebileceği bölgeyi tanımlar.[8][9]

Aralığa dayalı ve koşullu değerlendirmeler

Simetrik genişletilmiş belirsizlik aralığının kullanıldığı bir üst sınır değerlendirmesinde, \(y+U\leq L\) koşulu aralığın bütünüyle sınır altında kaldığını; \(y-U>L\) koşulu bütünüyle sınır üzerinde kaldığını gösterir. Aralık sınırı kesiyorsa seçilen kural koşullu kabul, koşullu ret veya sonuçlandırılamayan değerlendirme öngörebilir. Ancak her resmî değerlendirme bu üçlü sınıflamayı kullanmaz; bazı kurallar yalnız kabul veya ret üretir.[9]

Yaklaşık normal, simetrik bir dağılım ve uygun belirsizlik modeli altında koruma bandının \(2u_c\) seçilmesi, kabul sınırındaki sonuç için tek taraflı yaklaşık yüzde 2,5 yanlış kabul riskiyle ilişkilendirilebilir. Bu oran bütün numuneler için koşulsuz garanti değildir. Ayrıca yüzde 95 kapsam aralığı ile yüzde 95 uygunluk olasılığı aynı kavram değildir.[9][10]

Özgül risk, belirli bir ölçüm sonucuna ilişkin yanlış karar olasılığıdır. Küresel risk ise süreçten gelen değerlerin dağılımını da hesaba katar. Aynı belirsizlik değeri, farklı süreç dağılımlarında aynı küresel riski üretmez. Kabul bölgesini daraltmak yanlış kabulü azaltırken yanlış reddi artırabilir; bu nedenle “en güvenli karar” ifadesi hangi riskin azaltıldığını açıklamadıkça eksiktir.[10]

Arıtma ve izleme verilerinin karşılaştırılması

Arıtma giriş ve çıkışındaki iki sayı arasındaki fark, belirsizlik değerlendirilmeden yalnız görünür değişimi gösterir. Karşılaştırmada sonuçların aynı ölçülen büyüklüğe ait olması ve ölçüm kapsamlarının uyuşması gerekir. ILAC G17, çevresel analizlerde belirsizlik bilgisinin su ve atık su arıtma tesisleri hakkında karar verebilmek için önemini özellikle vurgular.[11]

Bir fark veya oran türetiliyorsa belirsizlik değerlendirmesi de bu yeni büyüklüğe aittir. İki sonuç aynı kalibrasyon çözeltisini veya ortak bir düzeltmeyi kullanıyorsa bağımsızlık varsayımı geçerli olmayabilir. Ortak etkiler, sonucun matematiksel modeline göre kısmen birbirini götürebilir veya belirsizliği başka biçimde değiştirebilir; yalnız iki belirsizlik yüzdesini toplamak genel bir çözüm değildir.[12]

Zaman serilerinde de ölçüm saçılması ile suyun gerçek değişkenliği birbirinden ayrılmalıdır. Numune alma hedefi belirli bir zaman aralığını kapsıyorsa, bu aralıktaki değişkenliğin nasıl temsil edildiği örnekleme tasarımının parçasıdır. Tek bir şişenin çok sayıda analizi, farklı zamanlarda alınmış numunelerin sağlayacağı bilgiyi oluşturmaz.[4]

Belirsizliğin azaltılacağı aşama, değerlendirmede baskın olan katkıya göre seçilir. Örnekleme katkısı önemliyse yalnız cihaz tekrar sayısını artırmak toplam karar kalitesini sınırlı geliştirebilir. Laboratuvar katkısı baskınsa kalibrasyon, hazırlama veya kalite kontrol verileri üzerinde çalışmak daha etkili olabilir. Bu, her aşamayı aynı ölçüde iyileştirmek yerine ölçümün kullanım amacına göre kaynak ayırma yaklaşımıdır.[4][5]

Ek ölçüm de önceden tanımlanmış bir sürecin parçası olmalıdır. Koşullu bir sonuçta hangi tekrarın yapılacağı, sonuçların nasıl birleştirileceği ve nihai kararın nasıl verileceği belirlenirse iki aşamalı değerlendirme anlam kazanır. Yalnız elverişli sonuç elde edilinceye kadar analiz yapmak, tanımlı bir karar kuralının yerine geçmez.[9]

Raporlama, standartlar ve geçerlilik sınırları

Belirsizlik beyanı, sonucun kullanımına yetecek açıklığı sağlamalıdır. Rapor yalnız bir yüzde vermekle kalmamalı; bunun standart mı genişletilmiş belirsizlik mi olduğunu, hangi kapsam faktörüyle elde edildiğini ve hangi ölçüm kapsamına ait olduğunu göstermelidir. Numune alma belirsizliği dışarıda bırakılmışsa bu durum açıkça belirtilmelidir. Aksi hâlde laboratuvar performansına ait bir değer, sahadaki suyun tamamını temsil eden bir güven aralığı gibi okunabilir.[11]

Uygulanabilir bir rapor, değerlendirme için şu bilgileri birbirine bağlar:

  • Ölçülen büyüklüğün tanımı, sonuç ve birim.
  • Yöntem, ilgili çalışma aralığı ve gerekli numune hazırlama bilgisi.
  • Belirsizliğin türü, kapsam faktörü ve amaçlanan kapsam olasılığı.
  • Belirsizlik kapsamına giren ve dışında kalan aşamalar.
  • Uygunluk beyanı varsa uygulanan şartname ve karar kuralı.

Uygunluk beyanında hangi sonuçların değerlendirildiği ve hangi gerekliliklerin karşılanıp karşılanmadığı anlaşılmalıdır. Ölçüm sonucu ile laboratuvarın bu sonuçtan çıkardığı kararın ayrı görülebilmesi, başka bir kullanıcının değerlendirmeyi izlemesini sağlar.[8][11]

20 Ekim 2026 itibarıyla doğrulanan sürüm, su analizinde performans verilerine dayalı belirsizlik tahmini için ISO 11352:2025, ikinci baskıdır; Eylül 2025’te yayımlanmıştır. ISO/IEC 17025:2017 ise üçüncü baskıdır ve ISO kaydında 2023’te teyit edilmiş olarak gösterilmektedir. Bunlar tek bir analite ait uygulama standardı değildir. Analite özgü yöntemin sürümü ayrıca doğrulanmalıdır.[6][13]

ISO 11352:2025’in ücretli tam metni bu maddede incelenmemiştir; sürüm ve kapsam bilgileri resmî kayda dayanır. Hesaplama ilkeleri açık erişimli JCGM, Eurachem ve Nordtest belgeleriyle desteklenmiştir. Özellikle eski Nordtest metnindeki ISO 11352:2012 atfı, güncel standart sürümü olarak kabul edilmemelidir.[5][6]

Son olarak belirsizlik tahmini, onu üreten yöntemin, matrisin ve performans verilerinin sınırları içinde geçerlidir. Yöntem veya çalışma koşulları değiştiğinde önceki tahminin temsil gücü yeniden değerlendirilir. Belirsizlik, eksik tanımlanmış ölçülen büyüklüğü ya da kapsanmamış bir girişimi kendiliğinden düzeltmez; amacı, geçerli ölçümün ne kadar bilgi sağladığını görünür kılmaktır.[3][7]

Kaynakça

  1. JCGM 200:2012 — International vocabulary of metrology: Basic and general concepts and associated terms, 3rd edition — https://www.bipm.org/documents/20126/2071204/JCGM_200_2012.pdf/f0e1ad45-d337-bbeb-53a6-15fe649d0ff1?download=true&t=1775224222346&version=1.24
  2. JCGM 100:2008 — Evaluation of measurement data: Guide to the expression of uncertainty in measurement — https://www.bipm.org/documents/20126/2071204/JCGM_100_2008_E.pdf
  3. Eurachem/CITAC — Quantifying Uncertainty in Analytical Measurement, 3rd edition, 2012 — https://www.eurachem.org/images/stories/Guides/pdf/QUAM2012_P1.pdf
  4. Eurachem/EUROLAB/CITAC/Nordtest/AMC — Measurement uncertainty arising from sampling: A guide to methods and approaches, 2nd edition, 2019 — https://www.eurachem.org/images/stories/Guides/pdf/UfS_2019_EN_P2.pdf
  5. Nordtest NT TR 537 — Handbook for calculation of measurement uncertainty in environmental laboratories, edition 4, 2017 — https://www.nordtest.info/wp/wp-content/uploads/2017/11/NT_TR_537_edition4_English_Handbook_for_calculation_of_measurement_uncertainty_in_environmental_laboratories.pdf
  6. ISO 11352:2025 — Water quality: Estimation of measurement uncertainty based on validation and quality control data — https://www.iso.org/standard/86833.html
  7. Eurachem — The Fitness for Purpose of Analytical Methods: A Laboratory Guide to Method Validation and Related Topics, 3rd edition, 2025 — https://www.eurachem.org/images/stories/Guides/pdf/MV_guide_3rd_ed_V1_EN.pdf
  8. ILAC-G8:09/2019 — Guidelines on Decision Rules and Statements of Conformity — https://ilac.org/?ddownload=122722
  9. Eurachem/CITAC — Use of uncertainty information in compliance assessment, 2nd edition, 2021 — https://www.eurachem.org/images/stories/Guides/pdf/MUC2021_P1_EN.pdf
  10. JCGM 106:2012 — Evaluation of measurement data: The role of measurement uncertainty in conformity assessment — https://www.bipm.org/documents/20126/2071204/JCGM_106_2012_E.pdf/fe9537d2-e7d7-e146-5abb-2649c3450b25?download=true&t=1775224174499&version=1.19
  11. ILAC-G17:01/2021 — ILAC Guidelines for Measurement Uncertainty in Testing — https://ilac.org/?ddownload=123528
  12. JCGM GUM-6:2020 — Guide to the expression of uncertainty in measurement: Part 6, Developing and using measurement models — https://www.bipm.org/documents/20126/2071204/JCGM_GUM_6_2020.pdf/d4e77d99-3870-0908-ff37-c1b6a230a337?download=true&t=1775224426559&version=1.15
  13. ISO/IEC 17025:2017 — General requirements for the competence of testing and calibration laboratories — https://www.iso.org/standard/66912.html
Ayrı bir editör inceleme kaydı bulunmuyor.

Arıtmapedia · https://aritmapedia.com/terim/su-analizinde-olcum-belirsizligi/

Okuma listesi için giriş yap WhatsApp